آییننامه
آیین نامه داخلی مجلس سنا با رعایت اصلاحات بعدی تا تاریخ 1335/03/27 با اصلاحات و الحاقات بعدی
آئين نامه داخلي مجلس سنا
مصوب 1330,03,29
با اصلاحات و الحاقات بعدي
فصل اول
هيأت رئيسه سني – مراسم تحليف – اقتراع شعب – رسيدگي باعتبارنامه ها – هيأت رئيسه دائمي – استعفاء يا فوت رئيس
هيأت رئيسه سني
ماده 1 - در نخستين جلسه كه پس از افتتاح مجلس سنا منعقد ميشود از بين سه نفر از مسن ترين نمايندگان آنكه سابقه نمايندگيش در مجلس سنا بيشتر است و اگر هيچيك از سه نفر مزبور سابقه نمايندگي مجلس سنا را نداشته باشند آنكه سابقه نمايندگيش در مجلس شوراي ملي بيشتر است عهده دار رياست سني مجلس خواهد شد.
هرگاه سه نفر مذكور از حيث سابقه نمايندگي مساوي باشند و يا آنكه سابقه نمايندگي هيچيك از مجلسين را نداشته باشند اسم آنان مجلس را اداره خواهد كرد.
در همين جلسه چهار نفر از جوانترين نمايندگان بعنوان منشي تعيين خواهند شد.
ماده 2 - تشخيص هيأت رئيسة سنّي طبق شرايط فوق با ادارة قوانين مجلس سنا است.
ماده 3 - هيأت رئيسة سنّي تا انتخاب هيأت رئيسة دائمي (كه پس از تصويب اعتبارنامة سه ربع از اعضاء انتخاب خواهد شد) كليّة وظائف هيأت رئيسة دائمي را بعهده خواهد داشت.
تبصره - حكم سه مادة فوق در مواردي كه طبق مادة 29 قانون انتخابات مجلس سنا نصف از اعضاء آن تجديد ميشوند جاري خواهد بود.
مراسم تحليف
ماده 4 - پس از تشكيل اولين جلسه و جلوس رئيس سنّي مراسم تحليف بطريق ذيل بعمل خواهد آمد:
رئيس سنّي سوگندنامة ذيل را كه برورقة مخصوص نوشته شده قرائت ميكند و سايرين جمعاً عين آنرا تكرار مينمايند:
«ما امضاءِ كنندگان ذيل خداوند را بشهادت ميطلبيم و بقرآن قسم ياد ميكنيم مادام كه قوانين اساسي مملكت مجري و حقوق مجلس سنا و اعضاءِ آن طبق قانون اساسي محفوظ است تكاليفي را كه بما رجوع شده مهما امكن با كمال راستي و درستي و جد و جهد انجام بدهيم و نسبت باعليحضرت شاهنشاه متبوع عادل و مفخم خودمان صديق و راستگو باشيم و باساس سلطنت و حقوق ملت خيانت ننمائيم و هيچ منظوري نداشته باشيم جز فوائد و مصالح دولت و ملت ايران».
مراسم سوگند بايد در حال قيام و خضوع در مقابل قرآن مجيد و توجه مخصوص جريان يابد پس از قرائت قسمنامه نمايندگان مكلّفند ذيل آنرا امضاء نمايند.
ماده 5 - هريك از اعضاء مجلس كه در اين جلسه حاضر نبوده يا بعداً انتخاب يا تعيين شود قبل از حضور در جلسة علني مكلّف است در حضور هيأت رئيسه قسم ياد كرده ذيل سوگندنامه را امضاء نمايد و نتيجة آنرا در اولين جلسة علني رئيس مجلس باطلاع نمايندگان ميرساند عدم انجام سوگند مانع از حضور در جلسات مجلس سنا و شعب و كميسيونها و تصويب اعتبارنامه خواهد بود.
اقتراع شعب
ماده 6 - پس از اجراءِ مراسم تحليف نمايندگان حاضر در مركز بحكم قرعه متساوياً به پنج شعبه تقسيم ميشوند و پس از تقسيم هر چندنفري كه باقي بمانند يا بعداً برسند مرتباً از شعبة اول يك يك بشعب افزوده ميشوند. مقصود عمده از تشكيل اين شعب رسيدگي باعتبارنامه ها و انتخاب كميسيونهاي مخصوص و فوقالعاده است درصورتي كه مجلس انتخاب آن كميسيونها را بوسيلة شعب لازم بداند.
رئيس و نايب رئيس و مخبر و منشي هر شعبه مطابق ترتيبي كه در مادة 130 مقرّر است با رأي مخفي انتخاب ميشوند سپس بلافاصله هر شعبه سه نفر با رأي مخفي براي كميسيون تحقيق انتخابات انتخاب ميكند و نتيجه آن در جلسه بعد بعرض مجلس خواهد رسيد.
رسيدگي باعتبارنامه ها در شعب
ماده 7 - شعب بدون فوت وقت و طبق صورتي كه از اسامي حوزههاي انتخابيه بترتيب حروف تهجي تنظيم شده شروع برسيدگي باعتبارنامه ها و تشخيص صحّت و سقم آنها بر طبق شرائط مندرجه در قانون انتخاب ميكند و گزارش آنرا تقديم مجلس ميدارد.
هر شعبه براي تسهيل امر و سرعت عمل ميتواند از ميان اعضاء خود بحكم قرعه يك يا چند شعبة فرعي كه هر يك مركب از سه نفر باشد معين كند ولي رسيدگي نهائي در خود شعبة اصلي بعمل ميآيد و گزارش آن توسط مخبر شعبه بمجلس سنا داده ميشود.
در مواردي كه مخبر شعبه يا كميسيون تحقيق با رأي اكثريت موافق نباشد براي آن مورد بخصوص يكي از موافقين بعنوان مخبري انتخاب خواهد شد.
ماده 8 - هيچ شعبه يا كميسيون تحقيق نميتواند تقديم گزارش را بمجلس بيش از ده‌روز بتعويق بيندازد در صورتي كه تأخير بحكم ضرورت بعمل آمده باشد رئيس شعبه يا كميسيون تحقيق مكلّف است هيأت رئيسة مجلس سنا را مطلع سازد. هرگاه هيأت رئيسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره بهمان شعبه و درغير اين مورد بشعبة ديگر با كميسيون مخصوصي منتخب از شعب ارجاع مينمايد. مدت ده روز مذكور در اين موارد نيز در شعب و كميسيون تحقيق بايد رعايت شود.
ماده 9 - هر شعبه بايد در هر جلسه صورتمجلس خود را بوسيلة منشي تنظيم كرده با قيد اسامي حاضرين و غائبين بوسيلة ادارة قوانين تقديم مقام رياست مجلس نمايد.
رسيدگي باعتبارنامه ها در مجلس
ماده 10 - گزارش شعبه اعم از قبول يا رد در مجلس قرائت و درصورتي كه نسبت بآن مخالفتي نباشد تصويب شده تلقي ميشود و اگر مخالفتي شد موضوع بكميسيون تحقيق ارجاع ميگردد. اين كميسيون بدلائل و توضيحات نمايندة مخالف و مدافعات طرف رسيدگي كرده رأي ميدهد. رأي كميسيون كه بايد مدلّل و موجّه باشد در مجلس قرائت ميشود و در صورتي كه مبني بر تصويب نمايندگي باشد قطعي خواهد بود.
گزارش كميسيون تحقيق كه تهيّه و تقديم آن نبايد بيش از ده روز طول بكشد طبع و 24 ساعت قبل از طرح در مجلس بين نمايندگان توزيع ميگردد. اين گزارش در مجلس قرائت ميشود و فقط در موردي كه رأي كميسيون بر رد اعتبارنامه باشد بتقاضاي صاحب اعتبارنامه موضوع در مجلس سنا مورد رسيدگي واقع ميشود. در اين صورت صاحب اعتبارنامه اعتراضات خود را نسبت برأي كميسيون باطلاع مجلس رسانده مخبر هم اگر توضيحي دارد ميدهد و پس از شنيدن مدافعات صاحب اعتبارنامه مجلس اعتبارنامه را قبول يا رد مينمايد و اخذ راي نسبت باعتبارنامة مورد اعتراض در مجلس بايد باورقه و علني باشد.
ماده 11 - پس از آماده شدن مجلس بكار كسانيكه اعتبارنامه آنها تصويب نشده حق نطق و رأي را در جلسة رسمي ندارند و همچنين در موقع رسيدگي باعتبارنامه خودشان در شعبه يا كميسيون تحقيق نيز حق رأي ندارند ولي هرگاه عضو شعبه يا كميسيون نباشند و بنظر شعبه يا كميسيون و با بتقاضاي خودشان حضور آنها براي توضيح لازم باشد دعوت خواهند شد. و پس از اداي توضيحات در موقع گرفتن رأي از شعبه خارج ميشوند و در موقع طرح گزارش در جلسة علني نيز حق دفاع و توضيح راجع باعتبار نامة خود خواهند داشت.
انتخاب هيأت رئيسۀ دائمي
ماده 12 - هيأت رئيسة دائمي در 21 فروردين هرسال براي مدت يكسال انتخاب خواهد شد.
ماده 13 - هيأت رئيسه دائمي مركب است از يك رئيس و دو نايب رئيس و شش منشي و سه كارپرداز.
انتخاب رئيس فردي و باكثريت تام و انتخاب ساير اعضاءِ هيأت رئيسه جمعي و باكثريت نسبي و جملگي برأي مخفي خواهد بود. درصورتي كه در انتخاب رئيس دفعة اول اكثريت تام حاصل نشود دفعة دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود.
تبصره - از شش نفر منشي چهار نفر كه داراي رأي بيشتر باشند وظائف منشي گري را انجام ميدهند و در صورت غيبت بعضي از آنان در جلسة علني رئيس بجاي آنان از دونفر ديگر تا آخر آن جصلسه استفاده ميكند.
استعفا يا فوت رئيس
ماده 14 - اگر رئيس مجلس سنا پيش از انقضاء مدت رياست استعفاء داده يا فوت نمود يا يكي از نواب رئيس بترتيب تقدم سن و در صورت غيبت آنان مسنّترين اعضاءِ حاضر مجلس جلسه را منعقد ميسازد و استعفاءنامه را قرائت يا فوت اعلام ميدارد و در مورد فوت احتراماً جلسه را ختم ميكند و در جلسة بعد يكي از نواب رئيس و در صورت غيبت آنان عضو اسنّ جلسه را تشكيل ميدهد و رئيس دائمي جديد انتخاب ميشود. در مورد استعفاء بعد از اعلام قرائت آن در مجلس بلافاصله انتخاب رئيس جديد براي بقية مدت در جلسة بعد بعمل خواهد آمد.
تشكيل شعب و انتخابات آن
ماده 15 - شعبي كه بر طبق مادة 6 تشكيل مييابد هر سال مقارن انتخاب هيأت رئيسه بطور اقتراع تجديد ميشود. رئيس و نائب رئيس و مخبر و منشي هر شعبه مطابق ترتيبي كه براي انتخاب هيأت رئيسة مجلس مذكور در مادة 13 مقرر است انتخاب ميشوند.
فصل دوّم
حد نصاب تشكيل شعب و انتخاب كميسيونها
گزارش كميسيونها و وظائف آنها
حد نصاب تشكيل شعب و كميسيونها
ماده 16 - مناط اعتبار براي تشكيل هر يك از شعب و كميسيونها حضور بيش از نصف از مجموع عدة اعضاءِ حاضر در مركز است و براي حصول اكثريت جهت اتخاذ تصميم رأي بيش از نصف حاضرين در جلسه لازم است و در هر حال عدة حاضر در كميسيون هاي 9 نفري يا بيشتر كمتر از ثلث نباشد و در كميسيونهاي كمتر از 9 نفر كمتر از سه نفر نباشد.
ماده 17 - براي عضويت هريك از كميسيونها در موقع انتخابات سالانه نمايندگاني مطابق حداقل مذكور در ماده 18 انتخاب خواهند شد و در عرض سال بعدة اعضاءِ كميسيونها در صورت لزوم تا ميزان حداكثر افزوده خواهد شد.
كسانيكه بعد از انتخاب اعضاءِ كميسيونها بعضويت مجلس تعيين شوند يا بعداً حاضر شوند و در موقع انتخاباتي كه در عرض سال ميشود در هيچ كميسيوني عضويت نداشته باشند در اين انتخابات حق تقدم خواهند داشت.
كميسيونها و طرز انتخاب آنها
ماده 18 - در هر سال مقارن انتخاب هيأت رئيسه كميسيونهاي ذيل بارأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب ميشوند
كميسيون شمارة 1- مربوط بامور وزارتخانه هاي خارجه – كشور شامل 5 تا 7 عضو.
كميسيون شمارة 2- مربوط بامور وزارت جنگ شامل 5 عضو.
كميسيون شمارة 3- مربوط بامور وزارت دادگستري و قوانين استخدامي و پيشنهادهاي اصلاحي راجع بآئين نامة داخلي مجلس سنا طبق مادة 185 شامل 5 تا 9 عضو.
كميسيون شمارة 4- مربوط بامور وزارت دارائي بودجة كل كشور شامل 5 تا 9 عضو.
كميسيون شمارة 5- مربوط بامور وزارت خانهاي بازرگاني و صنايع و معادن و كار و سازمان برنامه شامل 18 عضو.
كميسيون شمارة 6- مربوط بامور وزارت كشاورزي شامل 5 عضو.
كميسيون شمارة 7- مربوط بامور وزارت فرهنگ و بهداري شامل 5 تا 7 عضو.
كميسيون شمارة 8- مربوط بامور وزارت پست و تلگراف و تلفن – وزارت راه شامل 5 عضو.
كميسيون شمارة 9- مربوط بعرايض و مرخصي ها و محاسبات مجلس سنا شامل 5 عضو.
تبصره 1 - در مواردي كه مقرّر شود كه يك يا چند كميسيون مجلس سنا با كميسيونهاي مشابه مجلس شوراي ملّي با هم تشكيل گردد بايد عدة اعضاء كميسيونها بميزان عدة كميسيونهاي مشابه مجلس شورايملّي افزايش يابد و انتخاب كسري اعضاء كميسيونهاي مزبور از اعضاء مجلس سنا بوسيلة هيأت رئيسه بعمل ميآيد.
تبصره 2 - كميسيون شمارة 9 آئين نامه مربوط برسيدگي نسبت بعرايض و مرخصي ها و محاسبات مجلس سنا را نوشته و پس از تصويب هيأت رئيسه بموقع اجراء خواهد گذاشت.
تبصره 3 - نسبت بگزارش هائي كه از كميسيون ها تقديم مجلس ميشود با انقضاء مدت كميسيون و انتخاب كميسيون جديد تغييري در جريان آن داده نخواهد شد مگر اينكه كميسيون جديد عودت آنرا بكميسيون براي تجديد نظر درخواست نمايد.
تبصره 4 - هيأت رئيسة مجلس اختيار دارند در مواقعي كه مقتضي بدانند عده اعضاء بعضي از كميسيونها را زياد كنند ولي انتخاب عدة مزبور در مجلس بعمل خواهد آمد.
تبصره 5 - هر گاه شكايتي از اعضاء كميسيون عرايض برسد رسيدگي بشكايت مزبور باهيأت رئيسة مجلس است.
ماده 19 - انتخاب كميسيونها در جلسة علني بعمل آمده و براي نظارت در انتخابات مزبور و استخراج آراء سه نفر از نمايندگان در مجلس باقرعه تعيين و دونفر از منشيان بانتخاب رئيس بآنان ملحق ميشوند كه استخراج آراء با حضور آنان در خارج از مجلس بعمل آيد و نبايد بيش از سه روز بطول انجامد.
ماده 20 - هر نماينده ملزم است كه لااقل عضويت يكي از كميسيونهاي دائمي را كه انتخاب شده قبول نمايد و هيچ يك از نمايندگان حق عضويت بيش از دو كميسيون دائمي را نخواهد داشت و در صورتي كه اتفاقاً براي عضويت بيشتر از دو كميسيون دائمي انتخاب شد هيأت نظارت انتخاب كميسيونها نام اورا از كميسيون يا كميسيونهاي اضافي بانتخاب او حذف نموده و نمايندهاي را كه بعد از او اكثريت دارد بجاي وي معين ميكند.
ماده 21 - براي تعيين نامزدهاي كميسيونهاي دائمي هر سال در موعد مقرّر از هر شعبه دو نفر تعيين ميشوند كه با رعايت تناسب و تمايل نمايندگان عده اي را براي هر يك از كميسيونها نامزد و صورتي از اسامي آنانرا تهيّه و پيشنهاد و اسامي اشخاصي را كه در هر شعبه خودشان داوطلب شده اند نيز در ذيل آن اضافه كنند. اين صورت طبع و بين نمايندگان توزيع ميگردد. در موقع انتخاب هريك از نمايندگان اسامي را كه موافق نباشد خط ميكشد و بقيه باضافة اشخاصي كه ممكن است اضافه كند منتخبين او محسوب ميشوند. هرگاه كسي از عضويت يكي از دو كميسيوني كه عضو آنها است استعفاءِ كند يا فوت نمايد تا موقعي كه عدة كسري بيش از ثلث اعضاء كميسيون نشده انتخاب جانشين آنان الزامي نخواهد بود.
هيأت رئيسۀ كميسيونها
ماده 22 - هريك از كميسيونها پس از انتخاب بيدرنگ برياست مسنترين عضو خود منعقد ميگردد و يك رئيس و يك نائب رئيس و يك مخبر و دو منشي با رأي مخفي و اكثريت نسبي انتخاب ميكند.
ماده 23 - كميسيون در غياب رئيس و نائب رئيس برياست مخبر و هرگاه مخبر هم غائب بود برياست مسنّ ترين اعضاءِ حاضر تشكيل ميشود.
ماده 24 - تهيّه صورتمجلسهاي كميسيونها و ثبت اسامي غائبين و گزارش عمليات ماهانه با منشيان كميسيون است. هريك از كميسيونها يك عضو دفتري باختيار خود خواهد داشت كه در امور دفتري با منشي كمك نمايند.
ارجاع لوايح و طرحها بكميسيونها
ماده 25 - رئيس مجلس مكلّف است نسبت به لوايح و طرحها بطريق ذيل رفتار كند:
الف – لوايح عادي و يك شوري و همچنين لوايحي را كه يك فوريت آن تصويب شده بلافاصله در مجلس علني بكميسيون صلاحيت‌دار ارجاع نمايد.
ب – حكم مذكور در بند الف شامل طرحها نيز ميشود مگر نسبت بطرحهائي كه كمتر از 15 امضاء داشته باشد كه صرفاً براي قابل توجه بودن بكميسيون مربوط ارجاع خواهد شد.
مدت تقديم گزارش بمجلس
ماده 26 - هر طرح يا لايحه اي كه بكميسيون ارجاع ميشود بايد گزارش آن منتهي در ظرف يكماه از تاريخ وصول بدفتر كميسيون بمجلس داده شود وگرنه هريك از نمايندگان يا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نمايد كه آنرا جزءِ دستور قرار دهد و در صورت تصويب تقاضاي مزبور حق تقدم طبق مادة 45 تعيين خواهد شد ولي در مورد لوايح مفصل هرگاه كميسيون نتوانست رسيدگي بآنرا در اينمدت تمام كند بايد برئيس مجلس گزارش دهد و براي اتمام مطالعات و اتخاذ تصميم تقاضاي تمديد نمايد ولي بهرحال اين تمديد نبايد بيش از يك مرتبه باشد و در هر صورت درخواست تمديد باعث وقفة كار كميسيون نخواهد شد و اگر كميسيون پس از انقضاءِ مهلت باز هم نتيجه نگرفته باشد رئيس مجلس مكلّف است لايحه را در مجلس مطرح سازد.
ماده 27 - گزارش كميسيونها بمجلس در باب لوايح و طرحها بايد طبع و لااقل 48 ساعت قبل از موقع طرح در مجلس توزيع شده باشد.
ماده 28 - گزارش جلسات كميسيون ها بمقام رياست داده ميشود و بعلاوه كميسيون بايد ماه بماه گزارش مبسوطي از عمليات خود چاپ و بين نمايندگان توزيع نمايد.
ماده 29 - در كليّة كميسيونها نمايندگاني كه عضويت ندارند ميتوانند حاضر گردند و مذاكرات را استماع نمايند ولي حق دادن رأي ندارند و همچنين در مذاكرات كميسيون نميتوانند شركت كنند مگر آنكه از طرف كميسيون براي اين منظور دعوت شده باشند. هرگاه رئيس كميسيون مصلحت و مقتضي نداند هيچكس غير از اعضاءِ كميسيون حق حضور در كميسيون نخواهد داشت.
اسناد و اوراق كميسيونها
ماده 30 - تمام اسناد و اوراق مربوط باموري كه بايد در كميسيونها مباحثه شود بتوسط رياست مجلس بآن كميسيون ارجاع ميشود.
نمايندگان ميتوانند آن اسناد را با اجازة رياست كميسيون ملاحظه كنند ليكن اسناد مزبور بهيچوجه نبايد از كميسيون خارج شود.
ماده 31 - پس از آنكه مجلس در باب طرح يا لايحه رأي نهائي داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط بآن در مجلس ضبط ميشود.
كميسيونهاي خاص
ماده 32 - مجلس بملاحظة اهميت هر طرح يا لايحة قانوني و همچنين در مورد لوايح و طرحهائي كه ارتباط اساسي آن بكميسيون خاصي روشن نبوده و جنبه هاي مختلفي داشته باشد ميتواند بجاي ارجاع بكميسيون دائمي مربوطه با درخواست رئيس‌مجلس و يا به پيشنهاد پنج نفر از نمايندگان رأي بدهد كه از هر شعبه يا كميسيون دو يا سه نفر براي عضويت كميسيون مخصوصي جهت رسيدگي بآن طرح يا لايحه انتخاب شود و هرگاه طرح يا لوايح جديد مشابهي پيشنهاد شود توسط رئيس بهمان كميسيون ارجاع ميگردد. مجلس چنانچه مقتضي دانست ميتواند اعضاءِ كميسيون مورد نظر را مستقيماً انتخاب نمايد.
