نظر مشورتی 7/1402/695 مورخ 1403/06/25 اداره کل حقوقی قوه قضائیه با اصلاحات و الحاقات بعدی

استعلام : 1- آيا فيلم و تصاوير مسابقات ورزشي و نه خود مسابقه «اثر» محسوب مي‌شود؟ آيا از راه دانش يا هنر يا ابتكار به دست آمده و جزء آثار مورد حمايت قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي قرر مي‌گيرد؟ آيا «اثر سمعي و بصري» موضوع بند 3 ماده 2 اين قانون است و يا «اثر فني» موضوع بند 11 همين ماده؟ 2- در فرض پاسخ مثبت به سؤال اول و اثر بودن، پديدآورنده و صاحب اثر كيست؟ 3- در صورتي كه اثري مانند مسابقه فوتبال به طور همزمان در چند كشور در حال نمايش باشد؛ مانند مسابقات جام جهاني فوتبال، آيا مشمول مقررات ماده 22 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي قرار مي‌گيرد؟ بويژه آنكه، در ماده مذكور به شرط «نخست بار» و «قبلاً در هيچ كشوري پخش نشده باشد» اشاره كرده است. 4- ب. ت. ب. اينكه در ماده 6 قانون ياد‌شده به پديدآورندگي چند نفر در «اثر مشترك» و حق مشاع پديدآورندگان اشاره شده و از طرفي در ماده 23 اين قانون به «اثر ديگري» اشاره شده است؛ چنانچه يكي از پديدآورندگان اثر مشترك، بدون اجازه ديگر پديدآورندگان، تمام اثر را به نام خود يا حتي به نام ديگر پديدآورندگان مشترك؛ اما بدون اجازه آنها نشر و پخش كند، آيا مشمول ضمانت اجراي مقرر در ماده 23 قانون قرار مي‌گيرد؟ زيرا همانگونه كه اثر متعلق به خود است، متعلق به ديگري نيز مي‌باشد. 5- در صورتي كه پديدآورنده اثر، پس از انتقال حقوق مادي آن، مرتكب رفتارهاي مادي جرم مذكور در ماده 23 قانون شود، آيا مشمول ضمانت اجراي اين ماده قرار مي‌گيرد؟ مانند فرضي كه نويسنده كتابي حقوق مادي خ. ر. ب. انتشارات خاصي منتقل كند و سپس همان اثر را به انتشارات ديگري انتقال دهد؛ اين در حالي است كه پديدآورنده «به نام خود» اقدامي نكرده است؛ يعني تمام يا قسمتي از اثري را به نام خود پخش و نشر نكرده و «بدون اجازه پديدآورنده» نيز اقدامي نكرده است؛ چرا كه خود پديدآورنده بوده و بدون اجازه خود سالبه به انتفاء موضوع است و «به نام شخص ديگري غير از پديدآورنده» نيز نشر و پخش نكرده است. به عبارتي، آيا رفتارهاي سه‌گانه مذكور در ماده 23 قانون ياد‌شده شامل پديدآورنده‌اي كه حق مادي خود را منتقل كرده است نيز مي‌شود و يا آنكه حكم ماده شامل پديدآورنده‌اي است كه داراي حقوق مادي و معنوي و بدون انتقال حقوق خود است؟ نظريه مشورتي اداره كل حقوقي قوه قضاييه : 1- اولاً، مسابقات ورزشي؛ بويژه مسابقات گروهي مانند فوتبال، اثر نيستند؛ زيرا تيم مقابل، رقيب محسوب مي‌شود و نه همكار؛ مسابقات ورزشي مبتني بر حركات منفرد ورزشكاران نيز صرفاً به نمايش گذاشتن يك مهارت‌اند و نمي‌توان آنها را اثر دانست. ثانياً، از آنجا كه نفس رويداد ورزشي، اثر نبوده و فرد خاصي خالق و پديدآورنده‌ آن محسوب نمي‌شود، صرف بازنمايي آن نيز واجد خصوصيات يك اثر نخواهد بود؛ اما تهيه فيلم يا تصوير از رويدادهاي ورزشي در صورتي كه مستلزم انتخاب‌هاي آزاد و خلاقانه توليدكنندگان آنها باشد و