اثر اعسار نسبی در مراحل مختلف دادرسی

شخصی در مرحله بدوی به پرداخت مبلغی د. ح. خواهان، به صورت غیابی محکوم شده، سپس تقاضای واخواهی از رای مزبور را داشته و بدوا صدور حکم بر اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله واخواهی را خواستار شده است. دادگاه به این خواسته رسیدگی و دعوی اعسار وی را به صورت نسبی پذیرفته و وی را در خصوص پرداخت نصف هزینه دادرسی معسر شناخته است پس از رسیدگی به اصل دعوی، رای اولیه تایید شده است. مجددا مشارالیه دادخواست تجدیدنظر ارائه و بدوا صدور حکم بر اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظر را خواستار شده؛ در فرض فوق چگونه باید عمل کرد؟ آیا دادگاه می‌تواند به دعوی اعسار رسیدگی کند؟ یا ت. ن. خ. از پرداخت هزینه دادرسی تجدیدنظرخواهی کاملا معاف است یا به صورت نسبی معاف می‌باشد؟ نظر هیات عالی مطابق ماده 508 قانون آیین دادرسی مدنی، از حکم اعسار می‌توان در تمام مراحل یک پرونده استفاده کرد. در فرض سوال نسبت به بخشی از دادنامه که ناظر به اعسار متقاضی از پنجاه درصد هزینه دادرسی است پاسخ مزبور کاملاً صحیح است، لیکن نسبت به بخش مردود، حق متقاضی در طرح دعوای مجدد اعسار در مرحله تجدید نظر وجود دارد؛ لذا دادگاه رسیدگی‌کننده به دعوای مجدد اعسار، بدواً نسبت به آنچه سابقاً رسیدگی و منجر به صدور حکم اعسار شده، چون طرح دعوای مجدد مطابق قانون نمی‌باشد قرار عدم استماع و نسبت به پنجاه درصد دیگر رسیدگی ماهیتی و رای صادر نماید. نظر اکثریت ب. ت. ب. اینکه اعسار امری حادث است و رای اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله واخواهی به صورت نسبی صادر شده، در مرحله تجدیدنظر نیز می‌بایست به دعوی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی رسیدگی کرد. چنانچه دادگاه، ت. ن. خ. را به صورت کامل معسر شناخت حکم بر اعسار مطلق وی صادر خواهد کرد. نظر اقلیت در فرض سوال، رسیدگی به دعوی اعسار از پرداخت هزینه دادرسی مرحله تجدیدنظر فاقد وجاهت قانونی بوده و دادگاه می‌بایست قرار عدم استماع دعوی صادر نماید چه اینکه وفق ماده 508 قانون آیین دادرسی کیفری، معسر می‌تواند در تمامی مراحل مربوط به یک دعوی از حکم اعسار سابق استفاده کند و در مورد سوال نیز هر چند به صورت نسبی، ولی سابقا حکم بر اعسار صادر شده؛ لذا باید طبق همان حکم عمل شده و در مرحله تجدیدنظر نیز بالنسبه هزینه دادرسی اخذ شود. نظر ابرازی ب. ت. ب. اینکه سابقا حکم اعسار به صورت نسبی صادر شده، در مرحله تجدیدنظر هیچ وجهی بابت هزینه دادرسی اخذ نخواهد شد، چه اینکه به عنوان مثال اگر هزینه دادرسی مرحله واخواهی ششصد میلیون تومان بوده و دادگاه واخواه را نسبت به یک دوم معسر شناخته، در حقیقت پس از بررسی ادله و استماع اظهارات شهود دادگاه به این نتیجه رسیده که واخواه صرفا قادر به پرداخت 300 میلیون تومان می‌باشد، و بیش از این وجهی برای پرداخت ندارد، به عبارتی دادگاه تمکن وی را نسبت به پرداخت یک دوم هزینه دادرسی احراز و نسبت به بیش از آن وی را معسر شناخته، و این اعسار در مراحل دیگر نیز ادامه دارد، و لذا وقتی سیصد میلیون تومان را در مرحله واخواهی پرداخت کرد در واقع نسبت به بیش از این مبلغ به صورت کامل معسر بوده و اخذ هزینه دادرسی در مرحله تجدیدنظر وجهی نخواهد داشت.