نسبت بلزوم انتخاب كميسيون بعد از توضيح مختصررئيس يا يكي از امضاءِ كنندگان و نطق مختصر يك مخالف رأي گرفته ميشود.
ماده 33 - براي اجراءِ اصل 33 متمّم قانون اساسي مجلس ميتواند در هر مورد كميسيوني طبق مادة فوق انتخاب نمايد.
ماده 34 - در صورتي كه لايحه يا طرحي متضمن مطالب مختلف باشد رئيس مجلس آنرا به كميسيون اصلي كه تشخيص ميدهد رجوع مينمايد و آن كميسيون با كميسيونهائي كه مرجع رسيدگي لايحه يا طرح از طرف رئيس مجلس قرار داده شده‌اند از هركميسيون حداقل اعضاء لازم جهت تشكيل كميسيون طبق مادة 16 متفقاً تشكيل جلسه واحدي داده و بلايحه يا طرح رسيدگي مينمايند ولي گزارش مربوطه را مخبر كميسيون اصلي تقديم مجلس مينمايد.
فصل سوّم
حفظ نظم و ترتيب جلسات مجلس و كميسيونها – جريمة غيبت و تأخير حضور – تشخيص عدة حضار – اخطار نظامنامه اي – خلاصة مذاكرات و تصميمات مجلس – دستور مجلس – حد نصاب براي مذاكره و رأي – ترتيب اجازة نطق – اجازة نطق وزراء و مخبرين – خروج از موضوع و آثار آن – اجازة نطق براي رد تهمت – كفايت مذاكرات – دستور جلسه بعد.
حفظ نظم و ترتيب جلسات مجلس و كميسيون ها
ماده 35 - افتتاح و اختتام جلسات و حفظ نظم آن و ترتيب مذاكرات و اجراي آئيننامه بعهدة رئيس مجلس است.
ماده 36 - نمايندگان بايد در روزي كه قبلاً براي تشكيل جلسه معين شده منتهي تا پانزده دقيقه بعد از ساعت معين در تالار جلسه حاضر شوند. غائبين بي‌اجازه معادل حقوق تمام روز جريمه ميشوند و اسامي آنان در جلسة علني بعد جداگانه اعلام ميشود. دير آمدگان هر پانزده دقيقه معادل نيم عشر حقوق روزانه جريمه ميشوند. اگر اشخاصي كه در جلسه حاضر بوده در موقع رأي غائب شوند كه غيبت آنان مؤثر در اخذ رأي باشد معادل نصف حقوق روزانه جريمه ميشوند و نام آنان در جلسة بعد اعلام شده و براي نشر بجرايد يوميه نيز داده خواهد شد.
ماده 37 - حداقل مدت هر جلسه سه ساعت است مگر اينكه هيچ مطلبي چه براي مذاكره و چه براي رأي موجود نباشد و اگر جلسة علني در وسط كار بعنوان تنفس تعطيل شود مدت تنفس نبايد از نيم ساعت تجاوز كند و رئيس مكلّف است جلسه را ثانياً تشكيل دهد و غائبين مشمول جرائم مقرّر خواهند بود.
تشكيل جلسۀ خصوصي
ماده 38 - بتقاضاي رئيس مجلس يا دولت پنج نفر از نمايندگان جلسة خصوصي تشكيل خواهد شد غيبت در جلسة خصوصي مشمول مادة 36 خواهد بود.
جريمۀ غيبت و تأخير حضور در كميسيون و شعب هيأت رئيسه
ماده 39 - نمايندگان بايد در جلسات كميسيونها و شعب و هيأت رئيسه در ساعتي كه قبلاً تعيين ميشود و باطلاع آنها ميرسد حاضر شوند. در صورت عدم حضور بدون اجازه هرگاه غيبت آنها مانع تشكيل جلسه نباشد براي هر ساعت يك‌ششم حقوق روز آنها كسر خواهد شد و در اين مورد مجموع جرائم يك روز بيش از مقرّري يك روز نخواهد بود ولي نسبت بغائبين كميسيونها كه غيبت آنها موجب عدم تشكيل يا تعطيل جلسه باشد جريمة فوق معادل حقوق يكروز خواهد بود.
ماده 40 - وجوه حاصل از جرائم جهت خريد كتاب براي كتابخانة مجلس سنا و همچنين مخارج ديگر مربوط بكتابخانه تخصيص داده خواهد شد. رئيس حق دارد در هر سال براي مساعدت بامور خيريه در مواقع ضروري مبلغي از محل جرائم را كه بيش از نيم عشر مجموع جرائم همان سال نباشد در اختيار خود داشته باشد.
تشخيص عدۀ حضار
ماده 41 - تشخيص عدة حضار بعهدة منشيان و اعلام آن با رئيس مجلس است.
اخطار نظامنامه‌اي
ماده 42 - هر يك از نمايندگان در صورتي كه تخلفي در اجراي آئين‌نامة مجلس مشاهده نمايد حق دارد مورد تخلف را با استناد بمادة مربوطه در همان جلسه بودجه اختصار و بدون خروج از موضوع اظهار كند و درصورتي كه از موضوع خارج شود مورد اخطار واقع ميشود.
خلاصۀ مذاكرات و تصميمات مجلس
ماده 43 - صورت كامل مذاكرات هر جلسه با مصوّبات و اسامي غائبين و ديرآمدگان آن جلسه بلافاصله طبع و لااقل يك ساعت قبل از انعقاد جلسة بعد بين نمايندگان توزيع ميشود و در اول جلسة بعد از آن هرگاه نمايندگان نسبت بآن اصلاحي داشته باشند تذكر ميدهند و بعد از آن صورت مذاكرات بتصويب ميرسد و اگر نمايندهاي بعنوان اعتراض بصورت مجلس مطالبي اظهار دارد كه مربوط بموضوع نباشد نطق او قطع و در صورت تمرّد مورد اخطار رئيس واقع ميگردد.
تبصره - هر گاه يكي از جرائد و مجلات اظهارات يكي از نمايندگان را در جلسة علني مخالف حقيقت نقل كند يا بطور فاحشي در آن تحريفي وارد سازد مخبر آن جريده يا مجله از يك تا سه ماه از حضور در جلسات محروم خواهد شد.
ماده 44 - در ابتداي هر جلسه قبل از ورود در دستور رئيس مجلس مطالب مهمي را كه آگاهي مجلس از آنها ضروري باشد باطلاع نمايندگان ميرساند ولي اين مطالب مورد بحث واقع نخواهد شد مگر با اجازه و رأي مجلس.
دستور مجلس
ماده 45 - دستور مجلس بطور مرتب و با تعيين تقدم و تأخر قبلاً براي هر دو هفته از طرف هيأتي مركب از رئيس و نواب رئيس و رؤساي كميسيونهائي كه گزارش لوايح ارجاع شده را بمجلس داده باشند با حضور يكي از وزيران بتعيين نخست‌وزير تهيّه و بيست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولين جلسه طبع و بين نمايندگان توزيع و بر لوحة دستور نيز نصب ميشود. اين دستور قابل تغيير نيست و فقط با پيشنهاد ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس طرح موضوعي ممكن است در دستور پانزده روزه مقدم يا مؤخر واقع شود. در مواردي كه از طرف دولت يا ده نفر از نمايندگان كتباً تقاضا شود كه مطالبي بحكم ضرورت فوراً طرح شود در اين صورت با تصويب مجلس جلسه فوقالعاده براي موضوع فوري تعيين خواهد شد.
حد نصاب براي مذاكره و رأي
ماده 46 - مجلس سنا ميتواند با هر عده كه موقع افتتاح جلسه حضور دارند شروع بمذاكره نمايد ولي گرفتن رأي وقتي ممكن خواهد بود كه بيش از نصف اعضاءحاضر در مركز حضور داشته باشند.
تصميمات باكثريت آراءِ اعضاءِ حاضر در جلسه گرفته خواهد شد.
تبصره - در تالار جلسة علني لوحه‌اي كه عدة اعضاءِ حاضر در مركز و همچنين عدة اعضاءِ حاضر در جلسه را تعيين نمايد نصب خواهد گرديد.
ترتيب اجازه نطق
ماده 47 - هر يك از نمايندگان براي نطق بايد قبلاً از رئيس مجلس تحصيل اجازه كند و بنوبت خود در كرسي خطابه مطالب خود را اظهار نمايد. مطالب مختصر را ممكن است نمايندگان در محل خود ايراد نمايد مگر اينكه رئيس اجازة نطق در غير از كرسي خطابه را ندهد.
ماده 48 - هريك از نمايندگان كه مطلب مهمي داشته باشد و بخواهد باستحضار مجلس برساند قبل از شروع بدستور و يا آخر جلسه با اجازة رئيس و رعايت نوبت ميتواند بعنوان نطق قبل از دستور يا بعد از دستور مطالب خود را اظهار نمايد و مجموع اين قبيل نطق‌ها در يك جلسه به طور كلي نبايد از يك ساعت تجاوز كند و بهرحال در هر جلسه بيش از چهار نفر نميتوانند صحبت نمايند و هر كدام از دارندگان اجازة نطق ميتواند حق خود را بناطق ديگر واگذار نمايد.
ماده 49 - هرگاه رئيس مطالبي داشته باشد كه مربوط بوظيفة رياست و امور مجلس نباشد اداره كردن مجلس را بعهدة يكي از نواب رئيس گذارده و در كرسي نطق مطالب خود را اظهار خواهد كرد.
ماده 50 - موضوع‌هائي كه طبق دستور در مجلس مطرح ميشود بايد يكساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقة مخصوصي كه خارج از جلسه نصب ميشود ثبت شود. مخالف و موافق يا كساني كه توضيحي بخواهند يا تذكري بدهند در آن ورقه در ستون مخصوص شخصاً ثبت اسم مينمانيد و همچنين براي نطق‌هاي قبل از دستور بهمين نحو عمل خواهد شد.
در جلسه حق تقدم با كساني است كه در ورقة مزبور بترتيب ثبت اسم كرده باشند كه بترتيب مخالف و موافق يا كساني كه توضيح خواسته‌اند صحبت كنند و بعد از آنان كساني كه در جلسه اجازه خواسته‌اند بهمان ترتيب صحبت خواهند كرد اسامي نمايندگان را كه در جلسه اجازه ميخواهند منشيان ثبت ميكنند و برئيس ميدهند.
ماده 51 - در صورتي كه در مقابل مخالفين موافقي نباشد مخالفين ميتوانند متوالياً صحبت كنند و بالعَكس اگر در موضوعي مخالفي نبود موافقين ميتوانند متوالياً صحبت كنند و اگر در ضمن بحث كسي خواست بر خلاف عقيدة ناطق سابق صحبت كند و اجازه خواست بلافاصله بعد از ناطق مزبور باو اجازه داده خواهد شد كه اظهارات خود را بيان كند.
اجازۀ نطق وزراء و مخبرين
ماده 52 - دربارة وزراء و معاونين و مخبرين كميسيونها و شعب ثبت اسامي لازم نيست و هر وقت اجازة نطق بخواهند داده خواهد شد.
خروج از موضوع و آثار آن
ماده 53 - ناطق نبايد از موضوع مباحثه خارج شود و در صورتي كه از موضوع خارج شود رئيس او را متذكر ميسازد و اگر بخواهد توضيحاتي بدهد كه از موضوع خارج نشده است و يا آنكه خروج او از موضوع دلائلي داشته است اجازه داده نخواهد شد.
ماده 54 - هرگاه رئيس در ضمن يك نطق دو نوبت بناطق اخطار انحراف از موضوع را نمايد و باز ناطق ادامه دهد در دفعة سوم رئيس ناطق را از تكلم در آن موضوع در تمام جلسه منع مينمايد.
ماده 55 - قطع كلام و استعمال الفاظ زشت و توهين و هرگونه حركات و تظاهراتي كه موجب بي نظمي مجلس باشد ممنوع است و مرتكب مشمول يكي از مجازات‌هاي مندرج در مواد 65 الي 72 خواهد گرديد.
ماده 56 - حداكثر مدت نطق يك ناطق در جلسة علني بقرار ذيل خواهد بود.
الف- موارد عادي:
1- براي استيضاح سه ساعت.
2- براي اظهارات مخالف و موافق نمايندگان در موقع تقاضاي رأي اعتماد از طرف دولت كه بلافاصله بعد از تشكيل كابينه بعمل خواهد آمد يكساعت.
3- براي اظهارات مخالف و موافق نسبت بلوايح و طرحها و توجيه طرح قانوني يا توضيحات مخبري كه از لايحه دفاع مينمايد نيم ساعت.
4- براي دفاع از توهين يا تحريف نطق و توجيه پيشنهاد كفايت مذاكرات و يا مخالفت با آن و پيشنهاد فوريت يا عدم فوريت يا سؤال في‌المجلس طبق جملة آخر ماده 135 و توضيح در باب پيشنهاد اصلاحي پانزده دقيقه.
5- براي اظهارات متمّم سؤال پس از جواب وزير بسؤال ده دقيقه.
ب – در موارد استثنائي ممكن است مدت نطق براي هريك از فقرات مذكور در اين ماده به پيشنهاد يكي از نمايندگان با رأي مجلس اضافه شود ولي اخذ رأي بدون مذاكره بعمل ميآيد.
ج – براي مذاكره در باب لايحة بودجة سالانة كشور و عهدنامه ها و مقاوله‌نامه ها و امتيازات مدت نطق غير محدود خواهد بود.
اجازۀ نطق براي رد تهمت و رفع سوء تفاهم
ماده 57 - اگر در ضمن مذاكرات صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي بيكي از نمايندگان داده شود يا عقيده و اظهار او را بر خلاف واقع جلوه دهند و نمايندة مزبور براي ردّ آن نسبت يا رفع اشتباه اجازة نطق بخواهد بدون رعايت نوبت اجازه داده ميشود.
كفايت مذاكرات
ماده 58 - بعد از آنكه در موضوعي رئيس مذاكرات را كافي بداند ميتواند با عدم مخالفت مجلس مذاكرات را ختم نمايد و هر يك از نمايندگان نيز ميتواند كفايت مذاكرات را پيشنهاد نمايد در اين صورت پيشنهاد دهنده باختصار دلائل خود را اظهار و اگر مخالفي باشد فقط يكنفر باختصار علل مخالفت خود را بيان ميكند و رأي گرفته ميشود.
درصورتي كه نسبت به مطلبي پيشنهاد كفايت مذاكرات تصويب نشد و بعداً دوباره پيشنهاد كفايت مذاكرات داده شد در باب آن بدون توضيح و مباحثه رأي گرفته ميشود.
ماده 59 - پس از رأي بكفايت مذاكرات ديگر در آن موضوع بكسي اجازة نطق داده نميشود.
دستور جلسۀ بعد
ماده 60 - رئيس قبل از اينكه جلسه را ختم كند روز و ساعت تشكيل جلسة آينده و دستور آنرا طبق مادة 45 اعلام و بعد باطلاع وزارتخانة مربوطه ميرساند.
فصل چهارم
انتظام مجلس و مؤاخذه از نمايندگان
ماده 61 - درصورتي كه در مجلس همهمه و غوغائي برپا شود بقسمي كه رئيس نتواند از آن جلوگيري نمايد از جاي خود قيام مينمايد. هرگاه برخواستن رئيس موجب اسكات نشود اعلام ميكند كه جلسه را تعطيل خواهد كرد و با وجود اين اگر سكوت و نظم حاصل نشود جلسه را يكربع ساعت تعطيل ميكند و نمايندگان از اطاق جلسه خارج ميشوند و پس از انقضاء يكربع مجدداً جلسه تشكيل ميشود. هرگاه اغتشاش و غوغا عود كند رئيس جلسه را ختم و آنرا بروز ديگر موكول ميكند.
ماده 62 - مؤاخذاتي كه از لحاظ حفظ نظم نسبت بنمايندگان ميتوان مجري داشت از اين قرار است.
1- تذكر
2- اخطار
3- توبيخ
ماده 63 - رئيس نسبت بنمايندگاني كه از موضوع مذاكره و از حدود نظم خارج ميشوند و يا بدون اجازه صحبت ميكنند و همچنين نسبت بنمايندگاني كه بواسطة عدم رعايت مادة 55 يا باقسام ديگر باعث بي‌نظمي ميشوند تذكر ميدهد.
ماده 64 - درصورتي كه يكي از نمايندگان براي دفعه سوّم در يك جلسه مستحق تذكر شود و همچنين نمايندهاي كه در مجلس باعث همهمه و غوغا شود ياديگران را باين عمليات و يا خروج از جلسه تحريك كند رئيس باو اخطار ميكند و عشر حقوق يكماهه از او كسر ميشود.
ماده 65 - توبيخ بر سه قسم است:
توبيخ عادي – توبيخ مؤكد – توبيخ با منع حضور.
ماده 66 - توبيخ عادي در موارد ذيل اجراء ميشود:
1- درصورتي كه نمايندهاي پس از اخطار در همان جلسه مجدداً از حدود نظم خارج شود.
2- در صورتي كه نمايندهاي در ظرف مدت يك ماه سه مرتبه مورد اخطار واقع شده باشد.
3- در صورتي كه نمايندهاي يكنفر از نمايندگان را تهديد يا نسبت باو اهانت نمايد.
ماده 67 - توبيخ مؤكد در موردي بعمل خواهد آمد كه نمايندهاي پس از توبيخ عادي در همان جلسه مجدداً از دائرة نظم خارج شود.
ماده 68 - توبيخ با منع حضور موقت در موارد ذيل مقرّر ميشود:
1- اگر نماينده اي در مدت ششماه براي مرتبة دوم مورد توبيخ مؤكد واقع شده باشد.
2- اگر نماينده اي در مجلس علني مردم را باعمال قوه قهريه و زدو خورد و يا نزاع داخلي و يا بضديت با قوانين اساسي و تخلف از آن دعوت و ترغيب نمايد.
3- اگر نمايندهاي نسبت بمجلس يا عده‌اي از نمايندگان يا رئيس مجلس توهين كند.
ماده 69 - در مورد توبيخ با منع حضور دربارة نماينده بايد رئيس از مجلس رأي بخواهد و در صورت تصويب نمايندة مزبور در آن جلسه و جلسة بعد حق ورود باطاق جلسة علني و همچنين جلسات شعب و كميسيونها و شركت در امور مجلس را ندارد. همين كه مجازات تصويب شد رئيس مجلس نمايندة مزبور را دعوت بخروج از جلسه ميكند هرگاه اطاعت ننمايد رئيس جلسه را ختم ميكند و تشكيل جلسة ثاني در همان روز نيز ممكن است.
ماده 70 - درصورت عدم اطاعت نماينده براي خروجاز جلسه و همچنين در صورتي كه بتوبيخ با منع حضور دربارة نماينده رأي داده شد و در ظرف ششماه همان مؤاخذه با تصويب مجلس مجدداً درباره او بعمل آمده باشد مجازات مقرّر مضاعف خواهد گرديد.
ماده 71 - درصورتي كه نماينده قبل از انقضاء مدت منع حضور داخل در جلسة علني بشود رئيس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را تعطيل ميكند و كارپردازان بامر رئيس دستور ميدهند نمايندة مزبور را از محوطه مجلس خارج و از ورود او ممانعت بعمل آورند.
ماده 72 - توبيخ با منع حضور در جلسات بايد بتقاضاي رئيس مجلس باشد و اخذ رأي مجلس در اين موارد در همان جلسه و بدون هيچ نوع مذاكره و توضيح از طرف ساير نمايندگان خواهد بود. مفاد اين رأي درصورت مشروح مجلس درج و بادارة روزنامه رسمي فرستاده خواهد شد.
ماده 73 - نمايندهاي كه دربارة او توبيخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رأي مجلس براي دفاع خود باختصار اظهاراتي بنمايد يا بتوسط يكنفر از نمايندگان آن اظهارات را بمجلس عرضه بدارد ولي در موقع اخذ رأي بايد از جلسه خارج شود.
ماده 74 - توبيخ عادي موجب كسر ثلث و توبيخ مؤكد نصف و توبيخ با منع حضور مستلزم كسر دو ثلث مقرّري يكماه نماينده است.
فصل پنجم
لوايحي و طرحهاي قانوني – ترتيب شور در لوايح و طرحهاي قانوني و تصميمات قانوني – پيشنهادهاي اصلاحي از طرف نمايندگان ضمن شور اول – ترتيب شور عهود و مقاولات با دول خارجه – ترتيب استخدام اتباع خارجه – ترتيب اخذ رأي نسبت بلوايح و طرحها – پيشنهاد حذف و تجزيه – لوايح يك شوري
لوايح و طرحهاي قانوني
ماده 75 - لايحة قانوني پيشنهادي است كه از طرف دولت تقديم ميشود و طرح قانوني پيشنهاديست كه از طرف نمايندگان براي تصويب تقديم ميشود.
ماده 76 - علاوه بر لوايح و طرحهاي قانوني كه مجلس سنا تصويب ميكند و پس از طي مراحل ديگر صورت قانوني پيدا ميكند مجلس سنا ميتواند تصميمات قانوني نيز اتخاذ كند.