به عبارتي، بتوان عنصر ابتكار و خلاقيت را در آنها احراز كرد، اثر محسوب مي‌شود. ثالثاً، فيلمبرداري و پخش مسابقات ورزشي از تلويزيون يا سكوهاي اينترنتي، شامل تركيبي پيچيده از انتخاب‌ها و تصميماتي است كه در سطوح مختلف و اغلب با همكاري تعدادي از افراد اتخاذ مي‌شود و نظر به اينكه انتخاب‌ها و تصميمات مزبور، مسبوق به تفكر، ايده‌پردازي و برنامه‌ريزي هستند، مي‌توانند مشمول وصف ابتكار يا خلاقيت قرار گيرند؛ به بيان ديگر، دست‌اندركاران تهيه فيلم از مسابقات ورزشي با بهره‌گيري از دانش و ابتكار خود، بر اساس تمهيدات از پيش طراحي شده و از طريق انتخاب تصاوير از چندين دوربين مختلف، اثري را خلق مي‌كنند كه چه بسا اگر گروه ديگري متولي توليد آن بود، اثري متفاوت خلق مي‌شد. همين امر در خصوص تهيه عكس و تصوير از مسابقات ورزشي نيز صادق است؛ بويژه زماني كه عكسبرداري و تصويربرداري صرفاً به منظور چاپ يا نشر در يك يا چند مجله، نشريه يا خبرگزاري خاص صورت گرفته باشد. بنا به مراتب پيش‌گفته، انعكاس مسابقات ورزشي در قالب فيلم يا تصوير را مي‌توان در صورت احراز ويژگي‌‌هايي داير بر وجود ابتكار يا خلاقيت در توليد آنها، اثري سمعي و بصري مشمول بند سوم ماده 2 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي در نظر گرفت. 2- ب. ت. ب. بند پيش‌گفته؛ اولاً، نمايش رويدادهاي ورزشي در قالب فيلم يا تصوير كه متضمن عنصر ابتكار و خلاقيت باشد، اثر محسوب مي‌شود و هر شخصي؛ اعم از حقيقي يا حقوقي كه اين اثر را پديد آورد، پديدآورنده محسوب و داراي حقوق مادي و معنوي ناشي از آن مي‌باشد. ثانياً، در مواردي كه براي تهيه فيلم يا تصوير از اين رويدادها بين فدراسيون‌ها يا باشگاه‌هاي ورزشي با پديدآورنده اثر (در فرض سؤال سازمان صدا و سيما) قراردادي در بين باشد، فدراسيون‌ها يا باشگاه‌ها به عنوان سفارش‌دهنده اثر در اجراي ماده 13 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي داراي حقوق مادي اثر هستند. ثالثاً، چنانچه براي تهيه اثر از رويدادهاي ورزشي قراردادي در بين نباشد، حق فدراسيون‌ها و باشگاه‌هاي ورزشي بر تصاوير خود و رويداد ورزشي داراي ارزش‌ مادي و معنوي است و اين امر آنها را در مطالبه مابه ازاي مادي آن محق مي‌سازد؛ همچنانكه بند «الف» ماده 78 قانون برنامه پيشرفت جمهوري اسلامي ايران مصوب 1403، سازمان صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران را مكلف كرده است با هماهنگي وزارت ورزش و جوانان، آيين‌نامه نحوه تعيين ميزان حق پخش تلويزيوني مسابقات ورزشي و چگونگي تأمين و تسهيم آن بين ذي‌نفعان با لحاظ كيفيت و كميت مسابقات و تعداد مخاطبان را جهت تصويب توسط هيأت وزيران تهيه كند. 3- مطابق ماده 22 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي، حقوق مادي پديدآورنده زماني مورد حمايت قانون خواهد بود كه اثر براي نخستين بار در ايران چاپ يا پخش شده باشد و از آنجا كه پخش يك اثر براي نخستين بار در چند كشور به صورت همزمان (مانند مسابقات جام جهاني فوتبال)، در هر كشور پخش براي بار نخست محسوب