چهارم - موقعیت نفع آتی در دعوا — مفهوم و معنای نفع آتی بدست دهیم

وجود نفع در هر دعوایی لازم و ضروری است. همواره نفعی که خواهان مدعی آن است، به تبع حق مورد ادعای خواهان به گذشته ارتباط دارد؛ موقعیتی که حق مورد دعوا ایجاد می کند و دادگاه را مکلف به رسیدگی و صدور رأی می سازد، ظرف زمان تحقق حق مورد ادعا در گذشته و پیش از هنگام تقدیم دادخواست است؛ وصف اعلامی بودن رأی دادگاه نیز از وضعیت چنین دعوا و خواسته ای به عاریت گرفته میشود. نفع در دعوا نیز تابعی از همین خواسته و موضوع دعوا است. در این گوشه از کتاب نخست مفهوم و مصادیق نفع آتی در دعوا را شرح می دهیم و سپس به تجلی نفع مزبور در خواسته می پردازیم و در پایان نیز چگونگی صدور حکم راجع به نفع آتی و اجرای آن را از نظر خواهیم گذراند. ۱ - مفهوم و مصادیق قانونی نفع آتی در دعوا پیش از طرح و بیان هر موضوعی در خصوص نفع آتی لازم است در وهله اول شرحی از ۱. دکتر ربیعا اسکینی حقوق تجارت کلیات معاملات تجاری انتشارات سمت چاپ نهم پاییز ۱۳۸۵، ص ۷۶. مفهوم و معنای نفع آتی بدست دهیم. پس از بیان مفهوم نفع آتی، مصادیق قانونی آن را الف - مفهوم نفع آتی در دعوا از جمله شرایط دعوا و طرح ادعا از سوی خواهان، حقی است که حسب ادعا، در گذشته استیفاء شود. پیدایش نظریه ی حکم اعلامی که مصادیقی از آن در ماده ۴ قانون اجرای حکم خود اثباتاً و نفیاً وضعیت موجود در گذشته را که مورد ادعای خواهان قرار گرفته، اعلام میدارد. به همین علت حقوقی که هنوز ایجاد نشده و ظرف ایجاد و تحقق آن در زمان آینده است، اصولاً نمی تواند مورد ادعا واقع و یا موضوع حکم دادگاه قرار گیرد. ولی یا رابطه حقوقی مبنای آن حسب ادعا محقق بوده ولی تحقق طلب و امکان مطالبه و وصول آن موکول به گذشت زمان است آیا می توان الزام متعهد را به پرداخت دین و ایفاء تعهد مزبور از دادگاه خواست؟ به عبارت دیگر هرگاه اجرای حقی متوقف بر گذشت زمان باشد و یا حق مزبور نفع مستمری تلقی شود که به مرور و در مراحل و اقساط متعدد و متناوب امکان وصول آن فراهم میگردد مانند نفقه زوجه، آیا در صورت استنکاف مدیون از پرداخت قسط اول دین و نفع یاد شده، می توان آن را به عنوان موضوع دعوی تعیین و اقامه نمود یا خیر؟ اگر چه تعهد به پرداخت دینی که هنوز تحقق نیافته و از آن در فقه به «ضمان ما لم جب تعبیر شده، جز در موارد منصوص و استثنایی، قابل اجرا و قابل الزام نیست، ولی آیا چنانچه سبب دین و تعهد، ایجاد شده باشد (مانند مفهوم مخالف حکم مقرر در <a class="artref" href="/ماده/ماده-691-a_0815110236338">ماده ۶۹۱ قانون مدنی</a>)، و یا اصل حق حسب برقراری رابطه حقوقی، تحقق یافته باشد، ولی در مرحله ول یا در میانه ی اجرای حق، مورد امتناع متعهد واقع شود، قابلیت اقامه دارد یا خیر؟