ماده 77 - لوايحي كه در مجلس سنا مطرح ميشود بايد داراي موادي مناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آن در مقدمة لايحه بطور وضوح درج و عنوان قانون نيز در آن معين شده باشد. هر گاه لاحيه داراي چند ماده يا مادة واحده مشتمل بر اجزائي باشد بايد ارتباط و تناسب كامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لايحة قانوني داشته باشد و در غير اين‌صورت بايد براي هر موضوعي لايحة جداگانه تنظيم و با ذكر دلائلي تقديم مجلس سنا شود.
ماده 78 - لوايح قانوني بايد در جلسة علني بتوسط يكي از وزراء يا معاونين پارلماني آنان تقديم گردد و همچنين در موقع مطرح بودن آن يكي از وزراء يا معاونين براي دفاع از آن حاضر باشند.
ماده 79 - لوايح قانوني مذكور پس از تقديم بوسيلة رئيس مجلس بكميسيون‌هاي مربوطه ارجاع و بلافاصله چاپ ميشود.
ماده 80 - وزراءِ يا معاونين پارلماني آنان ميتوانند براي اداي توضيحات در كميسيونهاي مجلس حاضر شوند. كميسيونها نيز ميتوانند وزراء يا معاونين يا اشخاص ديگري را كه مقتضي بدانند براي دادن توضيحات يا اظهارنظر نسبت بمطالبي كه در كميسيون مطرح است دعوت كنند.
ماده 81 - اگر لايحه‌اي مورد تصويب مجلس سنا واقع نشد تا شش ماه ديگر آنرا نميتوان پيشنهاد نمود.
ماده 82 - طرحهاي قانوني اگر لااقل بامضاء پانزده نفر از نمايندگان باشد نسبت بشور و تصويب آن مثل لوايح قانوني رفتار خواهد شد ولي طرحهائي كه بامضاءِ كمتر از 15 نفر تقديم شده‌باشد قبلاً براي قابل توجه بودن آن بايد بكميسيون مربوطه ارجاع شود و گزارش كميسيون در اين قسمت در جلسة علني مطرح خواهد شد.
ماده 83 - نمايندگان و دولت نميتوانند مطالب مختلفي را ضمن مادة واحده بعنوان طرح يا لايحه پيشنهاد نمايند. بطور كلي هر مطلبي كه بعنوان طرح يا لايحه پيشنهاد ميشود بايد مواد و تبصره‌هاي آن مربوط بآن طرح يا لايحه باشد.
ماده 84 - پيشنهادكنندگان طرح قانوني حق دارند در كميسيون مربوطه كه طرح آنها مطرح است حاضر شده توضيحات بدهند.
ماده 85 - پيشنهادكنندگان طرح قانوني پس از اينكه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضاي خود را ندارند و غيبت امضاء كنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور دربارة آن نخواهد بود.
ماده 86 - در مواردي كه طرح قانوني مربوط بامور داخلي مجلس سنا نباشد بايد بوزير مسئول اطلاع داده شود كه خود يا معاون او در كميسيون و جلسة علني حاضر شود تا مذاكرات در حضور او بعمل آيد و اظهار عقيده نمايد. در صورت عدم حضور وزير يا معاون او از طرف مقام رياست باو اخطار ميشود كه حتماً در جلسة بعد حاضر شود.
ماده 87 - اگر طرحي مورد تصويب مجلس سنا واقع نشد تا 6ماه ديگر نميتوان آنرا پيشنهاد نمود.
ترتيب شور در لوايح و طرحهاي قانوني
ماده 88 - لايحة بودجة كل كشور و دوازدهم بودجه و لوايح مربوط بتقاضاي اعتبارات براي مخارج مخصوص يك شوري است و غير آنها دوشوري خواهد بود مگر اينكه فوريت آنها تقاضا و تصويب شده باشد. لوايح دوشوري را نميتوان تصويب نمود مگر اينكه دومرتبه و اقلاً بفاصلة 5 روز دربارة آنها در مجلس شور شده باشد باستثناي لوايح مالي كه حداقل فاصلة بين دو شور آنها سه روز خواهد بود.
ماده 89 - موقعي كه گزارش كميسيونهاي مربوطه راجع بلايحه يا طرح عادي (جز در مورد عهود و مقاوله‌نامه‌ها كه طبق مواد 95 تا 98 ترتيبات خاصي براي آن مقرّر است) براي شور اول در جلسة علني مجلس مطرح گردد بايد قبلاً در كليات آن از لحاظ ردّ و قبول و منافع و مضار آن (بدون ورود در مواد) مذاكره شود. پس از ختم شور در كليات يعني تصويب كفايت مذاكرات در آن باب رئيس نسبت بورود در شور مواد يا مادة واحده از مجلس اخذ رأي ميكند و درصورتي كه رأي داده نشده رئيس ردّ لايحه را اعلام مينمايد و هر گاه رأي موافق داده شد شروع بمذاكره در مواد يا مادة واحده ميشود و در ضمن شور پيشنهادهاي واصله نسبت بهريك از مواد يا مادة واحده و همچنين مواد الحاقيه كه هر دو بايد كاملاً مربوط بموضوع مواد لايحه باشد جداگانه قرائت و بدون بحث بكميسيون ارجاع و براي ورود بشور ثاني رأي گرفته ميشود و بلافاصله پيشنهادها طبع و توزيع ميگردد.
پيشنهادهاي اصلاحي از طرف نمايندگان ضمن شور اول يا بين شورين
ماده 90 - نمايندگان حق دارند نسبت بهريك از مواد اصلاحاتي پيشنهاد نمايند مشروط بر اينكه آن پيشنهاد كاملاً مربوط بموضوع باشد. كليّة اصلاحاتي كه از طرف يك يا چند نفر از نمايندگان پيشنهاد ميشود بايد كتبي باشد و ماده‌اي را كه پيشنهاد اصلاحي مربوط بآنست تصريح نمايد. به پيشنهادهاي اصلاحي كه بتشخيص رئيس مجلس خارج از موضوع لايحه باشد ترتيب اثر داده نميشود و بقرائت آن اكتفا ميگردد.
ماده 91 - اصلاحاتي كه در ضمن شور اول و يا بين شور اول و دوم پيشنهاد ميشود بايد بوسيلة رئيس مجلس بكميسيون مربوطه ارجاع و پس از طبع لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در مجلس توزيع شده باشد.
ماده 92 - كليّة پيشنهاددهندگان در ضمن شور اول و يا در فاصلة بين شور اول و دوم ميتوانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازمه را دربارة پيشنهاد خود بدهند. كميسيون نيز ميتواند درصورت لزوم پيشنهاددهندگان را براي حضور در جلسات خود دعوت كند و لااقل 24 ساعت قبل از طرح در كميسيون بآنان اطلاع دهد و درصورت عدم حضور پيشنهاد دهنده پس از دعوت كميسيون حق حضور او ساقط ميشود.
ماده 93 - در شور ثاني لوايح و طرحهاي قانوني در صورتي كه اصلاحات و پيشنهادهائي در اثناي شور اول يا فاصلة بين دو شور رسيده و بكميسيون ارجاع شده باشد گزارش كميسيونهاي مربوطه نسبت بآنها مطرح و در ضمن شور ثاني پيشنهاد تازه نميشود داد ولي پيشنهادهائي كه در شور اول يا بين دو شور بعمل آمده و مورد توجه و تصويب كميسيون واقع نشده ممكن است از طرف پيشنهاددهنده در مجلس تجديد شود و در اين صورت پيشنهاد دهنده يا يكي از پيشنهاد دهندگان (در مورد پيشنهاد جمعي) بطور اختصار تا پنج دقيقه ميتواند نسبت به پيشنهاد خود توضيح بدهد و علاوه بر مخبر و يكي از اعضاي كميسيون مربوطه و وزير يا معاون او يكي از نمايندگان ديگر نيز حق جواب دارد و اعم از اينكه مخبر يا دولت آن پيشنهاد را قبول كرده يا نكرده باشد نسبت بآن اخذ رأي بعمل ميآيد و در صورت تصويب ضميمة لايحه يا طرح ميشود.
ماده 94 - پس از خاتمة شور دوم در مواد هر يك از نمايندگان بعنوان بحث در كليات ميتواند دلائلي را كه بطور كلي در رد و قبول لايحه يا طرح دارد اظهار نمايد و پس از آن بلايحه يا طرح مورد شور رأي نهائي گرفته ميشود لكن مجلس ميتواند قبل از اين رأي نهائي بمجموع لايحه يا طرح مذكور براي ترتيب و رعايت تناسب فصول و مواد آنرا بكميسيون رجوع نمايد و در آن صورت پس از وصول گزارش كميسيون رأي قطعي نسبت بآن لايحه يا طرح اخذ ميشود و در هر دو مورد در صورت تصويب رئيس آنرا اعلام و بمقامات مربوطه ابلاغ مينمايد.
ترتيب شور عهود و مقاولات با دول خارجه
ماده 95 - هرگاه دولت لايحة قانوني بمجلس تقديم و تصويب عهدنامه يا مقاوله نامه‌ايرا كه با يكي از دول خارجه بسته شده يا ميشود تقاضا نمايد مواد عهدنامه يا مقاوله نامة مزبور بايد بلايحه‌اي كه عبارت از مادة واحده است ضميمه باشد.
ماده 96 - متن كامل عهدنامه يا مقاوله نامة مذكور در ماده فوق با كليّة ملحقات و ضمائم آنها قبل از شور در مجلس طبع و توزيع ميشود و در ضمن شور اول نسبت بكليات بحث ميشود ولي در باب مواد آن راي گرفته نميشود.
ماده 97 - در صورتي كه راجع ببعضي از شرايط و مواد اعتراضات يا پيشنهادهائي رسيده باشد اعتراضات و پيشنهادهاي مزبور بايد در مجلس قرائت و بدون مذاكره بكميسيون ارجاع گردد. اين پيشنهادها و اعتراضات بايد جداگانه طبع و بيست و چهار ساعت قبل از شور ثاني توزيع شود.
ماده 98 - پس آنكه كميسيون گزارش خود را راجع باعتراضات بمجلس داد آن گزارش پس از طبع و توزيع در مجلس مطرح ميشود و درصورتي كه يك يا چند فقره از اعتراضات مورد تصديق مجلس واقع شود مجلس باينطريق رأي ميدهد:
مجلس سنا بدولت تكليف ميكند كه در باب مسائل معترضٌ عليها مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاكره شود. در شور ثاني پيشنهاددهنده يا معترض ميتواند پيشنهادها يا اعتراضاتي را كه در شور اول عنوان كرده و در كميسيون مورد توجه واقع نشده تجديد نموده و توضيحات لازمه بدهد و در صورت قبول اعتراض يا پيشنهاد بازبطريق فوق عمل ميشود و تاختام اين مذاكرات با دولت متعاهد لايحه در دستور مجلس ميماند.
ترتيب استخدام اتباع خارجه
ماده 99 - كلية قراردادهائيكه (كنترات) جهت استخدام اتباع خارجي از طرف دولت تقديم ميشود به كميسيون وزارتخانه‌اي كه تبعه خارجه براي آن استخدام ميشود ارجاع ميگردد كه ضمناً نظر كميسيون شمارة چهار را نسبت به اعتبار مالي آن و نظر كميسيون شمارة يك را از لحاظ مليت اخذ نموده و گزارش دهد و لدي‌الاقتضا هر سه كميسيون طبق مادة 16 متفقاً تشكيل جلسه داده به قرارداد (كنترات) رسيدگي مينمايند و گزارش را مخبر كميسيون اصلي به مجلس سنا تقديم خواهد داشت.
ترتيب اخذ رأي نسبت بلوايح و طرحها
ماده 100 - بطور كلي در تمام طرحها و لوايح قانوني پس از خاتمة شور در كليات نخست بايد ماده بماده و بعد بكليّة طرح يا لايحه رأي گرفته شود مگر در موارد مذكور در مادة 95.
پيشنهاد حذف و تجزيه
ماده 101 - به پيشنهاد حذف ماده‌اي مستقلاً نميتوان رأي گرفت و پيشنهاد حذف قسمتي از ماده بصورت تجزيه بايستي پيشنهاد شود.
لوايح يك شوري
ماده 102 - نسبت بلايحة بودجه و لوايح مربوط بمخارج مملكتي فقط يك شور كافي است و كليّة اصلاحاتي كه در اين موارد پيشنهاد ميشود بطور اختصار و در حدود پيشنهاد مورد مذاكره واقع خواهد گرديد و در صورت قبول مجلس ضميمة ماده يا لايحه خواهد شد.
ماده 103 - نمايندگان نميتوانند بهيچ عنوان چه مستقلاً و چه در ضمن لوايح و طرحها پيشنهاد خرج يا پيشنهادي كه بالواسطه مستلزم خرج باشد بنمايند.
ماده 104 - در موقع شور در اطراف لايحة بودجه مجلس بلاانقطاع هر روز هفته غير از جمعه و دو شنبه و ايام تعطيلات رسمي متوالياً حداقل روزي پنج ساعت منعقد ميگردد و تا زمانيكه شور اين لايحه تمام نشده از دستور خارج نميشود و هيچ لايحه يا طرح ديگري يا استيضاح نميتواند در آن اثنا مطرح شود مگر لايحة دوازدهم بودجه در صورت ضرورت. هيچگونه پيشنهاد يا تبصرة يا ماده الحاقيه چه در حين تقديم از طرف دولت و چه در موقع مذاكرات از طرف نمايندگان راجع بدوازدهم بودجه مجاز نخواهد بود.
تبصره - اگر مطالب خيلي فوري و فوتي اعم از لوايح و طرحهاي دوفوري و غير آنها پيش آيد كه تأخير آن موجب زيان جبران ناپذيري باشد در اين صورت در آخر جلسه موضوع مطرح و در صورت تصويب فوري بودن آن از طرف مجلس موقعي براي انعقاد يك جلسة فوقالعاده جهت شور در آن مطالب معين ميشود.
فصل ششم
موارد فوري
ماده 105 - نسبت بلوايح و طرحهائي كه يك فوريت آن تصويب شده فقط يك شور در كميسيون و مجلس بعمل ميآيد. لوايح و طرحهائي كه دو فوريت آن تصويب شده و لوايح مربوط به بودجه و تقاضاي اعتبارات براي مخارج مخصوص كه يك فوريت آن تصويب شده باشد بلافاصله بطبع و توزيع آن اقدام و پس از گذشتن بيست و چهار ساعت از موقع توزيع در مجلس مطرح تواند شد.
ماده 106 - فوريت لوايح يا طرحها بايد مستند بدلائل قطعي براي لزوم سرعت تصويب باشد و دو فوري بودن لوايح و طرحها موقعي مطرح ميشود كه تصويب آن از لحاظ امكان خسارت و فوت فرصت در صورت تأخير و جهات مشابه مستلزم سرعت فوقالعاده باشد.
اگر لوايح يا طرحهاي مزبور به تشخيص رئيس فاقد شرايط مذكور باشد طرح نخواهد شد.
ماده 107 - در موقع شور نسبت بلوايح و طرحهائي كه دوفوريت آن تصويب شده باشد بدواً در كليات آن مباحثه شده پس از ختم مذاكرات راجع بورود در شور مادة واحده (درصورتي كه لايحه مشتمل بر مادة واحده باشد) يا مواد رأي گرفته ميشود و در صورت تصويب راجع بمادة واحده يا هر يك از مواد جداگانه مذاكره و اخذ رأي ميشود و پس از شور آخر در كليات رأي قطعي نسبت بكليّة آن لايحه يا طرح گرفته خواهد شد. در اينگونه لوايح و طرحهاي دو فوري هر اصلاح يا مادة الحاقي كه ضمن مباحثات پيشنهاد ميگردد بايد دلائل آن بطور اختصار از طرف پيشنهاد دهنده بيان شود و اگر مخالفي باشد مخالف نيز نظر خود را باختصار اظهار كند و پس از اظهار نظر وزير يا قائم مقام او نسبت بآن اصلاح يا مادة الحاقيه اخذ رأي بعمل ميآيد و در صورت تصويب ضميمة لايحه يا طرح ميگردد.
تبصره 1 - كليّة مذاكرات و مباحثات مربوط به لوايح و طرحهاي دوفوري مذكور در فوق در خود مجلس بعمل خواهد آمد بدون اينكه ارجاع به كميسيون شود.
تبصره 2 - جريان كار لوايح و طرحهاي يك شوري در صورتي كه تقاضاي فوريت در مورد آنها بعمل آمده باشد مثل لوايح و طرحهاي دوفوري است.
ماده 108 - در موارد لوايح يا طرحهائي كه يك فوريت آن تصويب شده باشد موضوع بكميسيون مربوطه ارجاع ميشود. پس از وصول گزارش كميسيون يك نوبت در بارة آن شور بعمل ميآيد بدين ترتيب كه بدواً در كليات و پس از آن در باب مادة واحده يا مواد فرداً فرد مذاكره و اخذ رأي بعمل ميآيد و پس از آن باز يكبار ديگر در كليات بحث شده و بكليّة لايحه رأي گرفته ميشود. هرگاه ورود در شور مواد تصويب نشد آن طرح يا لايحه رد شده محسوب خواهد گرديد.
ماده 109 - در لوايح و طرحهاي يك فوري بجز دوازدهم بودجه هر اصلاحي يا مادة الحاقيه ايكه در ضمن مباحثات پيشنهاد گردد بايد دلائل آن بطور اختصار از طرف پيشنهاد دهنده بيان شود و اگر مخالفي باشد مخالف نيز نظر خود را باختصار اظهار كند و پس از اظهار نظر مخبر كميسيون يا وزير و يا قائممقام او نسبت بآن اصلاح يا مادة الحاقيه اخذ رأي بعمل ميآيد و درصورت تصويب ضميمة لايحه ميگردد.
ماده 110 - در صورتي كه مجلس فوريت لايحه يا طرحي را تصويب نكند يا پس از تصويب در اثر تقاضاي دولت يا يكي از نمايندگان قبل از شور در موارد سلب فوريت آنرا رأي دهد مذاكره در آن بطور عادي صورت خواهد گرفت.
فصل هفتم
درباب بعضي ترتيبات راجع بمذاكرات – موارد اخطار قانوني – مسكوت ماندن موقت يا دائم طرحها و لوايح – خروج از دستور – تجزية فقرات مختلف
موارد اخطار قانوني
ماده 111 - اخطار راجع بمنافي بودن لوايح و طرحها با قوانين اساسي كشور يا تناقض آن با قوانين موضوعه يا اخطار راجع به نظامنامة داخلي مجلس مقدم باظهارات ديگر است.
مسكوت ماندن موقت يا دائم لوايح و طرحها
ماده 112 - هريك از نمايندگان حق دارد در موقع شور در كليات از مجلس كتباً تقاضا نمايد كه طرح يا لايحة قانوني كه در مجلس مطرح است موقتاً يا دائماً مسكوت بماند. در اين قبيل موارد در خصوص ردّ يا قبول اين تقاضا قبل از آنكه در موضوع اصلي بحث شود پس از توضيح مختصر پيشنهاد كننده و پاسخ آن از طرف يك مخالف كه بايد با رعايت اختصار كامل بعمل آيد و محدود به بحث در موضوع مسكوت ماندن باشد رأي گرفته ميشود.
خروج از دستور
ماده 113 - هر يك از نمايندگان حق دارند پيشنهاد كنند كه طرح يا لايحه‌اي كه در مجلس مطرح است از دستور خارج شود (پس از توضيح مختصر پيشنهادكننده و جواب آن از طرف يك مخالف كه باز بايد با رعايت اختصار كامل بعمل آيد ) در صورت تصويب پيشنهاد مزبور طرح يا لايحة فوق‌الذكر جزءِ دستور دو هفتة بعد قرار خواهد گرفت در اين صورت كميسيون مذكور در مادة 45 پيشنهاد دهنده را دعوت كرده و پس از استماع بيانات او تصميم مقتضي خواهد گرفت و در موقعي كه موضوع مجدداً طرح ميشود كسانيكه سابقاً اجازه خواسته‌اند اجازة آنها محفوظ خواهد بود.
تجزيه فقراب [فقرات] مختلف
ماده 114 - در مسائل و موادي كه مشتمل بر فقرات مختلف است هرگاه تجزية آن از طرف يك نماينده خواسته شود بايد آن ماده يا مطلب تقسيم و جزءِ بجزءِ بدون توضيح و بحث با قيام و قعود رأي گرفته شود و در پايان مجدداً در باب فقراتي كه قبول شده است اخذ رأي موافق مادة 117 بعمل آيد.
ماده 115 - نتيجة رأي مجلس را رئيس با صداي بلند اعلام ميكند از اين قرار كه مجلس فلان مطلب را قبول يا رد كرد.
فصل هشتم
طريقة اخذ رأي – در مواردي كه اخذ رأي باقيام و قود حتمي است – اخذ رأي مخفي و ترتيب آن – رأي مخفي در انتخاب اشخاص – عدم حضور در موقع رأي – اكثريت تام و نسبي – امتناع
طريقه اخذ رأي
ماده 116 - رأي دادن در مجلس بر سه قسم است:
1- با قيام و قعود.
2- رأي علني با ورقه (با نام نماينده ).
3- رأي مخفي با مهره يا ورقه (بي‌نام نماينده).
ماده 117 - بطور كلي در تمام مسائل با قيام و قعود رأي گرفته ميشود مگر در موارد مذكور در مادة 118 و مادة 121 نسبت بمسائل ذيل رأي باورقه ممنوع است و اخذ رأي باقيام و قعود حتمي است:
1- در صورتي كه در تفسير و توضيح يكي از مواد اين آئيننامه اختلافي حاصل و منجر باخذ رأي شود.
2- در مورد مطالبي كه در مجلس عنوان و براي بحث در آن تقاضاي رأي شود.
3- در موارد كفايت مذاكرات.
4- در موارد رأي بقسمت‌هائي كه تجزيه شده.
5- در مورد تقاضاي خروج از دستور لايحه ياطرح.