مي‌شود، مشمول ماده 22 قانون ياد‌شده قرار مي‌گيرد. 4- نظر به سياست نوين مقنن در قانون مجازات اسلامي مصوب 1392 در قبال تعدي عليه مال مشاع، مبني بر اينكه ارتكاب رفتارهايي مانند ربودن مال مشاع، نسبت به مازاد سهم مرتكب، جرم و قابل تعقيب است، اقدام يكي از پديدآورندگان اثر مشترك (مشاع) در نشر و پخش اثر مذكور به نام خود و يا حتي با ذكر نام ديگر پديدآورندگان اثر؛ اما بدون داشتن اذن از سوي آنها مشمول ضمانت اجراي مقرر در ماده 23 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي قرار مي‌گيرد؛ زيرا پديدآورنده اثر مشترك، نسبت به بخشي از اثر كه مازاد بر سهم وي و متعلق به ديگري يا ديگران است؛ هر چند مالكيت به صورت مشاع باشد، صاحب حق محسوب نمي‌شود و اجازه دخل و تصرف مالكانه در آن بخش را ندارد. 5- مستند به مواد 14 و 15 قانون حمايت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدي، پديدآورنده در مدت واگذاري حق مادي اثر خود به انتقال‌گيرنده، حقي در اين زمينه ندارد؛ اما در فرض سؤال كه پديدآورنده در مدت واگذاري حق مادي، اين حق را به ديگري نيز انتقال داده است، در قانون ياد‌شده ضمانت اجراي كيفري خاصي براي اين رفتار و نقض تكليف پديدآورنده پيش‌بيني نشده است و حكم مقرر در ماده 23 قانون ناظر بر نشر، پخش يا عرضه تمام يا قسمتي از اثر متعلق به ديگران (و نه خود پديدآورنده) به نام خود، به نام پديدآورنده بدون اجازه وي و يا عالماً و عامداً به نام شخصي غير از پديدآورنده است و از فرض سؤال خروج موضوعي دارد و با لحاظ اصل لزوم تفسير مضيق نصوص جزايي، فرض سؤال فاقد ضمانت اجراي كيفري است؛ هر چند مسؤوليت به جبران خسارت با احراز اركان دعواي مسؤوليت مدني باقي است. نظریه مشورتی شماره 7/1402/695 مورخ 1403/06/25 موضوع استعلام شامل بررسی وضعیت حقوقی فیلم‌ها و تصاویر مسابقات ورزشی و آثار مرتبط با آن‌ها، پدیدآورندگان این آثار و شرایط قانونی مربوط به نشر و پخش آن‌ها است. در پاسخ به این استعلام، نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه اعلام می‌کند که مسابقات ورزشی به خودی خود به عنوان اثر محسوب نمی‌شوند. اما فیلم‌ها و تصاویری که با خلاقیت و ابتکار تهیه شوند، می‌توانند به عنوان «اثر سمعی و بصری» تحت حمایت قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 قرار گیرند. پدیدآورنده این آثار هر شخص حقیقی یا حقوقی است که اثر را خلق کرده باشد و اگر قراردادی بین فدراسیون‌ها و پدیدآورنده وجود داشته باشد، فدراسیون‌ها نیز حقوق مادی خواهند داشت. در خصوص پخش همزمان یک اثر در چند کشور، این پخش برای هر کشور به عنوان نخستین بار محسوب می‌شود و مشمول ماده 22 قانون خواهد بود. در مورد نشر اثر مشترک بدون اجازه دیگر پدیدآورندگان، این رفتار مشمول ضمانت اجرای ماده 23 قانون است. نهایتاً، اگر پدیدآورنده پس از انتقال حقوق مادی اقداماتی انجام دهد که ناقض حقوق دیگران باشد، این اقدامات مشمول ضمانت اجرای قانونی نخواهد بود، اما ممکن است مسئولیت مدنی برای جبران خسارت داشته باشد. تاریخ نظریه: 1403/06/25 شماره نظریه: 7/1402/695 شماره پرونده: 1402-225-695ح 1- آیا فیلم و تصاویر مسابقات ورزشی و نه خود مسابقه «اثر» محسوب می‌شود؟ آیا از راه دانش یا هنر یا ابتکار به دست آمده و جزء آثار مورد حمایت قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی قرر می‌گیرد؟ آیا «اثر سمعی و بصری» موضوع بند 3 ماده 2 این قانون است و یا «اثر فنی» موضوع بند 11 همین ماده؟ 2- در فرض پاسخ مثبت به سوال اول و اثر بودن، پدیدآورنده و صاحب اثر کیست؟ 3- در صورتی که اثری مانند مسابقه فوتبال به طور همزمان در چند کشور در حال نمایش باشد؛ مانند مسابقات جام جهانی فوتبال، آیا مشمول مقررات ماده 22 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی قرار می‌گیرد؟ بویژه آنکه، در ماده مذکور به شرط «نخست بار» و «قبلاً در هیچ کشوری پخش نشده باشد» اشاره کرده است. 4- ب. ت. ب. اینکه در ماده 6 قانون یاد‌شده به پدیدآورندگی چند نفر در «اثر مشترک» و حق مشاع پدیدآورندگان اشاره شده و از طرفی در ماده 23 این قانون به «اثر دیگری» اشاره شده است؛ چنانچه یکی از پدیدآورندگان اثر مشترک، بدون اجازه دیگر پدیدآورندگان، تمام اثر را به نام خود یا حتی به نام دیگر پدیدآورندگان مشترک؛ اما بدون اجازه آنها نشر و پخش کند، آیا مشمول ضمانت اجرای مقرر در ماده 23 قانون قرار می‌گیرد؟ زیرا همانگونه که اثر متعلق به خود است، متعلق به دیگری نیز م. ب.. ثالثاً، فیلمبرداری و پخش مسابقات ورزشی از تلویزیون یا سکوهای اینترنتی، شامل ترکیبی پیچیده از انتخاب‌ها و تصمیماتی است که در سطوح مختلف و اغلب با همکاری تعدادی از افراد اتخاذ می‌شود و ن. ب. ا. انتخاب‌ها و تصمیمات مزبور، مسبوق به تفکر، ایده‌پردازی و برنامه‌ریزی هستند، می‌توانند مشمول وصف ابتکار یا خلاقیت قرار گیرند؛ به بیان دیگر، دست‌اندرکاران تهیه فیلم از مسابقات ورزشی با بهره‌گیری از دانش و ابتکار خود، بر اساس تمهیدات از پیش طراحی شده و از طریق انتخاب تصاویر از چندین دوربین مختلف، اثری را خلق می‌کنند که چه بسا اگر گروه دیگری متولی تولید آن بود، اثری متفاوت خلق می‌شد. همین امر در خصوص تهیه عکس و تصویر از مسابقات ورزشی نیز صادق است؛ بویژه زمانی که عکسبرداری و تصویربرداری صرفاً به منظور چاپ یا نشر در یک یا چند مجله، نشریه یا خبرگزاری خاص صورت گرفته باشد. بنا به مراتب پیش‌گفته، انعکاس مسابقات ورزشی در قالب فیلم یا تصویر را می‌توان در صورت احراز ویژگی‌‌هایی دایر بر وجود ابتکار یا خلاقیت در تولید آنها، اثری سمعی و بصری مشمول بند سوم ماده 2 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی در نظر گرفت. 2- ب. ت. ب. بند پیش‌گفته؛ اولاً، نمایش رویدادهای ورزشی در قالب فیلم یا تصویر که متضمن عنصر ابتکار و خلاقیت باشد، اثر محسوب می‌شود و هر شخصی؛ اعم از حقیقی یا حقوقی که این اثر را پدید آورد، پدیدآورنده محسوب و دارای حقوق مادی و معنوی ناشی از آن م. ب.. ثانیاً، در مواردی که برای تهیه فیلم یا تصویر از این رویدادها بین فدراسیون‌ها یا باشگاه‌های ورزشی