6- در مورد حق تقدم مگر مواقعي كه تقدم آن در آئيننامه مصّرح است.
7- در مورد توبيخ با منع حضور.
ماده 118 - در موارد ذيل اخذ راي با ورقه حتمي است:
1- مواقعي كه بوسيلة قيام و قعود نتيجة رأي مشكوك باشد.
2- در تمام لوايح قانوني كه ماليات يا عوارضي را بر قرار يا ماليات و عوارضي را كه برقرار بوده ملغي ميكند و اصلاح يا تغيير ميدهد.
3- در لايحة بودجه و كليّة لوايح اعتبارات اضافي و فوقالعاده و كليّة انتقالات املاك و اموال دولتي و وام‌ها و امتيازات.
4- در موردي كه پنج نفر از نمايندگان حاضر در مجلس اخذ رأي با ورقه را كتباً تقاضا نمايند.
5- در مورد اخذ رأي اعتماد بدولت.
تبصره - اسامي تقاضاكنندگان رأي با ورقه و همچنين اسامي رأي دهندگان اعمّ از موافق يا مخالف يا ممتنع بدون اينكه در همان جلسه قرائت شود در صورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت و يك نسخه از صورت اسامي هم در سرسراي مجلس بر لوحة مخصوصي نصب ميشود.
ماده 119 - در موقع اعلام نتيجة رأي رئيس عدة حضار در موقع اعلام رأي را اعلام مينمايد.
ماده 120 - ترتيب اخذ رأي با اوراق بقرار ذيل است. هر نماينده داراي دو نوع ورقه يعني ورقة سفيد و كبود است كه اسم آن نماينده روي آن چاپ شده ورقة سفيد علامت قبول و ورقة كبود علامت ردّ است.
هنگام اخذ رأي باورقه كه حتماً بايد در محل نطق بعمل آيد اسامي نمايندگان يك يك بوسيلة يكي از منشيان بترتيب حروف تهجي خوانده ميشود و پس از آنكه حضور يا عدم حضور هر نماينده در مجلس معين شد مقابل اسم او علامت‌گذارده و از طرف هيأت منشيان ثبت ميگردد و نماينده‌ايكه اسم او قرائت شد در محل نطق حاضر ميشود و رأي موافق يا مخالف خود را بمنشي ميدهد كه آنرا در ظرفي كه در محل نطق گذارده شده بيندازد.
اشخاصي كه در جلسه حضور داشته و بمحل نطق نروند يا بروند ولي ورقه ندهند يا ورقة بي‌اسم بدهند ممتنع محسوب ميشوند.
تبصره - رئيس اگر در رأي شركت كند بعد از سايرين بايد رأي بدهد.
ماده 121 - نتيجة رأي باقيام و قعود را منشيان تشخيص ميدهند و رئيس طبق آن اعلام مينمايد. هرگاه نتيجه در دفعة اول مشكوك شد باورقه رأي گرفته ميشود دراينصورت در فاصلة بين اخذ رأي دفعة اول و دوم كسي حق نطق ندارد مگر براي اخطار نظامنامه اي.
اخذ رأي مخفي و ترتيب آن
ماده 122 - در مواردي كه اخذ رأي بايد با ورقه بعمل آيد اگر ده نفر از نمايندگان حاضر در جلسه كتباً تقاضا نمايند رأي مخفي گرفته ميشود و اسامي اشخاصي كه تقاضاي رأي مخفي نموده‌اند در صورت مجلس ثبت خواهد شد جز در مورد رأي اعتماد بدولت كه حتماً بايد باورقه و علني رأي گرفته شود.
ماده 123 - اخذ رأي مخفي بترتيبي است كه در باب اخذ رأي علني با اوراق ذكر شده منتهي دراين مورد بدواً سه نفر بقرعه تعيين ميشوند كه با دو نفر از منشيان بتشخيص رئيس براي نظارت در اخذ و استخراج آراءِ انجام وظيفه نمايند. در صورتي كه رأي مخفي مربوط بانتخاب اشخاص باشد اوراق رأي را در ظرف مخصوصي و مهرة تفتيشيّه را در ظرف ديگر مياندازند و در صورتي كه بامهره باشد مهره‌هاي سفيد و سياه استعمال خواهد شد و مهرة سفيد علامت قبول و مهرة سياه علامت ردّ است.
ماده 124 - در مورد اخذ رأي مخفي با مهره هريك از نمايندگان كه اسم او خوانده شد بترتيبي كه در مادة 120 مقرّر است در محل نطق حاضر شده و مهرة رأي خود را در داخل كيسه‌ايكه روي آن نوشته شده «مخصوص رأي است» مياندازد و مهرة ديگر را نيز كه نزد خود دارد بطور مخفي در كيسة ديگر برنگ ديگر كه روي آن نوشته شده «كيسة مهره‌هاي زائد» و در محل نطق قرارداده شده مياندازد و مهرة تفتيشيّه را كه برنگ ديگر است و منشي در موقع اخذ رأي براي تعيين تعداد رأي‌دهندگان بآنها داده بظرف مخصوصي كه روي ميز منشي‌ها گذاشته شده مياندازد و اگر رأي دهنده رأي خود را كاملاً مخفي نكند و بطريقي آنرا بنماياند رأي آن يكنفر باطل محسوب ميشود.
ماده 125 - پس از خاتمة اخذ رأي هيأت نظارت آراءِ مأخوذه را كه در كيسة رأي است در همان جلسه در ظرف ديگر ميريزند و آنرا بطور آشكار شماره ميكنند و مهره‌هاي سفيد و سياه را از يكديگر جدا ميسازند و با عدة اسامي ثبت شده و مهره‌هاي تفتيشيّه تطبيق مينمايند و نتيجه را باطلاع رئيس ميرسانند و رئيس فوراً نتيجه را اعلام ميدارد. در جلوي اسامي غائبين و ممتنعين هيأت نظارت علامت مخصوص ميگذارد.
تبصره - هرگاه عدة آراءِ مأخوذه با عدة مهره هاي تفتيشيّه و اسامي ثبت شده اختلاف داشته باشد رأي تجديد خواهد شد.
ماده 126 - پيشنهادكنندگان اخذ رأي مخفي يا اخذ رأي باورقه مادام كه پيشنهادشان در جلسة علني خوانده نشده حق دارند آنرا جزءً يا كلاً استرداد كنند ولي پس از قرائت پيشنهاد در مجلس ديگر حق استرداد امضاي خود را نخواهند داشت.
رأي مخفي در انتخاب اشخاص
ماده 127 - انتخاباتي كه در جلسة علني براي تعيين هيأت رئيسه بعمل ميآيد و همچنين انتخاباتي كه براي تعيين اعضاء كميسيونها ميشود و نيز ساير انتخابات راجع باشخاص و همينطور انتخاب هيأت رئيسة كميسيونهاي مجلس بايد با رأي مخفي و با ورقه باشد.
عدم حضور در موقع رأي
ماده 128 - نمايندگاني كه در موقع اخذ رأي از جلسه خارج شوند يا كسانيكه در اين موقع در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئيس حضور بهم نرسانند و عدم حضور آنها موجب عدم حصول حدنصاب براي اخذ رأي باشد در آن روز غائب بي اجازه محسوب شده و طبق اين آئين نامه جريمه ميشوند و اسامي آنها در جلسة بعد قرائت ميشود.
ماده 129 - تشخيص حصول اكثريت با منشيان است كه بوسيلة رئيس اعلام ميشود مگر در موارديكه پنج نفر از نمايندگان بلافاصله نسبت برأي اتخاذي اظهار شك نمايند كه در اين صورت بر طبق مادة 118 عمل خواهد شد.
اكثريت تام و نسبي
ماده 130 - كليّة انتخاباتي كه در مجلس و كميسيونها و شعب بعمل ميآيد اعمّ از اينكه فردي باشد يا جمعي (باستثناي انتخاب رئيس مجلس) باكثريت نسبي خواهد بود. در مورد رئيس مجلس اگر در دفعه اول اكثريت تام حاصل نشد در دفعه دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود و در صورت تساوي آراء يكي از منتخبين بحكم قرعه تعيين ميشود.
ماده 131 - در انتخاباتي كه باكثريت نسبي از طرف مجلس بعمل آمده است هرگاه يكي از منتخبين بلافاصله پس از اعلام نتيجه استعفا دهد جاي او شخص بعدي منتخب محسوب خواهد شد.
امتناع
ماده 132 - هرگاه نمايندهاي در موقع اخذ آراء رأي خود را نفياً يا اثباتاً اظهار نكند ممتنع محسوب خواهد شد.
فصل نهم
تذكر – سئوال – استيضاح
تذكر
ماده 133 - در صورتي كه نمايده‌اي صلاح‌انديشي‌هائي داشته باشد و يا در يكي از سازمانهاي دولتي يا بستة بدولت يا مؤسساتي كه با سرمايه يا بكمك مالي دولت و يا از وجوه عمومي بعضاً يا كلاً اداره ميشود عملياتي مخالف اصول يا بر خلاف قانون و مقررّات قانوني مشاهده نمايد و يا از سوءِ اداره و سوءِ جرياني اطلاع پيدا كند حق دارد راجع بآن موضوع در ضمن نطق قبل يا بعد از دستور در مجلس يا كتباً توسط رئيس بوزير مسئول يا نخست‌وزير بطور اختصار تذكر دهد و يا از مقام رياست تقاضا نمايد كه بدولت تذكر دهد.
سؤال
ماده 134 - هر يك از نمايندگان ميتواند راجع بمسائل مملكتي اعمّ از مسائل داخلي يا خارجي از دولت سؤال كند. سؤال بايد كتبي و روشن و مختصر بوده و جنبة استفهامي داشته باشد متن سؤال برئيس مجلس تقديم و براي وزير مربوطه فوراً فرستاده ميشود.
تبصره - سؤالات در مجلس بطور كلي نبايد از جنبه استفهامي خارج شود و نطق‌هاي سؤال كننده قبل از طرح سؤال يا بعد از جواب دولت بعنوان متمّم سؤال نيز بايد محدود بهمان موضوع باشد.
ماده 135 - بدستور رئيس سؤالات نمايندگان در ادارة قوانين مجلس بر حسب موضوع و وزارتخانه طبقه بندي و نمره گذاري ميشود و در ورقة مخصوصي سؤالات و همچنين تاريخ اداي جواب بترتيب قيد ميشود. اين ورقه بايد بعدة لازم طبع و براي كليّة وزراء و نمايندگان و مخبرين جرائد بيدرنگ ارسال و در روز جواب نيز بين تماشاچيان قبلاً توزيع شود و نيز ممكن است در روز و ساعتي كه براي سؤالات اختصاص داده شده هر نمايندهاي با اجازة رئيس و موافقت قبلي وزير يا معاون او سؤال خود را في‌المجلس ايراد كند.
ماده 136 - بسؤال نمايندگان بايد منتهي تا يك هفته و در روزي كه رئيس مجلس تعيين خواهد كرد جواب داده شود وزراء بحكم اصل 60 متمّم قانون‌اساسي در روز مزبور در جلسه حاضر خواهند شد و همينكه رئيس مجلس موضوع سؤال و نام نماينده‌ايرا كه سؤال كرده‌است ذكر نمود وزير مسئول جواب خواهد داد.
هرگاه وزير بدلائلي استتار موضوع را لازم بداند در جلسة سرّي مذاكره خواهد شد چنانچه وزير يا معاون عذر موجهي براي عدم حضور در موعد معين داشته باشند بايد برئيس مجلس اطلاع داده تقاضاي تعويق جواب بهفتة بعد نمايد ولي اگر بدون عذر موجه در وقت معين براي دادن جواب در مجلس حاضر نباشد و يا برئيس در باب عذر عدم حضور خود اطلاع نداده باشد و يا پس از تعويق بهفتة بعد باز در آنموقع حاضر نشود از طرف رئيس وقت جديد تعيين و بوزير اخطار ميشود كه در صورت عدم حضور براي تخلف از اصل 42 قانون اساسي مورد استيضاح مجلس واقع خواهد شد و رونوشت اين اخطار براي نخست وزير ارسال ميگردد.
تبصره - اگر سؤال كننده در موقع سؤال در جلسه حضور نداشته باشد در صورتي كه وزير يا معاون او در جلسه حاضر باشند سؤال او ساقط ميشود مگر آنكه نمايندة ديگري همان سؤال را في‌المجلس قبول كند و اگر سؤال كنندة اصلي سؤال خود را تجديد كند مطابق ترتيب و معمول بجريان ميافتد.
ماده 137 - موقعي كه سؤال مطرح شد وزير طرف سؤال جواب خواهد داد اگر جواب وزير قانع كننده نبود سؤال كننده ميتواند در پاسخ وزير اظهاراتي بنمايد اگر بيانات و توضيحاتي كه وزير مسئول در جواب سؤال كننده اظهار مينمايد قانع كننده نبود رئيس مجلس بتقاضاي سؤال كننده موضوع را بكميسيون مربوط ارجاع مينمايد كميسيون نظر خودرا مبني بر اينكه جواب وزير قانع كننده بوده است يا خير به مجلس گزارش ميدهد و مجلس با رأي علني گزارش كميسيون را تأييد يا رد مينمايد و نتيجة رأي مجلس به دولت ابلاغ ميشود.
تبصره 1 - بيانات سؤال كننده نبايد خارج از موضوع سؤال كتبي او باشد و نيز مدت اظهارات سؤال كننده نبايد حداكثر از ده دقيقه تجاوز نمايد.
تبصره 2 - وزراءِ يا معاونين آنها در موقع جواب سؤالات نمايندگان بيان خود را محدود برؤس مطالب و اصول موضوع خواهند نمود و اگر دادن فهرست و ارقام و اعداد و شرح‌هائي مقتضي باشد آنرا قبلاً به نسخه‌هاي متعدد تهيه نموده و در آخر نطق خود را براي توزيع بمقام رياست تقديم مينمايد.
137 مكرر- مجلس سنا ميتوانند در هر موقع بر حسب تقاضاي كتبي حداقل 5 نفر از سناتورها بر طبق اصل 67 متمم قانون اساسي عدم رضايت خود را از دولت يا از هيأت دولت يا وزيري اظهار نمايد و درصورت عدم رضايت مجلس كه با اكثريت تامة آراء معلوم خواهد شد آن وزير و يا دولت كه مورد عدم رضايت واقع شده است منعزل خواهد بود.
استيضاح
ماده 138 - هر نماينده‌ايكه نقض قانون و يا مسامحه در اجراي آن مشاهده نمايد حق دارد بر طبق اصل 27 و اصل 42 قانون اساسي يكي از وزراء و يا هيأت دولت را مورد استيضاح قرار دهد و نيز ممكن است استيضاح در باب سوء اداره و سوءِ سياست داخلي و خارجي دولت با ذكر موارد آن باشد.
ماده 139 - هر نمايندهاي كه از وزير يا وزيران بخواهد استيضاح نمايد بايد تقاضاي خود را كتباً در جلسة علني برئيس بدهد و در آن تقاضا موضوع استيضاح را صريحاً و با ذكر موارد معين نمايد تقاضاي مزبور در آن جلسه يا جلسة بعد قرائت و در ظرف دو روز براي وزير يا وزيران مورد استيضاح فرستاده خواهد شد.
ماده 140 - پس از ابلاغ ورقة استيضاح بوزير يا وزراء مورد استيضاح وزير يا وزراي مزبور در اولين جلسه در مجلس حاضر ميشوند و مجلس پس از شنيدن نظر آنان راجع بتعيين وقت بدون مذاكره در اصل موضوع روز استيضاح را كه نبايد بيش از سه هفته بتأخير افتد معين مينمايد و استيضاح در دستور آن روز گذاشته خواهد شد.
تعيين وقت در مدت مقرّر در اين ماده حتمي است و تأخير آن ممكن نخواهد بود مگر با موافقت استيضاح كننده و دولت.
ماده 141 - استيضاح كننده مجاز نخواهد بود در ضمن استدلال و توضيحات خود موضوع‌هاي ديگري را غير از موضوعي كه قبلاً اعلام كرده مورد بحث قرار دهد.
ماده 142 - استيضاح كننده حق دارد پس از پاسخ وزير يا وزيران مورد استيضاح در باب بيانات آنان نسبت باستيضاح توضيحات تكميلي بدهد بشرطي كه آن توضيحات مختصر باشد. نمايندگان ديگر نيز بترتيب موافق و مخالف ميتوانند صحبت كنند.
انواع رأي و تصميمات در مورد استيضاح
ماده 143 - پس از آنكه وزير يا وزيران در مجلس حاضر شدند و استيضاح بعمل آمده و مذاكرات خاتمه يافت هر يك از نمايندگان حق دارد كتباً نسبت بوزير يا وزيران تقاضاي رأي مثبت يا منفي نمايد و براي رأي ساكت لااقل پنج نفر بايستي تقاضا كنند.
رأي مثبت آنست كه مجلس توضيحات وزير يا وزيران مورد استيضاح را تصديق و نسبت بآنان اظهار اعتماد نمايد.
رأي منفي آنست كه توضيحات دولت را در موضوع استيضاح تصديق ننمايد.
رأي ساكت آنست كه مجلس دربارة تصديق يا عدم تصديق موضوع استيضاح ساكت باشد.
ماده 144 - درصورتي كه رأي ساكت از طرف پنج نفر از نمايندگان تقاضا شود طرح آن مقدم بر رأي مثبت خواهد بود. اگر رأي ساكت ردّ شد بلافاصله رأي مثبت گرفته خواهد شد و همچنين در صورتي كه پيشنهادي نرسيده باشد رأي مثبت گرفته خواهد شد.
ماده 145 - در موقعي كه استيضاح در دستور مجلس است تغيير دستور مجلس جايز نيست و بايد جلسات مجلس تا اختتام استيضاح متوالياً تشكيل گردد.
ماده 146 - سؤال و استيضاح نماينده از نمايندة ديگر ممنوع است.
فصل دهم
موجبات تعقيب نمايندگان – رسيدگي محاكم صالحه – آزادي اظهار عقيدة نمايندگان در مجلس-
اقامة دعوي حقوقي بر نمايندگان – اعلام جرم نسبت بنماينده‌ايكه سابقاً وزير بوده
موجبات تعقيب نمايندگان
ماده 147 - نمايندگان سنا مصون از هرگونه تعرض و تعقيب ميباشند مگر در موارد مذكور در مواد ذيل:
ماده 148 - هرگاه نماينده اي بارتكاب جنحه يا جنايتي متهم شود اعمّ از اينكه تاريخ عمل منشاء اتهام از زمان نمايندگي يا قبل از آن باشد وزير دادگستري بايد گزارشي مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارك قانوني آن بمجلس سنا تقديم نمايد. گزارش مزبور در اولين جلسة علني مجلس قرائت و بدون مباحثه بكميسيون دادگستري ارجاع خواهد شد.
ماده 149 - اگر نمايندهاي در حين ارتكاب جنايت در خارج از محوطة مجلس سنا دستگير شود بايد فوراً بمجلس سنا اعزام گردد و در اينمورد گزارش كار در اولين جلسه علني مجلس قرائت و بدون مباحثه بكميسيون دادگستري رجوع ميشود.
اين حكم نسبت بنماينده‌ايكه در محوطة مجلس سنا در حين ارتكاب جنحه و يا جنايت بامر رئيس مجلس دستگير شود نيز جاري است.
ماده 150 - در مورد مذكور در مادة 149 توقيف موقت متهم بحكم رئيس مجلس سنا بعمل خواهد آمد و ادامة توقيف يا استخلاص متهم منوط برأي كميسيون دادگستري است.
تبصره - درتمام موارد مذكورة در فوق اگر نماينده‌ايكه مورد اتهام است بخواهد در جلسة علني مجلس توضيحات بيان نمايد اجازه داده خواهد شد ولي پس از دادن توضيح بحكم رئيس از مجلس خارج شده و بمحل توقيف خواهد رفت و درصورتي كه اطاعت ننمايد و يا اينكه در مجلس غوغائي شود رئيس جلسه را ختم و متهم را اجباراً به توقيف گاه ميفرستد.
ماده 151 - در هر يك از موارد فوق كميسيون دادگستري پس از وصول گزارش و پروندة امر مكلّف است همه قسم تحقيقات از قبيل مراجعة باسناد و مدارك و خواستن توضيحات از شخص متهم و تحقيقات از اشخاص ديگري كه لازم بداند بعمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقديم مجلس نمايد. اين گزارش خواه دائر بورود اتهام و خواه مبني بر عدم ورود اتهام باشد در جلسة علني مجلس طرح ميشود و در اين باب پس از اظهار نظر يك مخالف و يك موافق رأي گرفته ميشود.
درصورتي كه رأي مجلس بر عدم تعقيب باشد رئيس مجلس مراتب را اعلام مينمايد و هرگاه مبني بر تعقيب باشد از او مصونيت سلب شده و پرونده از طريق دادگستري به محكمه صلاحيت دار ارجاع ميشود.
ماده 152 - اگر موضوع اتهام ارتكاب جرم بر عليه استقلال و تماميت ارضي كشور باشد رسيدگي بگزارش كميسيون دادگستري بتشخيص هيأت رئيسه در جلسة سري بعمل خواهد آمد.
رسيدگي محاكم صالحه
ماده 153 - محاكم صالحه در اسرع اوقات بموضوع اتهام رسيدگي كرده رأي خواهند داد.
ماده 154 - وزير دادگستري مكلّف است پس از قطعيت رأي در اولين فرصت آنرا باطلاع مجلس برساند. هرگاه رأي مزبور مبني بر تبرئه نمايندة مورد تعقيب باشد مصونيت قانوني او اعاده ميشود و در صورتي كه محكوميت عضو مجلس سنا از نوع محكوميت‌هائي باشد كه بموجب قانون انتخابات مجلس سنا مانع حق انتخاب شدن است از مقام نمايندگي منعزل ميگردد و نسبت بانتخاب نمايندة ديگر از طرف ملت يا انتصاب آن از طرف مقام سلطنت بر طبق قانون انتخابات اقدام ميشود.
آزادي اظهار عقيدۀ نمايندگان در مجلس
ماده 155 - هيچيك از نمايندگان براي اظهاراتي كه در جلسة مجلس يا كميسيونها مينمايد يا رأيي كه ميدهد بهيچ عنوان اعمّ از حقوقي و جزائي قابل تعقيب نخواهد بود.
اقامۀ دعوي حقوقي بر نمايندگان
ماده 156 - غير از موارد مذكور در مادة 155 دعوي حقوقي بر نمايندگان مانعي ندارد و طبق مقررّات عمومي مربوط بمراجع صالحه قضائي است و فقط بازداشت نماينده در قبال وجه محكومٌ به و بحكم اوراق لازم‌الاجراءِ باجازة مجلس سنا خواهد بود.
اعلام جرم نسبت بنماينده‌ايكه سابقاً وزير بوده
ماده 157 - هرگاه نسبت بنماينده‌ايكه سابقاً وزير بوده اعلام جرمي مربوط بعمل وزارتش شود اوراق و مدارك مربوط بر طبق قانون محاكمة وزراء از طرف رئيس مجلس بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) ارجاع و سپس طبق مواد 3و4و5و6و7 قانون محاكمة وزراء عمل خواهد شد.
فصل يازدهم
تعطيل- غيبت – مرخصي
ايام تعطيل مجلس سنا
ماده 158 - در ظرف دورة اجلاسيه علاوه بر تعطيل تابستان مجلس از 25 اسفند هرسال تا 20 فروردين ماه سال بعد تعطيل خواهد بود. رئيس مجلس بتقاضاي 20 نفر از نمايندگان يا درخواست دولت در اوقات تعطيل ميتواند مجلس را بطور فوقالعاده دعوت بانعقاد نمايد.
تبصره - نمايندگاني كه در ايام تعطيل از تهران خارج ميشوند بايد بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) اطلاع دهند و در صورتي كه براي جلسات فوقالعاده دعوت شده باشد نسبت به غيبت از اين جلسات كسر حقوق تعلق نميگيرد.
مرخصي
ماده 159 - در دورة اجلاسية مجلس بهيچ نماينده بيش از بيست روز مرخصي متوالي يا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد مگر در مورد اشخاص كه بر اثر حوادث غير مترقبه قادر بحضور نباشند و يا مريض بستري باشند باتحصيل اجازه از كميسيون شمارة 9 بشرط آنكه حداكثر از شش ماه تجاوز نكند.
تبصره - غيبت‌هاي با اجازه براي يك روز يا بيشتر جزو مرخصي سالانه محسوب ميشود.
ماده 160 - بغيبت بي اجازه حقوق و مقررّي تعلق نميگيرد.
تبصره 1 - در مواردي كه مجلس سنا به نماينده اي مأموريت موقتي خارج از مركز بدهد براي مدتي كه مجلس تصويب كرده غيبت با اجازه محسوب و جزو مرخصي سالانه محسوب نخواهد شد.
تبصره 2 - در مورد نمايندگان كه بر طبق مادة 38 قانون انتخابات مجلس سنا با شرايط مندرجه در آن ماده بمأموريت افتخاري موقت دعوت ميشوند در صورتي كه قبل از انجام مقررّات مذكور در مادة مزبور تحصيل اجازه از مجلس نشده باشد غائب بدون اجازه محسوب خواهند شد.
ماده 161 - اجازة مرخصي از جلسات هر شعبه يا كميسيون يا جلسات هيأت رئيسه در هر ماه براي يك جلسه با تصويب رئيس خواهد بود. كميسيون يا شعبه يا رئيس مجلس است و براي بيش از يك مرتبه در ماه محتاج به تصويب كميسيون شمارة 9
ماده 162 - كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) براي اجازة مرخصي نمايندگان طبق مادة 159 بايد ترتيبي اتخاذ نمايد كه حاضرين در مركز كمتر از دو ثلث نباشند.
فصل دوازدهم
هيأت‌هائي كه از مجلس انتخاب ميشوند
ماده 163 - در هر موقعي كه مجلس صلاح بداند ميتواند هيأتي از نمايندگان را انتخاب كند كه مأمور امري بشوند يا در محلي حضور بهمرسانند. عدة اعضاء و طرز انتخاب آن هيأت برأي مجلس است.
ماده 164 - براي عرض تبريك بحضور اعليحضرت همايوني و انجام امور تشريفاتي هيأت رئيسة مجلس سمت نمايندگي را خواهد داشت.
فصل سيزدهم
انتظام محوطة مجلس و اختيارات رئيس –
مخبرين جرائد و تماشاچيان – تخلف تماشاچيان و مجازات آنان
انتظام محوطۀ مجلس و اختيارات رئيس
ماده 165 - رئيس مجلس بر ساير اعضاء و هيأت رئيسه و تمام دوائر مجلس سنا رياست دارد.
ماده 166 - حفظ انتظام و امنيت محوطة مجلس بعهدة رئيس مجلس و در غياب او بعهدة نايب رئيس است و هيچ مقام و قوه‌اي بدون اجازة رئيس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
تعيين عدة قواي انتظامي كه براي اين امر لازم است و انتخاب آنها بسته بتصميم خود رئيس و در تحت اوامر اواست.
ماده 167 - رئيس و در غياب او نايب رئيس از طرف مجلس حافظ و مجري كليّة نظامات مقررّه در مجلس هستند و بطور كلي تمام وظائف رئيس در موقع غيبت او بعهدة يكي از نواب رئيس خواهد بود.
ماده 168 - بغير از وزراءِ و معاونين آنها و اعضاءِ اداري مجلس به تشخيص رئيس مجلس و پيشخدمت هاي مخصوص (با علائم مشخصه) هيچكس ديگر بهيچ عنوان در موقع تشكيل جلسه حق ورود بمحل انعقاد جلسه را ندارد.
مخبرين جرايد و تماشاچيان
ماده 169 - مخبرين جرايد و تماشاچيان با داشتن اجازة مخصوص همان جلسه كه با مهر بازرسي و امضاءِ رئيس بازرسي صادر شده باشد و نيز مأمورين انتظامي بدستور رئيس مجلس در محل‌هاي مخصوص حق حضور خواهند داشت و بايد در تمام جلسه ساكت باشند و از هرگونه تظاهر خودداري كنند و اگر نه بامر رئيس از مجلس اخراج ميشوند.
تبصره 1 - نمايندگان بوسيلة ادارة بازرسي باشخاصي ميتوانند پروانة ورودي بتالار مجلس بدهند كه در رعايت نظم مجلس اعتماد كامل بآنان داشته باشند.
تبصره 2 - براي مخبرين جرايدي كه روزنامة آنان مرتباً منتشر ميشود ممكن است ورقة اجازة سه ماهه صادر نمود ولي در هر حال اين اوراق قابل انتقال نخواهد بود و در هر موقع بازرسي مجلس حق الغاءِ آنرا دارد.
ماده 170 - حمل هر نوع اسلحه براي كساني كه وارد محوطة مجلس ميشوند باستثناي مأمورين خاص مجلس كه اجازة مخصوص داشته باشند ممنوع است.
تخلفات تماشاچيان و مجازات آنان
ماده 171 - هر يك از تماشاچيان و نمايندگان جرائد كه باعث اغتشاش و اختلال نظم مجلس شود و يا نسبت برئيس يا نمايندگان مجلس يا وزراء و معاونين و يا ساير افراد توهين و تهديد نمايد بامر رئيس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقيف ميشود درصورتي كه عمل او مستوجب تعقيب كيفري باشد در ظرف 24 ساعت بمراجع صالحه تسليم خواهد شد.
ماده 172 - صندلي‌هاي رديف اول مقابل جايگاه هيأت رئيسه اختصاص بوزراءِ و معاونين آنها و مخبرين شعب و كميسيونها دارد و ساير نمايندگان حق جلوس در آن رديف را ندارد و در صورت تخلف از طرف مقام رياست تذكر داده خواهد شد.
فصل چهاردهم
ادارات مجلس و تمركز كلية امور مالي و اداري و قانونگذاري-
اختيارات هيأت رئيسه وظايف منشيان و كارپردازان
اختيارات هيأت رئيسه
ماده 173 - كليّة امور اداري اعمّ از مالي و سازماني و استخدامي و نقل و انتقالات و غيره بعهدة هيأت رئيسه است و تحت نظر رئيس اداره ميشود و نيز كليّة احكام صادره اعمّ از ترفيع و اضافه و نقل و انتقالات بايد بامضاءِ رئيس مجلس برسد.
وظايف منشيان و كارپردازان
ماده 174 - منشيان مجلس مراقبت در تحرير صورت مذاكرات و طبع و توزيع آن خواهند داشت و نيز قرائت لوايح و طرحها و نوشته جات و مطالبي كه راجع بمجلس است و بايد باطلاع مجلس برسد، همچنين تنظيم پيشنهادهاي واصله از طرف نمايندگان بترتيب وصول باقيد شماره و ثبت و ترتيب اجازاتي كه نمايندگان براي نطق ميخواهند با رعايت حق تقدم و قيد شمارة ترتيب بعهدة آنها است.
ماده 175 - وظايف كارپردازان عبارت است از:
1- تهيّة بودجة سالانه بترتيبي كه در مادة بعد مقرّر است.
2- تنظيم لايحة تفريغ بودجة هر سال قبل از آخر ماه ششم سال بعد و تقديم آن به مجلس تا از مجلس بكميسيون عرايض و مرخصي و محاسبات ارجاع شده گزارش آن كميسيون پس از رسيدگي به مجلس سنا تقديم شود.
3- مراقبت در حفظ و ادارة و ثبت ابنية و اموال و مؤسسات مجلس.
4- نظارت در اجراي بودجه و پرداختها و امضاءِ كليّة حوالجات و اسناد كه بايد از صندوق مجلس پرداخته شود.
5- تنظيم و رسيدگي و تصديق حساب‌هاي ماهانه و ارسال آنها به كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات).
تبصره 1 - كميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) وظيفه‌دار است كه حساب‌هاي ارسالي را از تاريخ دريافت بفاصلة سه ماه رسيدگي و تصديق و اعاده نموده و در صورت وجود اعتراض نقائص آنرا بمقام رياست گزارش دهد.
تبصره 2 - براي امضاء حوالجات و اسناد امضاءِ دو نفر از سه نفر كارپردازان كافي خواهد بود و در صورت غيبت دو نفر از كارپرازان يكنفر از اعضاء هيأت رئيسه به تعيين مقام رياست جانشين عضو غائب خواهد بود.
ماده 176 - كارپردازان بودجة سالانه مجلس سنا را تهيّه ميكنند و پس از تصويب هيأت رئيسه در جلسة علني در نيمة اول اسفندماه هر سال براي سال بعد تقديم ميشود و از آنجا بكميسيون شمارة 9 (عرايض و مرخصي و محاسبات) ارسال ميگردد. كميسيون پس از رسيدگي گزارش آنرا براي تصويب به مجلس تقديم مينمايد.
ماده 177 - كارپردازان ميتوانند براي تصدي كارهاي مختلف از بين خود اشخاص معيني را معلوم كنند بدون اينكه مسئوليت جمعي آنان از بين برود.
ماده 178 - سازمان اداري مجلس سنا مطابق آئين‌نامه‌ايست كه هيأت رئيسه بر حسب احتياجات مجلس مكلّف است تا دو ماه پس از تصويب اين آئيننامه آنرا تهيّه و تصويب و بمرحلة اجرا بگذارد.
فصل پانزدهم
استعفاي نماينده و جريان آن
ماده 179 - هر نماينده كه بخواهد استعفا كند استعفانامة خودرا بعنوان رئيس مجلس مينويسد و رئيس مجلس آنرا در اولين جلسة علني باطلاع مجلس ميرساند. شخص مستعفي در ظرف پانزده روز از تاريخ قرائت استعفانامه در مجلس ميتواند آنرا مسترد دارد و الاّ پس از خاتمة اينمدت نمايندة مزبور مستعفي شناخته ميشود و مراتب از طريق هيأت رئيسه بوزارت كشور اعلام ميگردد تا نسبت بانتخاب جانشين او اقدام لازم بعمل آيد.
تبصره - قبول مشاغل دولتي از قبيل وزارت و استانداري و سفارت كبري از طرف سناتورها در حكم استعفا از عضويت مجلس سنا خواهد بود.
فصل شانزدهم
مواد متفرقه
خطابه بحضور اعليحضرت همايوني – مقرري نمايندگان
ماده 180 - در ابتداي هر دورة اجلاسيه، مجلس خطابه‌اي بحضور اعليحضرت همايوني عرض و آمادگي خود را اعلام ميدارد.
مقرري نمايندگان
ماده 181 - مقررّي نمايندگان مجلس از تاريخي كه اعتبارنامة آنان تصويب شود محسوب خواهد گرديد و تعيين ميزان آن در هر سال بسته بتصويب و تأمين اعتبار آن ضمن بودجة مجلس خواهد بود و مقررّي رئيس دو برابر مقررّي نمايندگان خواهد بود.
ماده 182 - در موارديكه نسبت به مفاد اين آئيننامه اختلافي حاصل شود حل اختلاف باهيأت رئيسه است و در حين انعقاد مجلس نظر رئيس قاطع خواهد بود.
ماده 183 - تغيير اين آئيننامه يا يك يا چند مادة از آن فقط وقتي ممكن است در مجلس سنا مطرح شود كه پيشنهادي لااقل بامضاءِ پانزده نفر رسيده باشد كه پس از تقديم بمقام رياست بكميسيون شمارة 3 ارجاع خواهد شد، مگر در مورديكه مجلس براي اين كار تشكيل كميسيون مخصوصي را لازم بداند.
ماده 184 - موادي كه از طرف كميسيون مختلطي كه از نمايندگان مجلسين و بانتخاب آنان براي حسن جريان امور بين مجلسين و حل اختلافات ممكنه تصويب شده يا بشود جزءِ آئين‌نامة داخلي مجلس سنا مندرج و متقابلاً قابل اجراءِ خواهد بود.
ماده 185 - براي بحث كلي در مسائل مهمة مملكتي به تقاضاي پنج نفر وقت مخصوص معين ميگردد كه جلسة فوقالعاده با حضور نخست وزير و اعضاءِ دولت تشكيل شود و موضوع بايد قبلاً باطلاع رئيس برسد.
ماده 186 - هرگاه يكي از نمايندگان مجلس سنا فوت نمايد رئيس درابتداءِ جلسه مراتب را اظهار و به احترام متوفي يك دقيقه سكوت اعلام و سپس وارد دستور ميشود.
آییننامه داخلی مجلس سنا با رعایت اصلاحات بعدی تا تاریخ 1335/03/27
مصوب 1330/03/29 مجلس سنا
هیات رئیسه سنی - مراسم تحلیف - اقتراع شعب - رسیدگی باعتبارنامه ها - هیات رئیسه دائمی - استعفاء یا فوت رئیس
در همین جلسه چهار نفر از جوانترین نمایندگان به عنوان منشی تعیین خواهند شد.
ماده 2 - تشخیص هیات رئیسه سنّی طبق شرایط فوق با اداره قوانین مجلس سنا است.
ماده 3 - هیات رئیسه سنّی تا انتخاب هیات رئیسه دائمی (که پس از تصویب اعتبارنامه سه ربع از اعضاء انتخاب خواهد شد) کلیّه وظائف هیات رئیسه دائمی را به عهده خواهد داشت.
ماده 4 - پس از تشکیل اولین جلسه و جلوس رئیس سنّی مراسم تحلیف به طریق ذیل به عمل خواهد آمد:
مراسم سوگند باید در حال قیام و خضوع در مقابل قرآن مجید و توجه مخصوص جریان یابد پس از قرائت قسمنامه نمایندگان مکلّفند ذیل آن را امضا نمایند.
ماده 5 - هریک از اعضاء مجلس که در این جلسه حاضر نبوده یا بعداً انتخاب یا تعیین شود قبل از حضور در جلسه علنی مکلّف است در حضور هیات رئیسه قسم یاد کرده ذیل سوگندنامه را امضا نماید و نتیجه آن را در اولین جلسه علنی رئیس مجلس به اطلاع نمایندگان میرساند عدم انجام سوگند مانع از حضور در جلسات مجلس سنا و شعب و کمیسیونها و تصویب اعتبارنامه خواهد بود.
ماده 6 - پس از اجراءِ مراسم تحلیف نمایندگان حاضر در مرکز به حکم قرعه متساویاً به پنج شعبه تقسیم میشوند و پس از تقسیم هر چندنفری که باقی بمانند یا بعداً برسند مرتباً از شعبه اول یک یک بشعب افزوده میشوند. مقصود عمده از تشکیل این شعب رسیدگی باعتبارنامه ها و انتخاب کمیسیونهای مخصوص و فوقالعاده است درصورتی که مجلس انتخاب آن کمیسیونها را به وسیله شعب لازم بداند.
رئیس و نایب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که در ماده 130 مقرّر است با رای مخفی انتخاب میشوند سپس بلافاصله هر شعبه سه نفر با رای مخفی برای کمیسیون تحقیق انتخابات انتخاب میکند و نتیجه آن در جلسه بعد بعرض مجلس خواهد رسید.
ماده 7 - شعب بدون فوت وقت و طبق صورتی که از اسامی حوزههای انتخابیه به ترتیب حروف تهجی تنظیم شده شروع برسیدگی باعتبارنامه ها و تشخیص صحّت و سقم آنها بر طبق شرایط مندرجه در قانون انتخاب میکند و گزارش آن را تقدیم مجلس میدارد.
هر شعبه برای تسهیل امر و سرعت عمل میتواند از میان اعضاء خود به حکم قرعه یک یا چند شعبه فرعی که هر یک مرکب از سه نفر باشد معین کند ولی رسیدگی نهایی در خود شعبه اصلی به عمل میآید و گزارش آن توسط مخبر شعبه بمجلس سنا داده میشود.
در مواردی که مخبر شعبه یا کمیسیون تحقیق با رای اکثریت موافق نباشد برای آن مورد بخصوص یکی از موافقین به عنوان مخبری انتخاب خواهد شد.
ماده 8 - هیچ شعبه یا کمیسیون تحقیق نمیتواند تقدیم گزارش را بمجلس بیش از ده‌روز بتعویق بیندازد در صورتی که تاخیر به حکم ضرورت به عمل آمده باشد رئیس شعبه یا کمیسیون تحقیق مکلّف است هیات رئیسه مجلس سنا را مطلع سازد. هرگاه هیات رئیسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره به همان شعبه و درغیر این مورد بشعبه دیگر با کمیسیون مخصوصی منتخب از شعب ارجاع مینماید. مدت ده روز مذکور در این موارد نیز در شعب و کمیسیون تحقیق باید رعایت شود.
ماده 9 - هر شعبه باید در هر جلسه صورتمجلس خ. ر. ب. وسیله منشی تنظیم کرده با قید اسامی حاضرین و غائبین به وسیله اداره قوانین تقدیم مقام ریاست مجلس نماید.
ماده 10 - گزارش شعبه اعم از قبول یا رد در مجلس قرائت و درصورتی که نسبت بآن مخالفتی نباشد تصویب شده تلقی میشود و اگر مخالفتی شد موضوع بکمیسیون تحقیق ارجاع میگردد. این کمیسیون بدلائل و توضیحات نماینده مخالف و مدافعات طرف رسیدگی کرده رای میدهد. رای کمیسیون که باید مدلّل و موجّه باشد در مجلس قرائت میشود و در صورتی که مبنی بر تصویب نمایندگی باشد قطعی خواهد بود.
گزارش کمیسیون تحقیق که تهیّه و تقدیم آن نباید بیش از ده روز طول بکشد طبع و 24 ساعت قبل از طرح در مجلس بین نمایندگان توزیع میگردد. این گزارش در مجلس قرائت میشود و فقط در موردی که رای کمیسیون بر رد اعتبارنامه باشد بتقاضای صاحب اعتبارنامه موضوع در مجلس سنا مورد رسیدگی واقع میشود. در این صورت صاحب اعتبارنامه اعتراضات خود را نسبت برای کمیسیون به اطلاع مجلس رسانده مخبر هم اگر توضیحی دارد میدهد و پس از شنیدن مدافعات صاحب اعتبارنامه مجلس اعتبارنامه را قبول یا رد مینماید و اخذ رای نسبت باعتبارنامه مورد اعتراض در مجلس باید باورقه و علنی باشد.
ماده 11 - پس از آماده شدن مجلس به کار کسانی که اعتبارنامه آنها تصویب نشده حق نطق و رای را در جلسه رسمی ندارند و همچنین در موقع رسیدگی باعتبارنامه خودشان در شعبه یا کمیسیون تحقیق نیز حق رای ندارند ولی هرگاه عضو شعبه یا کمیسیون نباشند و به نظر شعبه یا کمیسیون و با بتقاضای خودشان حضور آنها برای توضیح لازم باشد دعوت خواهند شد. و پس از ادای توضیحات در موقع گرفتن رای از شعبه خارج میشوند و در موقع طرح گزارش در جلسه علنی نیز حق دفاع و توضیح راجع باعتبار نامه خود خواهند داشت.
انتخاب هیات رئیسه دائمی
ماده 12 - هیات رئیسه دائمی در 21 فروردین هرسال برای مدت یک سال انتخاب خواهد شد.
ماده 13 - هیات رئیسه دائمی مرکب است از یک رئیس و دو نایب رئیس و شش منشی و سه کارپرداز.