با پدیدآورنده اثر (در فرض سوال سازمان صدا و سیما) قراردادی در بین باشد، فدراسیون‌ها یا باشگاه‌ها به عنوان سفارش‌دهنده اثر در اجرای ماده 13 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی دارای حقوق مادی اثر هستند. ثالثاً، چنانچه برای تهیه اثر از رویدادهای ورزشی قراردادی در بین نباشد، حق فدراسیون‌ها و باشگاه‌های ورزشی بر تصاویر خود و رویداد ورزشی دارای ارزش‌ مادی و معنوی است و این امر آنها را در مطالبه مابه ازای مادی آن محق می‌سازد؛ همچنانکه بند «الف» ماده 78 قانون برنامه پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را مکلف کرده است با هماهنگی وزارت ورزش و جوانان، آیین‌نامه نحوه تعیین میزان حق پخش تلویزیونی مسابقات ورزشی و چگونگی تامین و تسهیم آن بین ذی‌نفعان با لحاظ کیفیت و کمیت مسابقات و تعداد مخاطبان را جهت تصویب توسط هیات وزیران تهیه کند. 3- مطابق ماده 22 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی، حقوق مادی پدیدآورنده زمانی مورد حمایت قانون خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش شده باشد و از آنجا که پخش یک اثر برای نخستین بار در چند کشور به صورت همزمان (مانند مسابقات جام جهانی فوتبال)، در هر کشور پخش برای بار نخست محسوب می‌شود، مشمول ماده 22 قانون یاد‌شده قرار می‌گیرد. 4- نظر به سیاست نوین مقنن در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 در قبال تعدی علیه مال مشاع، مبنی بر اینکه ارتکاب رفتارهایی مانند ربودن مال مشاع، نسبت به مازاد سهم مرتکب، جرم و قابل تعقیب است، اقدام یکی از پدیدآورندگان اثر مشترک (مشاع) در نشر و پخش اثر مذکور به نام خود و یا حتی با ذکر نام دیگر پدیدآورندگان اثر؛ اما بدون داشتن اذن از سوی آنها مشمول ضمانت اجرای مقرر در ماده 23 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی قرار می‌گیرد؛ زیرا پدیدآورنده اثر مشترک، نسبت به بخشی از اثر که مازاد بر سهم وی و متعلق به دیگری یا دیگران است؛ هر چند مالکیت به صورت مشاع باشد، صاحب حق محسوب نمی‌شود و اجازه دخل و تصرف مالکانه در آن بخش را ندارد. 5- مستند به مواد 14 و 15 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 با اصلاحات و الحاقات بعدی، پدیدآورنده در مدت واگذاری حق مادی اثر خود به انتقال‌گیرنده، حقی در این زمینه ندارد؛ اما در فرض سوال که پدیدآورنده در مدت واگذاری حق مادی، این حق را به دیگری نیز انتقال داده است، در قانون یاد‌شده ضمانت اجرای کیفری خاصی برای این رفتار و نقض تکلیف پدیدآورنده پیش‌بینی نشده است و حکم مقرر در ماده 23 قانون ناظر بر نشر، پخش یا عرضه تمام یا قسمتی از اثر متعلق به دیگران (و نه خود پدیدآورنده) به نام خود، به نام پدیدآورنده بدون اجازه وی و یا عالماً و عامداً به نام شخصی غیر از پدیدآورنده است و از فرض سوال خروج موضوعی دارد و با لحاظ اصل لزوم تفسیر مضیق نصوص جزایی، فرض سوال فاقد ضمانت اجرای کیفری است؛ هر چند مسئولیت به جبران خسارت با احراز ارکان دعوای مسئولیت مدنی باقی است.