انتخاب رئیس فردی و به اکثریت تام و انتخاب سایر اعضاءِ هیات رئیسه جمعی و به اکثریت نسبی و جملگی برای مخفی خواهد بود. درصورتی که در انتخاب رئیس دفعه اول اکثریت تام حاصل نشود دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود.
تبصره - از شش نفر منشی چهار نفر که دارای رای بیشتر باشند وظائف منشی گری را انجام میدهند و در صورت غیبت بعضی از آنان در جلسه علنی رئیس به جای آنان از دونفر دیگر تا آخر آن جصلسه استفاده میکند.
ماده 14 - اگر رئیس مجلس سنا پیش از انقضاء مدت ریاست استعفاء داده یا فوت نمود یا یکی از نواب رئیس به ترتیب تقدم سن و در صورت غیبت آنان مسنّترین اعضاءِ حاضر مجلس جلسه را منعقد میسازد و استعفاءنامه را قرائت یا فوت اعلام میدارد و در مورد فوت احتراماً جلسه را ختم میکند و در جلسه بعد یکی از نواب رئیس و در صورت غیبت آنان عضو اسنّ جلسه را تشکیل میدهد و رئیس دائمی جدید انتخاب میشود. در مورد استعفاء بعد از اعلام قرائت آن در مجلس بلافاصله انتخاب رئیس جدید برای بقیه مدت در جلسه بعد به عمل خواهد آمد.
ماده 15 - شعبی که بر طبق ماده 6 تشکیل مییابد هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه به طور اقتراع تجدید میشود. رئیس و نائب رئیس و مخبر و منشی هر شعبه مطابق ترتیبی که برای انتخاب هیات رئیسه مجلس مذکور در ماده 13 مقرر است انتخاب میشوند.
ماده 16 - مناط اعتبار برای تشکیل هر یک از شعب و کمیسیونها حضور بیش از نصف از مجموع عده اعضاءِ حاضر در مرکز است و برای حصول اکثریت جهت اتخاذ تصمیم رای بیش از نصف حاضرین در جلسه لازم است و در هر حال عده حاضر در کمیسیون های 9 نفری یا بیشتر کمتر از ثلث نباشد و در کمیسیونهای کمتر از 9 نفر کمتر از سه نفر نباشد.
کسانی که بعد از انتخاب اعضاءِ کمیسیونها به عضویت مجلس تعیین شوند یا بعداً حاضر شوند و در موقع انتخاباتی که در عرض سال میشود در هیچ کمیسیونی عضویت نداشته باشند در این انتخابات حق تقدم خواهند داشت.
ماده 18 - در هر سال مقارن انتخاب هیات رئیسه کمیسیونهای ذیل بارای مخفی و اکثریت نسبی انتخاب میشوند
کمیسیون شماره 3- مربوط بامور وزارت دادگستری و قوانین استخدامی و پیشنهادهای اصلاحی راجع بآیین نامه داخلی مجلس سنا طبق ماده 185 شامل 5 تا 9 عضو.
تبصره 1 - در مواردی که مقرّر شود که یک یا چند کمیسیون مجلس سنا با کمیسیونهای مشابه مجلس شورای ملّی با هم تشکیل گردد باید عده اعضاء کمیسیونها به میزان عده کمیسیونهای مشابه مجلس شورایملّی افزایش یابد و انتخاب کسری اعضاء کمیسیونهای مزبور از اعضاء مجلس سنا به وسیله هیات رئیسه به عمل میآید.
تبصره 2 - کمیسیون شماره 9 آیین نامه مربوط برسیدگی نسبت بعرایض و مرخصی ها و محاسبات مجلس سنا را نوشته و پس از تصویب هیات رئیسه به موقع اجراء خواهد گذاشت.
تبصره 4 - هیات رئیسه مجلس اختیار دارند در مواقعی که مقتضی بدانند عده اعضاء بعضی از کمیسیونها را زیاد کنند ولی انتخاب عده مزبور در مجلس به عمل خواهد آمد.
تبصره 5 - هر گاه شکایتی از اعضاء کمیسیون عرایض برسد رسیدگی به شکایت مزبور باهیات رئیسه مجلس است.
ماده 19 - انتخاب کمیسیونها در جلسه علنی به عمل آمده و برای نظارت در انتخابات مزبور و استخراج آراء سه نفر از نمایندگان در مجلس باقرعه تعیین و دونفر از منشیان به انتخاب رئیس بآنان ملحق میشوند که استخراج آراء با حضور آنان در خارج از مجلس به عمل آید و نباید بیش از سه روز بطول انجامد.
ماده 20 - هر نماینده ملزم است که لااقل عضویت یکی از کمیسیونهای دائمی را که انتخاب شده قبول نماید و هیچ یک از نمایندگان حق عضویت بیش از دو کمیسیون دائمی را نخواهد داشت و در صورتی که اتفاقاً برای عضویت بیشتر از دو کمیسیون دائمی انتخاب شد هیات نظارت انتخاب کمیسیونها نام اورا از کمیسیون یا کمیسیونهای اضافی به انتخاب او حذف نموده و نمایندهای را که بعد از او اکثریت دارد به جای وی معین میکند.
هیات رئیسه کمیسیونها
ماده 22 - هریک از کمیسیونها پس از انتخاب بیدرنگ بریاست مسنترین عضو خود منعقد میگردد و یک رئیس و یک نائب رئیس و یک مخبر و دو منشی با رای مخفی و اکثریت نسبی انتخاب میکند.
ماده 25 - رئیس مجلس مکلّف است نسبت به لوایح و طرحها به طریق ذیل رفتار کند:
ب - حکم مذکور در بند الف شامل طرحها نیز میشود مگر نسبت بطرحهائی که کمتر از 15 امضا داشته باشد که صرفاً برای قابل توجه بودن بکمیسیون مربوط ارجاع خواهد شد.
ماده 26 - هر طرح یا لایحه ای که بکمیسیون ارجاع میشود باید گزارش آن منتهی در ظرف یکماه از تاریخ وصول به دفتر کمیسیون بمجلس داده شود وگرنه هریک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آن را جزءِ دستور قرار دهد و در صورت تصویب تقاضای مزبور حق تقدم طبق ماده 45 تعیین خواهد شد ولی در مورد لوایح مفصل هرگاه کمیسیون نتوانست رسیدگی بآن را در اینمدت تمام کند باید برئیس مجلس گزارش دهد و برای اتمام مطالعات و اتخاذ تصمیم تقاضای تمدید نماید ولی به هر حال این تمدید نباید بیش از یک مرتبه باشد و در هر صورت درخواست تمدید باعث وقفه کار کمیسیون نخواهد شد و اگر کمیسیون پس از انقضاءِ مهلت باز هم نتیجه نگرفته باشد رئیس مجلس مکلّف است لایحه را در مجلس مطرح سازد.
ماده 28 - گزارش جلسات کمیسیون ها بمقام ریاست داده میشود و به علاوه کمیسیون باید ماه بماه گزارش مبسوطی از عملیات خود چاپ و بین نمایندگان توزیع نماید.
ماده 29 - در کلیّه کمیسیونها نمایندگانی که عضویت ندارند میتوانند حاضر گردند و مذاکرات را استماع نمایند ولی حق دادن رای ندارند و همچنین در مذاکرات کمیسیون نمیتوانند شرکت کنند مگر آنکه از طرف کمیسیون برای این منظور دعوت شده باشند. هرگاه رئیس کمیسیون مصلحت و مقتضی نداند هیچکس غیر از اعضاءِ کمیسیون حق حضور در کمیسیون نخواهد داشت.
ماده 31 - پس از آنکه مجلس در باب طرح یا لایحه رای نهایی داد اسناد و اوراق و صورت جلسات مربوط بآن در مجلس ضبط میشود.
ماده 32 - مجلس بملاحظه اهمیت هر طرح یا لایحه قانونی و همچنین در مورد لوایح و طرحهائی که ارتباط اساسی آن بکمیسیون خاصی روشن نبوده و جنبه های مختلفی داشته باشد میتواند به جای ارجاع بکمیسیون دائمی مربوطه با درخواست رئیس‌مجلس و یا به پیشنهاد پنج نفر از نمایندگان رای بدهد که از هر شعبه یا کمیسیون دو یا سه نفر برای عضویت کمیسیون مخصوصی جهت رسیدگی بآن طرح یا لایحه انتخاب شود و هرگاه طرح یا لوایح جدید مشابهی پیشنهاد شود توسط رئیس به همان کمیسیون ارجاع میگردد. مجلس چنانچه مقتضی دانست میتواند اعضاءِ کمیسیون مورد نظر را مستقیماً انتخاب نماید.
نسبت بلزوم انتخاب کمیسیون بعد از توضیح مختصررئیس یا یکی از امضاءِ کنندگان و نطق مختصر یک مخالف رای گرفته میشود.
حفظ نظم و ترتیب جلسات مجلس و کمیسیونها - جریمه غیبت و تاخیر حضور - تشخیص عده حضار - اخطار نظامنامه ای - خلاصه مذاکرات و تصمیمات مجلس - دستور مجلس - حد نصاب برای مذاکره و رای - ترتیب اجازه نطق - اجازه نطق وزراء و مخبرین - خروج از موضوع و آثار آن - اجازه نطق برای رد تهمت - کفایت مذاکرات - دستور جلسه بعد.
ماده 35 - افتتاح و اختتام جلسات و حفظ نظم آن و ترتیب مذاکرات و اجرای آییننامه به عهده رئیس مجلس است.
ماده 36 - نمایندگان باید در روزی که قبلاً برای تشکیل جلسه معین شده منتهی تا پانزده دقیقه بعد از ساعت معین در تالار جلسه حاضر شوند. غائبین بی‌اجازه معادل حقوق تمام روز جریمه میشوند و اسامی آنان در جلسه علنی بعد جداگانه اعلام میشود. دیر آمدگان هر پانزده دقیقه معادل نیم عشر حقوق روزانه جریمه میشوند. اگر اشخاصی که در جلسه حاضر بوده در موقع رای غائب شوند که غیبت آنان موثر در اخذ رای باشد معادل نصف حقوق روزانه جریمه میشوند و نام آنان در جلسه بعد اعلام شده و برای نشر بجراید یومیه نیز داده خواهد شد.
ماده 37 - حداقل مدت هر جلسه سه ساعت است مگر اینکه هیچ مطلبی چه برای مذاکره و چه برای رای موجود نباشد و اگر جلسه علنی در وسط کار به عنوان تنفس تعطیل شود مدت تنفس نباید از نیم ساعت تجاوز کند و رئیس مکلّف است جلسه را ثانیاً تشکیل دهد و غائبین مشمول جرائم مقرّر خواهند بود.
جریمه غیبت و تاخیر حضور در کمیسیون و شعب هیات رئیسه
ماده 39 - نمایندگان باید در جلسات کمیسیونها و شعب و هیات رئیسه در ساعتی که قبلاً تعیین میشود و به اطلاع آنها میرسد حاضر شوند. در صورت عدم حضور بدون اجازه هرگاه غیبت آنها مانع تشکیل جلسه نباشد برای هر ساعت یک‌ششم حقوق روز آنها کسر خواهد شد و در این مورد مجموع جرائم یک روز بیش از مقرّری یک روز نخواهد بود ولی نسبت بغائبین کمیسیونها که غیبت آنها موجب عدم تشکیل یا تعطیل جلسه باشد جریمه فوق معادل حقوق یکروز خواهد بود.
ماده 41 - تشخیص عده حضار به عهده منشیان و اعلام آن با رئیس مجلس است.
ماده 42 - هر یک از نمایندگان در صورتی که تخلفی در اجرای آییننامه مجلس مشاهده نماید حق دارد مورد تخلف را با استناد به ماده مربوطه در همان جلسه بودجه اختصار و بدون خروج از موضوع اظهار کند و درصورتی که از موضوع خارج شود مورد اخطار واقع میشود.
ماده 43 - صورت کامل مذاکرات هر جلسه با مصوّبات و اسامی غائبین و دیرآمدگان آن جلسه بلافاصله طبع و لااقل یک ساعت قبل از انعقاد جلسه بعد بین نمایندگان توزیع میشود و در اول جلسه بعد از آن هرگاه نمایندگان نسبت بآن اصلاحی داشته باشند تذکر میدهند و بعد از آن صورت مذاکرات به تصویب میرسد و اگر نمایندهای به عنوان اعتراض به صورت مجلس مطالبی اظهار دارد که مربوط به موضوع نباشد نطق او قطع و در صورت تمرّد مورد اخطار رئیس واقع میگردد.
تبصره - هر گاه یکی از جرائد و مجلات اظهارات یکی از نمایندگان را در جلسه علنی مخالف حقیقت نقل کند یا به طور فاحشی در آن تحریفی وارد سازد مخبر آن جریده یا مجله از یک تا سه ماه از حضور در جلسات محروم خواهد شد.
ماده 44 - در ابتدای هر جلسه قبل از ورود در دستور رئیس مجلس مطالب مهمی را که آگاهی مجلس از آنها ضروری باشد به اطلاع نمایندگان میرساند ولی این مطالب مورد بحث واقع نخواهد شد مگر با اجازه و رای مجلس.
ماده 45 - دستور مجلس به طور مرتب و با تعیین تقدم و تاخر قبلاً برای هر دو هفته از طرف هیاتی مرکب از رئیس و نواب رئیس و روسای کمیسیونهائی که گزارش لوایح ارجاع شده را بمجلس داده باشند با حضور یکی از وزیران بتعیین نخست‌وزیر تهیّه و بیست و چهار ساعت قبل از انعقاد اولین جلسه طبع و بین نمایندگان توزیع و بر لوحه دستور نیز نصب میشود. این دستور قابل تغییر نیست و فقط با پیشنهاد ده نفر از نمایندگان و تصویب مجلس طرح موضوعی ممکن است در دستور پانزده روزه مقدم یا موخر واقع شود. در مواردی که از طرف دولت یا ده نفر از نمایندگان کتباً تقاضا شود که مطالبی به حکم ضرورت فوراً طرح شود در این صورت با تصویب مجلس جلسه فوقالعاده برای موضوع فوری تعیین خواهد شد.
حد نصاب برای مذاکره و رای
ماده 46 - مجلس سنا میتواند با هر عده که موقع افتتاح جلسه حضور دارند شروع بمذاکره نماید ولی گرفتن رای وقتی ممکن خواهد بود که بیش از نصف اعضاءحاضر در مرکز حضور داشته باشند.
تصمیمات به اکثریت آراءِ اعضاءِ حاضر در جلسه گرفته خواهد شد.
ماده 48 - هریک از نمایندگان که مطلب مهمی داشته باشد و بخواهد باستحضار مجلس برساند قبل از شروع به دستور و یا آخر جلسه با اجازه رئیس و رعایت نوبت میتواند به عنوان نطق قبل از دستور یا بعد از دستور مطالب خود را اظهار نماید و مجموع این قبیل نطق‌ها در یک جلسه به طور کلی نباید از یک ساعت تجاوز کند و به هر حال در هر جلسه بیش از چهار نفر نمیتوانند صحبت نمایند و هر کدام از دارندگان اجازه نطق میتواند حق خود را بناطق دیگر واگذار نماید.
ماده 49 - هرگاه رئیس مطالبی داشته باشد که مربوط بوظیفه ریاست و امور مجلس نباشد اداره کردن مجلس را به عهده یکی از نواب رئیس گذارده و در کرسی نطق مطالب خود را اظهار خواهد کرد.
در جلسه حق تقدم با کسانی است که در ورقه مزبور به ترتیب ثبت اسم کرده باشند که به ترتیب مخالف و موافق یا کسانی که توضیح خواسته‌اند صحبت کنند و بعد از آنان کسانی که در جلسه اجازه خواسته‌اند به همان ترتیب صحبت خواهند کرد اسامی نمایندگان را که در جلسه اجازه میخواهند منشیان ثبت میکنند و برئیس میدهند.
ماده 56 - حداکثر مدت نطق یک ناطق در جلسه علنی به قرار ذیل خواهد بود.
2- برای اظهارات مخالف و موافق نمایندگان در موقع تقاضای رای اعتماد از طرف دولت که بلافاصله بعد از تشکیل کابینه به عمل خواهد آمد یکساعت.
4- برای دفاع از توهین یا تحریف نطق و توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن و پیشنهاد فوریت یا عدم فوریت یا سوال فی‌المجلس طبق جمله آخر ماده 135 و توضیح در باب پیشنهاد اصلاحی پانزده دقیقه.
5- برای اظهارات متمّم سوال پس از جواب وزیر بسوال ده دقیقه.
ب - در موارد استثنائی ممکن است مدت نطق برای هریک از فقرات مذکور در این ماده به پیشنهاد یکی از نمایندگان با رای مجلس اضافه شود ولی اخذ رای بدون مذاکره به عمل میآید.
ماده 58 - بعد از آنکه در موضوعی رئیس مذاکرات را کافی بداند میتواند با عدم مخالفت مجلس مذاکرات را ختم نماید و هر یک از نمایندگان نیز میتواند کفایت مذاکرات را پیشنهاد نماید در این صورت پیشنهاد دهنده باختصار دلائل خود را اظهار و اگر مخالفی باشد فقط یکنفر باختصار علل مخالفت خود را بیان میکند و رای گرفته میشود.
درصورتی که نسبت به مطلبی پیشنهاد کفایت مذاکرات تصویب نشد و بعداً دوباره پیشنهاد کفایت مذاکرات داده شد در باب آن بدون توضیح و مباحثه رای گرفته میشود.
ماده 59 - پس از رای بکفایت مذاکرات دیگر در آن موضوع به کسی اجازه نطق داده نمیشود.
ماده 60 - رئیس قبل از اینکه جلسه را ختم کند روز و ساعت تشکیل جلسه آینده و دستور آن را طبق ماده 45 اعلام و بعد به اطلاع وزارتخانه مربوطه میرساند.
انتظام مجلس و مواخذه از نمایندگان
ماده 62 - مواخذاتی که از لحاظ حفظ نظم نسبت بنمایندگان میتوان مجری داشت از این قرار است.
توبیخ عادی - توبیخ موکد - توبیخ با منع حضور.
ماده 67 - توبیخ موکد در موردی به عمل خواهد آمد که نمایندهای پس از توبیخ عادی در همان جلسه مجدداً از دائره نظم خارج شود.
1- اگر نماینده ای در مدت شش ماه برای مرتبه دوم مورد توبیخ موکد واقع شده باشد.
ماده 69 - در مورد توبیخ با منع حضور درباره نماینده باید رئیس از مجلس رای بخواهد و در صورت تصویب نماینده مزبور در آن جلسه و جلسه بعد حق ورود باطاق جلسه علنی و همچنین جلسات شعب و کمیسیونها و شرکت در امور مجلس را ندارد. همین که مجازات تصویب شد رئیس مجلس نماینده مزبور را دعوت بخروج از جلسه میکند هرگاه اطاعت ننماید رئیس جلسه را ختم میکند و تشکیل جلسه ثانی در همان روز نیز ممکن است.
ماده 70 - درصورت عدم اطاعت نماینده برای خروجاز جلسه و همچنین در صورتی که بتوبیخ با منع حضور درباره نماینده رای داده شد و در ظرف شش ماه همان مواخذه با تصویب مجلس مجدداً درباره او به عمل آمده باشد مجازات مقرّر مضاعف خواهد گردید.
ماده 71 - درصورتی که نماینده قبل از انقضاء مدت منع حضور داخل در جلسه علنی بشود رئیس حضور او را در مجلس اعلام و جلسه را تعطیل میکند و کارپردازان بامر رئیس دستور میدهند نماینده مزبور را از محوطه مجلس خارج و از ورود او ممانعت به عمل آورند.
ماده 72 - توبیخ با منع حضور در جلسات باید بتقاضای رئیس مجلس باشد و اخذ رای مجلس در این موارد در همان جلسه و بدون هیچ نوع مذاکره و توضیح از طرف سایر نمایندگان خواهد بود. مفاد این رای درصورت مشروح مجلس درج و باداره روزنامه رسمی فرستاده خواهد شد.
ماده 73 - نمایندهای که درباره او توبیخ با منع حضور تقاضا شده است حق دارد قبل از رای مجلس برای دفاع خود باختصار اظهاراتی بنماید یا بتوسط یکنفر از نمایندگان آن اظهارات را بمجلس عرضه بدارد ولی در موقع اخذ رای باید از جلسه خارج شود.
ماده 74 - توبیخ عادی موجب کسر ثلث و توبیخ موکد نصف و توبیخ با منع حضور مستلزم کسر دو ثلث مقرّری یکماه نماینده است.
لوایحی و طرحهای قانونی - ترتیب شور در لوایح و طرحهای قانونی و تصمیمات قانونی - پیشنهادهای اصلاحی از طرف نمایندگان ضمن شور اول - ترتیب شور عهود و مقاولات با دول خارجه - ترتیب استخدام اتباع خارجه - ترتیب اخذ رای نسبت بلوایح و طرحها - پیشنهاد حذف و تجزیه - لوایح یک شوری
ماده 77 - لوایحی که در مجلس سنا مطرح میشود باید دارای موادی مناسب با اصل موضوع باشد و دلائل لزوم آن در مقدمه لایحه به طور وضوح درج و عنوان قانون نیز در آن معین شده باشد. هر گاه لاحیه دارای چند ماده یا ماده واحده مشتمل بر اجزایی باشد باید ارتباط و تناسب کامل با اصل موضوع محفوظ و عنوان لایحه قانونی داشته باشد و در غیر این‌صورت باید برای هر موضوعی لایحه جداگانه تنظیم و با ذکر دلائلی تقدیم مجلس سنا شود.
ماده 79 - لوایح قانونی مذکور پس از تقدیم به وسیله رئیس مجلس بکمیسیون‌های مربوطه ارجاع و بلافاصله چاپ میشود.
ماده 82 - طرحهای قانونی اگر لااقل بامضا پانزده نفر از نمایندگان باشد نسبت بشور و تصویب آن مثل لوایح قانونی رفتار خواهد شد ولی طرحهائی که بامضاءِ کمتر از 15 نفر تقدیم شده‌باشد قبلاً برای قابل توجه بودن آن باید بکمیسیون مربوطه ارجاع شود و گزارش کمیسیون در این قسمت در جلسه علنی مطرح خواهد شد.
ماده 83 - نمایندگان و دولت نمیتوانند مطالب مختلفی را ضمن ماده واحده به عنوان طرح یا لایحه پیشنهاد نمایند. به طور کلی هر مطلبی که به عنوان طرح یا لایحه پیشنهاد میشود باید مواد و تبصره‌های آن مربوط بآن طرح یا لایحه باشد.
ماده 85 - پیشنهادکنندگان طرح قانونی پس از اینکه طرح در مجلس اعلام شد حق استرداد امضای خود را ندارند و غیبت امضا کنندگان مانع اعلام طرح در مجلس و شور درباره آن نخواهد بود.
ماده 86 - در مواردی که طرح قانونی مربوط بامور داخلی مجلس سنا نباشد باید بوزیر مسئول اطلاع داده شود که خود یا معاون او در کمیسیون و جلسه علنی حاضر شود تا مذاکرات در حضور او به عمل آید و اظهار عقیده نماید. در صورت عدم حضور وزیر یا معاون او از طرف مقام ریاست باو اخطار میشود که حتماً در جلسه بعد حاضر شود.
ماده 88 - لایحه بودجه کل کشور و دوازدهم بودجه و لوایح مربوط بتقاضای اعتبارات برای مخارج مخصوص یک شوری است و غیر آنها دوشوری خواهد بود مگر اینکه فوریت آنها تقاضا و تصویب شده باشد. لوایح دوشوری را نمیتوان تصویب نمود مگر اینکه دومرتبه و اقلاً بفاصله 5 روز درباره آنها در مجلس شور شده باشد به استثنای لوایح مالی که حداقل فاصله بین دو شور آنها سه روز خواهد بود.
ماده 89 - موقعی که گزارش کمیسیونهای مربوطه راجع بلایحه یا طرح عادی (جز در مورد عهود و مقاوله‌نامه‌ها که طبق مواد 95 تا 98 ترتیبات خاصی برای آن مقرّر است) برای شور اول در جلسه علنی مجلس مطرح گردد باید قبلاً در کلیات آن از لحاظ ردّ و قبول و منافع و مضار آن (بدون ورود در مواد) مذاکره شود. پس از ختم شور در کلیات یعنی تصویب کفایت مذاکرات در آن باب رئیس نسبت بورود در شور مواد یا ماده واحده از مجلس اخذ رای میکند و درصورتی که رای داده نشده رئیس ردّ لایحه را اعلام مینماید و هر گاه رای موافق داده شد شروع بمذاکره در مواد یا ماده واحده میشود و در ضمن شور پیشنهادهای واصله نسبت بهریک از مواد یا ماده واحده و همچنین مواد الحاقیه که هر دو باید کاملاً مربوط به موضوع مواد لایحه باشد جداگانه قرائت و بدون بحث بکمیسیون ارجاع و برای ورود بشور ثانی رای گرفته میشود و بلافاصله پیشنهادها طبع و توزیع میگردد.
ماده 90 - نمایندگان حق دارند نسبت بهریک از مواد اصلاحاتی پیشنهاد نمایند مشروط بر اینکه آن پیشنهاد کاملاً مربوط به موضوع باشد. کلیّه اصلاحاتی که از طرف یک یا چند نفر از نمایندگان پیشنهاد میشود باید کتبی باشد و ماده‌ای را که پیشنهاد اصلاحی مربوط بآنست تصریح نماید. به پیشنهادهای اصلاحی که بتشخیص رئیس مجلس خارج از موضوع لایحه باشد ترتیب اثر داده نمیشود و بقرائت آن اکتفا میگردد.
ماده 91 - اصلاحاتی که در ضمن شور اول و یا بین شور اول و دوم پیشنهاد میشود باید به وسیله رئیس مجلس بکمیسیون مربوطه ارجاع و پس از طبع لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در مجلس توزیع شده باشد.
ماده 93 - در شور ثانی لوایح و طرحهای قانونی در صورتی که اصلاحات و پیشنهادهائی در اثنای شور اول یا فاصله بین دو شور رسیده و بکمیسیون ارجاع شده باشد گزارش کمیسیونهای مربوطه نسبت بآنها مطرح و در ضمن شور ثانی پیشنهاد تازه نمیشود داد ولی پیشنهادهائی که در شور اول یا بین دو شور به عمل آمده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نشده ممکن است از طرف پیشنهاددهنده در مجلس تجدید شود و در این صورت پیشنهاد دهنده یا یکی از پیشنهاد دهندگان (در مورد پیشنهاد جمعی) به طور اختصار تا پنج دقیقه میتواند نسبت به پیشنهاد خود توضیح بدهد و علاوه بر مخبر و یکی از اعضای کمیسیون مربوطه و وزیر یا معاون او یکی از نمایندگان دیگر نیز حق جواب دارد و اعم از اینکه مخبر یا دولت آن پیشنهاد را قبول کرده یا نکرده باشد نسبت بآن اخذ رای به عمل میآید و در صورت تصویب ضمیمه لایحه یا طرح میشود.
ماده 94 - پس از خاتمه شور دوم در مواد هر یک از نمایندگان به عنوان بحث در کلیات میتواند دلائلی را که به طور کلی در رد و قبول لایحه یا طرح دارد اظهار نماید و پس از آن بلایحه یا طرح مورد شور رای نهایی گرفته میشود لکن مجلس میتواند قبل از این رای نهایی بمجموع لایحه یا طرح مذکور برای ترتیب و رعایت تناسب فصول و مواد آن را بکمیسیون رجوع نماید و در آن صورت پس از وصول گزارش کمیسیون رای قطعی نسبت بآن لایحه یا طرح اخذ میشود و در هر دو مورد در صورت تصویب رئیس آن را اعلام و بمقامات مربوطه ابلاغ مینماید.
ماده 98 - پس آنکه کمیسیون گزارش خود را راجع باعتراضات بمجلس داد آن گزارش پس از طبع و توزیع در مجلس مطرح میشود و درصورتی که یک یا چند فقره از اعتراضات مورد تصدیق مجلس واقع شود مجلس باینطریق رای میدهد:
مجلس سنا به دولت تکلیف میکند که در باب مسائل معترضٌ علیها مجدداً با دولت متعاهد داخل مذاکره شود. در شور ثانی پیشنهاددهنده یا معترض میتواند پیشنهادها یا اعتراضاتی را که در شور اول عنوان کرده و در کمیسیون مورد توجه واقع نشده تجدید نموده و توضیحات لازمه بدهد و در صورت قبول اعتراض یا پیشنهاد بازبه طریق فوق عمل میشود و تاختام این مذاکرات با دولت متعاهد لایحه در دستور مجلس میماند.
ترتیب اخذ رای نسبت بلوایح و طرحها
ماده 100 - به طور کلی در تمام طرحها و لوایح قانونی پس از خاتمه شور در کلیات نخست باید ماده به ماده و بعد بکلیّه طرح یا لایحه رای گرفته شود مگر در موارد مذکور در ماده 95.
ماده 101 - به پیشنهاد حذف ماده‌ای مستقلاً نمیتوان رای گرفت و پیشنهاد حذف قسمتی از ماده به صورت تجزیه بایستی پیشنهاد شود.
ماده 102 - نسبت بلایحه بودجه و لوایح مربوط بمخارج مملکتی فقط یک شور کافی است و کلیّه اصلاحاتی که در این موارد پیشنهاد میشود به طور اختصار و در حدود پیشنهاد مورد مذاکره واقع خواهد گردید و در صورت قبول مجلس ضمیمه ماده یا لایحه خواهد شد.
تبصره - اگر مطالب خیلی فوری و فوتی اعم از لوایح و طرحهای دوفوری و غیر آنها پیش آید که تاخیر آن موجب زیان جبران ناپذیری باشد در این صورت در آخر جلسه موضوع مطرح و در صورت تصویب فوری بودن آن از طرف مجلس موقعی برای انعقاد یک جلسه فوقالعاده جهت شور در آن مطالب معین میشود.
ماده 105 - نسبت بلوایح و طرحهائی که یک فوریت آن تصویب شده فقط یک شور در کمیسیون و مجلس به عمل میآید. لوایح و طرحهائی که دو فوریت آن تصویب شده و لوایح مربوط به بودجه و تقاضای اعتبارات برای مخارج مخصوص که یک فوریت آن تصویب شده باشد بلافاصله بطبع و توزیع آن اقدام و پس از گذشتن بیست و چهار ساعت از موقع توزیع در مجلس مطرح تواند شد.
ماده 106 - فوریت لوایح یا طرحها باید مستند بدلائل قطعی برای لزوم سرعت تصویب باشد و دو فوری بودن لوایح و طرحها موقعی مطرح میشود که تصویب آن از لحاظ امکان خسارت و فوت فرصت در صورت تاخیر و جهات مشابه مستلزم سرعت فوقالعاده باشد.
ماده 107 - در موقع شور نسبت بلوایح و طرحهائی که دوفوریت آن تصویب شده باشد بدواً در کلیات آن مباحثه شده پس از ختم مذاکرات راجع بورود در شور ماده واحده (درصورتی که لایحه مشتمل بر ماده واحده باشد) یا مواد رای گرفته میشود و در صورت تصویب راجع به ماده واحده یا هر یک از مواد جداگانه مذاکره و اخذ رای میشود و پس از شور آخر در کلیات رای قطعی نسبت بکلیّه آن لایحه یا طرح گرفته خواهد شد. در اینگونه لوایح و طرحهای دو فوری هر اصلاح یا ماده الحاقی که ضمن مباحثات پیشنهاد میگردد باید دلائل آن به طور اختصار از طرف پیشنهاد دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر وزیر ی. ق. م. او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای به عمل میآید و در صورت تصویب ضمیمه لایحه یا طرح میگردد.
تبصره 1 - کلیّه مذاکرات و مباحثات مربوط به لوایح و طرحهای دوفوری مذکور در فوق در خود مجلس به عمل خواهد آمد بدون اینکه ارجاع به کمیسیون شود.
تبصره 2 - جریان کار لوایح و طرحهای یک شوری در صورتی که تقاضای فوریت در مورد آنها به عمل آمده باشد مثل لوایح و طرحهای دوفوری است.
ماده 108 - در موارد لوایح یا طرحهائی که یک فوریت آن تصویب شده باشد موضوع بکمیسیون مربوطه ارجاع میشود. پس از وصول گزارش کمیسیون یک نوبت در باره آن شور به عمل میآید بدین ترتیب که بدواً در کلیات و پس از آن در باب ماده واحده یا مواد فرداً فرد مذاکره و اخذ رای به عمل میآید و پس از آن باز یکبار دیگر در کلیات بحث شده و بکلیّه لایحه رای گرفته میشود. هرگاه ورود در شور مواد تصویب نشد آن طرح یا لایحه رد شده محسوب خواهد گردید.
ماده 109 - در لوایح و طرحهای یک فوری به جزدوازدهم بودجه هر اصلاحی یا ماده الحاقیه ایکه در ضمن مباحثات پیشنهاد گردد باید دلائل آن به طور اختصار از طرف پیشنهاد دهنده بیان شود و اگر مخالفی باشد مخالف نیز نظر خود را باختصار اظهار کند و پس از اظهار نظر مخبر کمیسیون یا وزیر و یا قائممقام او نسبت بآن اصلاح یا ماده الحاقیه اخذ رای به عمل میآید و درصورت تصویب ضمیمه لایحه میگردد.
ماده 110 - در صورتی که مجلس فوریت لایحه یا طرحی را تصویب نکند یا پس از تصویب در اثر تقاضای دولت یا یکی از نمایندگان قبل از شور در موارد سلب فوریت آن را رای دهد مذاکره در آن به طور عادی صورت خواهد گرفت.
ماده 111 - اخطار راجع به منافی بودن لوایح و طرحها با قوانین اساسی کشور یا تناقض آن با قوانین موضوعه یا اخطار راجع به نظامنامه داخلی مجلس مقدم باظهارات دیگر است.
ماده 112 - هریک از نمایندگان حق دارد در موقع شور در کلیات از مجلس کتباً تقاضا نماید که طرح یا لایحه قانونی که در مجلس مطرح است موقتاً یا دائماً مسکوت بماند. در این قبیل موارد در خصوص ردّ یا قبول این تقاضا قبل از آنکه در موضوع اصلی بحث شود پس از توضیح مختصر پیشنهاد کننده و پاسخ آن از طرف یک مخالف که باید با رعایت اختصار کامل به عمل آید و محدود به بحث در موضوع مسکوت ماندن باشد رای گرفته میشود.
ماده 113 - هر یک از نمایندگان حق دارند پیشنهاد کنند که طرح یا لایحه‌ای که در مجلس مطرح است از دستور خارج شود (پس از توضیح مختصر پیشنهادکننده و جواب آن از طرف یک مخالف که باز باید با رعایت اختصار کامل به عمل آید) در صورت تصویب پیشنهاد مزبور طرح یا لایحه فوق‌الذکر جزءِ دستور دو هفته بعد قرار خواهد گرفت در این صورت کمیسیون مذکور در ماده 45 پیشنهاد دهنده را دعوت کرده و پس از استماع بیانات او تصمیم مقتضی خواهد گرفت و در موقعی که موضوع مجدداً طرح میشود کسانی که سابقاً اجازه خواسته‌اند اجازه آنها محفوظ خواهد بود.
ماده 114 - در مسائل و موادی که مشتمل بر فقرات مختلف است هرگاه تجزیه آن از طرف یک نماینده خواسته شود باید آن ماده یا مطلب تقسیم و جزءِ بجزءِ بدون توضیح و بحث با قیام و قعود رای گرفته شود و در پایان مجدداً در باب فقراتی که قبول شده است اخذ رای موافق ماده 117 به عمل آید.
ماده 115 - نتیجه رای مجلس را رئیس با صدای بلند اعلام میکند از این قرار که مجلس فلان مطلب را قبول یا رد کرد.
طریقه اخذ رای - در مواردی که اخذ رای باقیام و قود حتمی است - اخذ رای مخفی و ترتیب آن - رای مخفی در انتخاب اشخاص - عدم حضور در موقع رای - اکثریت تام و نسبی - امتناع
ماده 116 - رای دادن در مجلس بر سه قسم است:
2- رای علنی با ورقه (با نام نماینده).
3- رای مخفی با مهره یا ورقه (بی‌نام نماینده).
ماده 117 - به طور کلی در تمام مسائل با قیام و قعود رای گرفته میشود مگر در موارد مذکور در ماده 118 و ماده 121 نسبت بمسائل ذیل رای باورقه ممنوع است و اخذ رای باقیام و قعود حتمی است:
1- در صورتی که در تفسیر و توضیح یکی از مواد این آییننامه اختلافی حاصل و منجر باخذ رای شود.
2- در مورد مطالبی که در مجلس عنوان و برای بحث در آن تقاضای رای شود.
4- در موارد رای بقسمت‌هائی که تجزیه شده.
6- در مورد حق تقدم مگر مواقعی که تقدم آن در آییننامه مصّرح است.
1- مواقعی که به وسیله قیام و قعود نتیجه رای مشکوک باشد.
4- در موردی که پنج نفر از نمایندگان حاضر در مجلس اخذ رای با ورقه را کتباً تقاضا نمایند.
5- در مورد اخذ رای اعتماد به دولت.
تبصره - اسامی تقاضاکنندگان رای با ورقه و همچنین اسامی رای دهندگان اعمّ از موافق یا مخالف یا ممتنع بدون اینکه در همان جلسه قرائت شود در صورت مشروح مذاکرات مجلس ثبت و یک نسخه از صورت اسامی هم در سرسرای مجلس بر لوحه مخصوصی نصب میشود.
ماده 119 - در موقع اعلام نتیجه رای رئیس عده حضار در موقع اعلام رای را اعلام مینماید.
ماده 120 - ترتیب اخذ رای با اوراق به قرار ذیل است. هر نماینده دارای دو نوع ورقه یعنی ورقه سفید و کبود است که اسم آن نماینده روی آن چاپ شده ورقه سفید علامت قبول و ورقه کبود علامت ردّ است.
هنگام اخذ رای باورقه که حتماً باید در محل نطق به عمل آید اسامی نمایندگان یک یک به وسیله یکی از منشیان به ترتیب حروف تهجی خوانده میشود و پس از آنکه حضور یا عدم حضور هر نماینده در مجلس معین شد مقابل اسم او علامت‌گذارده و از طرف هیات منشیان ثبت میگردد و نماینده‌ایکه اسم او قرائت شد در محل نطق حاضر میشود و رای موافق یا مخالف خ. ر. ب. منشی میدهد که آن را در ظرفی که در محل نطق گذارده شده بیندازد.
تبصره - رئیس اگر در رای شرکت کند بعد از سایرین باید رای بدهد.
ماده 121 - نتیجه رای باقیام و قعود را منشیان تشخیص میدهند و رئیس طبق آن اعلام مینماید. هرگاه نتیجه در دفعه اول مشکوک شد باورقه رای گرفته میشود دراینصورت در فاصله بین اخذ رای دفعه اول و دوم کسی حق نطق ندارد مگر برای اخطار نظامنامه ای.
اخذ رای مخفی و ترتیب آن
ماده 122 - در مواردی که اخذ رای باید با ورقه به عمل آید اگر ده نفر از نمایندگان حاضر در جلسه کتباً تقاضا نمایند رای مخفی گرفته میشود و اسامی اشخاصی که تقاضای رای مخفی نموده‌اند در صورت مجلس ثبت خواهد شد جز در مورد رای اعتماد به دولت که حتماً باید باورقه و علنی رای گرفته شود.
ماده 123 - اخذ رای مخفی به ترتیبی است که در باب اخذ رای علنی با اوراق ذکر شده منتهی دراین مورد بدواً سه نفر بقرعه تعیین میشوند که با دو نفر از منشیان بتشخیص رئیس برای نظارت در اخذ و استخراج آراءِ انجام وظیفه نمایند. در صورتی که رای مخفی مربوط به انتخاب اشخاص باشد اوراق رای را در ظرف مخصوصی و مهره تفتیشیّه را در ظرف دیگر میاندازند و در صورتی که بامهره باشد مهره‌های سفید و سیاه استعمال خواهد شد و مهره سفید علامت قبول و مهره سیاه علامت ردّ است.
ماده 124 - در مورد اخذ رای مخفی با مهره هریک از نمایندگان که اسم او خوانده شد به ترتیبی که در ماده 120 مقرّر است در محل نطق حاضر شده و مهره رای خود را در داخل کیسه‌ایکه روی آن نوشته شده «مخصوص رای است» میاندازد و مهره دیگر را نیز که نزد خود دارد به طور مخفی در کیسه دیگر برنگ دیگر که روی آن نوشته شده «کیسه مهره‌های زائد» و در محل نطق قرارداده شده میاندازد و مهره تفتیشیّه را که برنگ دیگر است و منشی در موقع اخذ رای برای تعیین تعداد رای‌دهندگان بآنها داده بظرف مخصوصی که روی میز منشی‌ها گذاشته شده میاندازد و اگر رای دهنده رای خود را کاملاً مخفی نکند و به طریقی آن را بنمایاند رای آن یکنفر باطل محسوب میشود.
ماده 125 - پس از خاتمه اخذ رای هیات نظارت آراءِ ماخوذه را که در کیسه رای است در همان جلسه در ظرف دیگر میریزند و آن را به طور آشکار شماره میکنند و مهره‌های سفید و سیاه را از یکدیگر جدا میسازند و با عده اسامی ثبت شده و مهره‌های تفتیشیّه تطبیق مینمایند و نتیجه را به اطلاع رئیس میرسانند و رئیس فوراً نتیجه را اعلام میدارد. در جلوی اسامی غائبین و ممتنعین هیات نظارت علامت مخصوص میگذارد.
تبصره - هرگاه عده آراءِ ماخوذه با عده مهره های تفتیشیّه و اسامی ثبت شده اختلاف داشته باشد رای تجدید خواهد شد.
ماده 126 - پیشنهادکنندگان اخذ رای مخفی یا اخذ رای باورقه مادام که پیشنهادشان در جلسه علنی خوانده نشده حق دارند آن را جزءً یا کلاً استرداد کنند ولی پس از قرائت پیشنهاد در مجلس دیگر حق استرداد امضای خود را نخواهند داشت.
رای مخفی در انتخاب اشخاص
ماده 127 - انتخاباتی که در جلسه علنی برای تعیین هیات رئیسه به عمل میآید و همچنین انتخاباتی که برای تعیین اعضاء کمیسیونها میشود و نیز سایر انتخابات راجع باشخاص و همینطور انتخاب هیات رئیسه کمیسیونهای مجلس باید با رای مخفی و با ورقه باشد.
عدم حضور در موقع رای
ماده 128 - نمایندگانی که در موقع اخذ رای از جلسه خارج شوند یا کسانی که در این موقع در خارج جلسه باشند و با وجود دعوت رئیس حضور بهم نرسانند و عدم حضور آنها موجب عدم حصول حدنصاب برای اخذ رای باشد در آن روز غائب بی اجازه محسوب شده و طبق این آیین نامه جریمه میشوند و اسامی آنها در جلسه بعد قرائت میشود.
ماده 129 - تشخیص حصول اکثریت با منشیان است که به وسیله رئیس اعلام میشود مگر در مواردی که پنج نفر از نمایندگان بلافاصله نسبت برای اتخاذی اظهار شک نمایند که در این صورت بر طبق ماده 118 عمل خواهد شد.
ماده 130 - کلیّه انتخاباتی که در مجلس و کمیسیونها و شعب به عمل میآید اعمّ از اینکه فردی باشد یا جمعی (به استثنای انتخاب رئیس مجلس) به اکثریت نسبی خواهد بود. در مورد رئیس مجلس اگر در دفعه اول اکثریت تام حاصل نشد در دفعه دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود و در صورت تساوی آراء یکی از منتخبین به حکم قرعه تعیین میشود.
ماده 131 - در انتخاباتی که به اکثریت نسبی از طرف مجلس به عمل آمده است هرگاه یکی از منتخبین بلافاصله پس از اعلام نتیجه استعفا دهد جای او شخص بعدی منتخب محسوب خواهد شد.
ماده 132 - هرگاه نمایندهای در موقع اخذ آراء رای خود را نفیاً یا اثباتاً اظهار نکند ممتنع محسوب خواهد شد.
ماده 133 - در صورتی که نمایده‌ای صلاح‌اندیشی‌هائی داشته باشد و یا در یکی از سازمانهای دولتی یا بسته به دولت یا موسساتی که با سرمایه یا بکمک مالی دولت و یا از وجوه عمومی بعضاً یا کلاً اداره میشود عملیاتی مخالف اصول یا بر خلاف قانون و مقررّات قانونی مشاهده نماید و یا از سوءِ اداره و سوءِ جریانی اطلاع پیدا کند حق دارد راجع بآن موضوع در ضمن نطق قبل یا بعد از دستور در مجلس یا کتباً توسط رئیس بوزیر مسئول یا نخست‌وزیر به طور اختصار تذکر دهد و یا از مقام ریاست تقاضا نماید که به دولت تذکر دهد.
ماده 134 - هر یک از نمایندگان میتواند راجع بمسائل مملکتی اعمّ از مسائل داخلی یا خارجی از دولت سوال کند. سوال باید کتبی و روشن و مختصر بوده و جنبه استفهامی داشته باشد متن سوال برئیس مجلس تقدیم و برای وزیر مربوطه فوراً فرستاده میشود.
تبصره - سوالات در مجلس به طور کلی نباید از جنبه استفهامی خارج شود و نطق‌های سوال کننده قبل از طرح سوال یا بعد از جواب دولت به عنوان متمّم سوال نیز باید محدود به همان موضوع باشد.
ماده 135 - به دستور رئیس سوالات نمایندگان در اداره قوانین مجلس بر حسب موضوع و وزارتخانه طبقه بندی و نمره گذاری میشود و در ورقه مخصوصی سوالات و همچنین تاریخ ادای جواب به ترتیب قید میشود. این ورقه باید بعده لازم طبع و برای کلیّه وزراء و نمایندگان و مخبرین جرائد بیدرنگ ارسال و در روز جواب نیز بین تماشاچیان قبلاً توزیع شود و نیز ممکن است در روز و ساعتی که برای سوالات اختصاص داده شده هر نمایندهای با اجازه رئیس و موافقت قبلی وزیر یا معاون او سوال خود را فی‌المجلس ایراد کند.
ماده 136 - بسوال نمایندگان باید منتهی تا یک هفته و در روزی که رئیس مجلس تعیین خواهد کرد جواب داده شود وزراء به حکم اصل 60 متمّم قانون‌اساسی در روز مزبور در جلسه حاضر خواهند شد و همینکه رئیس مجلس موضوع سوال و نام نماینده‌ایرا که سوال کرده‌است ذکر نمود وزیر مسئول جواب خواهد داد.
تبصره - اگر سوال کننده در موقع سوال در جلسه حضور نداشته باشد در صورتی که وزیر یا معاون او در جلسه حاضر باشند سوال او ساقط میشود مگر آنکه نماینده دیگری همان سوال را فی‌المجلس قبول کند و اگر سوال کننده اصلی سوال خود را تجدید کند مطابق ترتیب و معمول بجریان میافتد.
ماده 137 - موقعی که سوال مطرح شد وزیر طرف سوال جواب خواهد داد اگر جواب وزیر قانع کننده نبود سوال کننده میتواند در پاسخ وزیر اظهاراتی بنماید اگر بیانات و توضیحاتی که وزیر مسئول در جواب سوال کننده اظهار مینماید قانع کننده نبود رئیس مجلس بتقاضای سوال کننده موضوع را بکمیسیون مربوط ارجاع مینماید کمیسیون نظر خودرا مبنی بر اینکه جواب وزیر قانع کننده بوده است یا خیر به مجلس گزارش میدهد و مجلس با رای علنی گزارش کمیسیون را تایید یا رد مینماید و نتیجه رای مجلس به دولت ابلاغ میشود.
تبصره 1 - بیانات سوال کننده نباید خارج از موضوع سوال کتبی او باشد و نیز مدت اظهارات سوال کننده نباید حداکثر از ده دقیقه تجاوز نماید.
تبصره 2 - وزراءِ یا معاونین آنها در موقع جواب سوالات نمایندگان بیان خود را محدود بروس مطالب و اصول موضوع خواهند نمود و اگر دادن فهرست و ارقام و اعداد و شرح‌هائی مقتضی باشد آن را قبلاً به نسخه‌های متعدد تهیه نموده و در آخر نطق خود را برای توزیع بمقام ریاست تقدیم مینماید.
137 مکرر- مجلس سنا میتوانند در هر موقع بر حسب تقاضای کتبی حداقل 5 نفر از سناتورها بر طبق اصل 67 متمم قانون اساسی عدم رضایت خود را از دولت یا از هیات دولت یا وزیری اظهار نماید و درصورت عدم رضایت مجلس که با اکثریت تامه آراء معلوم خواهد شد آن وزیر و یا دولت که مورد عدم رضایت واقع شده است منعزل خواهد بود.
ماده 138 - هر نماینده‌ایکه نقض قانون و یا مسامحه در اجرای آن مشاهده نماید حق دارد بر طبق اصل 27 و اصل 42 قانون اساسی یکی از وزراء و یا هیات دولت را مورد استیضاح قرار دهد و نیز ممکن است استیضاح در باب سوء اداره و سوءِ سیاست داخلی و خارجی دولت با ذکر موارد آن باشد.
ماده 140 - پس از ابلاغ ورقه استیضاح بوزیر یا وزراء مورد استیضاح وزیر یا وزرای مزبور در اولین جلسه در مجلس حاضر میشوند و مجلس پس از شنیدن نظر آنان راجع بتعیین وقت بدون مذاکره در اصل موضوع روز استیضاح را که نباید بیش از سه هفته بتاخیر افتد معین مینماید و استیضاح در دستور آن روز گذاشته خواهد شد.
تعیین وقت در مدت مقرّر در این ماده حتمی است و تاخیر آن ممکن نخواهد بود مگر با موافقت استیضاح کننده و دولت.
ماده 142 - استیضاح کننده حق دارد پس از پاسخ وزیر یا وزیران مورد استیضاح در باب بیانات آنان نسبت باستیضاح توضیحات تکمیلی بدهد به شرطی که آن توضیحات مختصر باشد. نمایندگان دیگر نیز به ترتیب موافق و مخالف میتوانند صحبت کنند.
انواع رای و تصمیمات در مورد استیضاح
ماده 143 - پس از آنکه وزیر یا وزیران در مجلس حاضر شدند و استیضاح به عمل آمده و مذاکرات خاتمه یافت هر یک از نمایندگان حق دارد کتباً نسبت بوزیر یا وزیران تقاضای رای مثبت یا منفی نماید و برای رای ساکت لااقل پنج نفر بایستی تقاضا کنند.
رای مثبت آنست که مجلس توضیحات وزیر یا وزیران مورد استیضاح را تصدیق و نسبت بآنان اظهار اعتماد نماید.
رای منفی آنست که توضیحات دولت را در موضوع استیضاح تصدیق ننماید.
رای ساکت آنست که مجلس درباره تصدیق یا عدم تصدیق موضوع استیضاح ساکت باشد.
ماده 144 - درصورتی که رای ساکت از طرف پنج نفر از نمایندگان تقاضا شود طرح آن مقدم بر رای مثبت خواهد بود. اگر رای ساکت ردّ شد بلافاصله رای مثبت گرفته خواهد شد و همچنین در صورتی که پیشنهادی نرسیده باشد رای مثبت گرفته خواهد شد.
ماده 146 - سوال و استیضاح نماینده از نماینده دیگر ممنوع است.
ماده 148 - هرگاه نماینده ای به ارتکاب جنحه یا جنایتی متهم شود اعمّ از اینکه تاریخ عمل منشاء اتهام از زمان نمایندگی یا قبل از آن باشد وزیر دادگستری باید گزارشی مشتمل بر موضوع اتهام و دلائل و مدارک قانونی آن بمجلس سنا تقدیم نماید. گزارش مزبور در اولین جلسه علنی مجلس قرائت و بدون مباحثه بکمیسیون دادگستری ارجاع خواهد شد.
ماده 150 - در مورد مذکور در ماده 149 توقیف موقت متهم به حکم رئیس مجلس سنا به عمل خواهد آمد و ادامه توقیف یا استخلاص متهم منوط برای کمیسیون دادگستری است.
تبصره - درتمام موارد مذکوره در فوق اگر نماینده‌ایکه مورد اتهام است بخواهد در جلسه علنی مجلس توضیحات بیان نماید اجازه داده خواهد شد ولی پس از دادن توضیح به حکم رئیس از مجلس خارج شده و بمحل توقیف خواهد رفت و درصورتی که اطاعت ننماید و یا اینکه در مجلس غوغائی شود رئیس جلسه را ختم و متهم را اجباراً به توقیف گاه میفرستد.
ماده 151 - در هر یک از موارد فوق کمیسیون دادگستری پس از وصول گزارش و پرونده امر مکلّف است همه قسم تحقیقات از قبیل مراجعه باسناد و مدارک و خواستن توضیحات از شخص متهم و تحقیقات از اشخاص دیگری که لازم بداند به عمل آورد و در اسرع اوقات گزارش خود را تقدیم مجلس نماید. این گزارش خواه دائر بورود اتهام و خواه مبنی بر عدم ورود اتهام باشد در جلسه علنی مجلس طرح میشود و در این باب پس از اظهار نظر یک مخالف و یک موافق رای گرفته میشود.
درصورتی که رای مجلس بر عدم تعقیب باشد رئیس مجلس مراتب را اعلام مینماید و هرگاه مبنی بر تعقیب باشد از او مصونیت سلب شده و پرونده از طریق دادگستری به محکمه صلاحیت دار ارجاع میشود.
ماده 152 - اگر موضوع اتهام ارتکاب جرم بر علیه استقلال و تمامیت ارضی کشور باشد رسیدگی بگزارش کمیسیون دادگستری بتشخیص هیات رئیسه در جلسه سری به عمل خواهد آمد.
ماده 153 - محاکم صالحه در اسرع اوقات به موضوع اتهام رسیدگی کرده رای خواهند داد.
ماده 154 - وزیر دادگستری مکلّف است پس از قطعیت رای در اولین فرصت آن را به اطلاع مجلس برساند. هرگاه رای مزبور مبنی بر تبرئه نماینده مورد تعقیب باشد مصونیت قانونی او اعاده میشود و در صورتی که محکومیت عضو مجلس سنا از نوع محکومیت‌هائی باشد که به موجب قانون انتخابات مجلس سنا مانع حق انتخاب شدن است از مقام نمایندگی منعزل میگردد و نسبت به انتخاب نماینده دیگر از طرف ملت یا انتصاب آن از طرف مقام سلطنت بر طبق قانون انتخابات اقدام میشود.
ماده 155 - هیچ یک از نمایندگان برای اظهاراتی که در جلسه مجلس یا کمیسیونها مینماید یا رایی که میدهد بهیچ عنوان اعمّ از حقوقی و جزایی قابل تعقیب نخواهد بود.
ماده 156 - غیر از موارد مذکور در ماده 155 دعوی حقوقی بر نمایندگان مانعی ندارد و طبق مقررّات عمومی مربوط به مراجع صالحه قضایی است و فقط بازداشت نماینده در قبال وجه محکومٌ به و به حکم اوراق لازم‌الاجراءِ باجازه مجلس سنا خواهد بود.
ماده 157 - هرگاه نسبت بنماینده‌ایکه سابقاً وزیر بوده اعلام جرمی مربوط به عمل وزارتش شود اوراق و مدارک مربوط بر طبق قانون محاکمه وزراء از طرف رئیس مجلس بکمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات) ارجاع و سپس طبق مواد 3و4و5و6و7 قانون محاکمه وزراء عمل خواهد شد.
ماده 158 - در ظرف دوره اجلاسیه علاوه بر تعطیل تابستان مجلس از 25 اسفند هرسال تا 20 فروردین ماه سال بعد تعطیل خواهد بود. رئیس مجلس بتقاضای 20 نفر از نمایندگان یا درخواست دولت در اوقات تعطیل میتواند مجلس را به طور فوقالعاده دعوت بانعقاد نماید.
ماده 159 - در دوره اجلاسیه مجلس بهیچ نماینده بیش از بیست روز مرخصی متوالی یا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد مگر در مورد اشخاص که بر اثر حوادث غیر مترقبه قادر بحضور نباشند و یا مریض بستری باشند باتحصیل اجازه از کمیسیون شماره 9 به شرط آنکه حداکثر از شش ماه تجاوز نکند.
تبصره 1 - در مواردی که مجلس سنا به نماینده ای ماموریت موقتی خارج از مرکز بدهد برای مدتی که مجلس تصویب کرده غیبت با اجازه محسوب و جزو مرخصی سالانه محسوب نخواهد شد.
تبصره 2 - در مورد نمایندگان که بر طبق ماده 38 قانون انتخابات مجلس سنا با شرایط مندرجه در آن ماده بماموریت افتخاری موقت دعوت میشوند در صورتی که قبل از انجام مقررّات مذکور در ماده مزبور تحصیل اجازه از مجلس نشده باشد غائب بدون اجازه محسوب خواهند شد.
ماده 161 - اجازه مرخصی از جلسات هر شعبه یا کمیسیون یا جلسات هیات رئیسه در هر ماه برای یک جلسه با تصویب رئیس خواهد بود. کمیسیون یا شعبه یا رئیس مجلس است و برای بیش از یک مرتبه در ماه محتاج به تصویب کمیسیون شماره 9
هیات‌هائی که از مجلس انتخاب میشوند
ماده 163 - در هر موقعی که مجلس صلاح بداند میتواند هیاتی از نمایندگان را انتخاب کند که مامور امری بشوند یا در محلی حضور بهمرسانند. عده اعضاء و طرز انتخاب آن هیات برای مجلس است.
ماده 164 - برای عرض تبریک بحضور اعلیحضرت همایونی و انجام امور تشریفاتی هیات رئیسه مجلس سمت نمایندگی را خواهد داشت.
ماده 165 - رئیس مجلس بر سایر اعضاء و هیات رئیسه و تمام دوائر مجلس سنا ریاست دارد.
ماده 166 - حفظ انتظام و امنیت محوطه مجلس به عهده رئیس مجلس و در غیاب او به عهده نایب رئیس است و هیچ مقام و قوه‌ای بدون اجازه رئیس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
ماده 167 - رئیس و در غیاب او نایب رئیس از طرف مجلس حافظ و مجری کلیّه نظامات مقررّه در مجلس هستند و به طور کلی تمام وظائف رئیس در موقع غیبت او به عهده یکی از نواب رئیس خواهد بود.
ماده 169 - مخبرین جراید و تماشاچیان با داشتن اجازه مخصوص همان جلسه که با مهر بازرسی و امضاءِ رئیس بازرسی صادر شده باشد و نیز مامورین انتظامی به دستور رئیس مجلس در محل‌های مخصوص حق حضور خواهند داشت و باید در تمام جلسه ساکت باشند و از هرگونه تظاهر خودداری کنند و اگر نه بامر رئیس از مجلس اخراج میشوند.
تبصره 1 - نمایندگان به وسیله اداره بازرسی باشخاصی میتوانند پروانه ورودی بتالار مجلس بدهند که در رعایت نظم مجلس اعتماد کامل بآنان داشته باشند.
ماده 170 - حمل هر نوع اسلحه برای کسانی که وارد محوطه مجلس میشوند به استثنای مامورین خاص مجلس که اجازه مخصوص داشته باشند ممنوع است.
ماده 171 - هر یک از تماشاچیان و نمایندگان جرائد که باعث اغتشاش و اختلال نظم مجلس شود و یا نسبت برئیس یا نمایندگان مجلس یا وزراء و معاونین و یا سایر افراد توهین و تهدید نماید بامر رئیس مجلس از تالار جلسه اخراج و توقیف میشود درصورتی که عمل او مستوجب تعقیب کیفری باشد در ظرف 24 ساعت به مراجع صالحه تسلیم خواهد شد.
ماده 172 - صندلی‌های ردیف اول مقابل جایگاه هیات رئیسه اختصاص بوزراءِ و معاونین آنها و مخبرین شعب و کمیسیونها دارد و سایر نمایندگان حق جلوس در آن ردیف را ندارد و در صورت تخلف از طرف مقام ریاست تذکر داده خواهد شد.
اختیارات هیات رئیسه وظایف منشیان و کارپردازان
اختیارات هیات رئیسه
ماده 173 - کلیّه امور اداری اعمّ از مالی و سازمانی و استخدامی و نقل و انتقالات و غیره به عهده هیات رئیسه است و تحت نظر رئیس اداره میشود و نیز کلیّه احکام صادره اعمّ از ترفیع و اضافه و نقل و انتقالات باید بامضاءِ رئیس مجلس برسد.
ماده 174 - منشیان مجلس مراقبت در تحریر صورت مذاکرات و طبع و توزیع آن خواهند داشت و نیز قرائت لوایح و طرحها و نوشته جات و مطالبی که راجع بمجلس است و باید به اطلاع مجلس برسد، همچنین تنظیم پیشنهادهای واصله از طرف نمایندگان به ترتیب وصول باقید شماره و ثبت و ترتیب اجازاتی که نمایندگان برای نطق میخواهند با رعایت حق تقدم و قید شماره ترتیب به عهده آنها است.
1- تهیّه بودجه سالانه به ترتیبی که در ماده بعد مقرّر است.
3- مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنیه و اموال و موسسات مجلس.
تبصره 2 - برای امضا حوالجات و اسناد امضاءِ دو نفر از سه نفر کارپردازان کافی خواهد بود و در صورت غیبت دو نفر از کارپرازان یکنفر از اعضاء هیات رئیسه به تعیین مقام ریاست جانشین عضو غائب خواهد بود.
ماده 176 - کارپردازان بودجه سالانه مجلس سنا را تهیّه میکنند و پس از تصویب هیات رئیسه در جلسه علنی در نیمه اول اسفندماه هر سال برای سال بعد تقدیم میشود و از آنجا بکمیسیون شماره 9 (عرایض و مرخصی و محاسبات) ارسال میگردد. کمیسیون پس از رسیدگی گزارش آن را برای تصویب به مجلس تقدیم مینماید.
ماده 178 - سازمان اداری مجلس سنا مطابق آیین‌نامه‌ایست که هیات رئیسه بر حسب احتیاجات مجلس مکلّف است تا دو ماه پس از تصویب این آییننامه آن را تهیّه و تصویب و بمرحله اجرا بگذارد.
ماده 179 - هر نماینده که بخواهد استعفا کند استعفانامه خ. ر. ب. عنوان رئیس مجلس مینویسد و رئیس مجلس آن را در اولین جلسه علنی به اطلاع مجلس میرساند. شخص مستعفی در ظرف پانزده روز از تاریخ قرائت استعفانامه در مجلس میتواند آن را مسترد دارد و الاّ پس از خاتمه اینمدت نماینده مزبور مستعفی شناخته میشود و مراتب از طریق هیات رئیسه به وزارت کشور اعلام میگردد تا نسبت به انتخاب جانشین او اقدام لازم به عمل آید.
ماده 181 - مقررّی نمایندگان مجلس از تاریخی که اعتبارنامه آنان تصویب شود محسوب خواهد گردید و تعیین میزان آن در هر سال بسته به تصویب و تامین اعتبار آن ضمن بودجه مجلس خواهد بود و مقررّی رئیس دو برابر مقررّی نمایندگان خواهد بود.
ماده 182 - در مواردی که نسبت به مفاد این آییننامه اختلافی حاصل شود حل اختلاف باهیات رئیسه است و در حین انعقاد مجلس نظر رئیس قاطع خواهد بود.
ماده 183 - تغییر این آییننامه یا یک یا چند ماده از آن فقط وقتی ممکن است در مجلس سنا مطرح شود که پیشنهادی لااقل بامضاءِ پانزده نفر رسیده باشد که پس از تقدیم بمقام ریاست بکمیسیون شماره 3 ارجاع خواهد شد، مگر در موردی که مجلس برای این کار تشکیل کمیسیون مخصوصی را لازم بداند.
ماده 184 - موادی که از طرف کمیسیون مختلطی که از نمایندگان مجلسین و به انتخاب آنان برای حسن جریان امور بین مجلسین و حل اختلافات ممکنه تصویب شده یا بشود جزءِ آییننامه داخلی مجلس سنا مندرج و متقابلاً قابل اجراءِ خواهد بود.
ماده 185 - برای بحث کلی در مسائل مهمه مملکتی به تقاضای پنج نفر وقت مخصوص معین میگردد که جلسه فوقالعاده با حضور نخست وزیر و اعضاءِ دولت تشکیل شود و موضوع باید قبلاً به اطلاع رئیس برسد.
دریافت فایل پی‌دی‌اف
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.