اختلاف زوجین در نوع عقد

اختلاف زوجین در نوع عقد خ. م.: در تاریخ 3/11/89، فردی به منظور اثبات رابطه زوجیت دائم خود با متوفی، د. ب. ط. وراث متوفی به دادگاه ارائه نمود. خواهان ادعا کرد که به مدت 35 سال در زندگی مشترک با متوفی بوده و خواستار رسیدگی و صدور حکم بر اثبات زوجیت دائم است. خواندگان این ادعا را رد کرده و مدعی شدند که رابطه میان آن‌ها موقت بوده است. دادگاه در مراحل مختلف، به استماع شهادت شهود و بررسی مدارک پرداخت، اما شهود نتوانستند به طور قاطع در مورد نوع عقد اظهارنظر کنند. در نهایت، دادگاه بدوی با استناد به ادای سوگند از سوی خواهان، حکم بر اثبات زوجیت دائم صادر کرد. این حکم مورد تجدیدنظر قرار گرفت و دادگاه تجدیدنظر نیز حکم بدوی را تایید کرد. وکلای خواندگان به دیوان عالی کشور فرجام‌خواهی کردند و ایراداتی به عدم اجرای صحیح سوگند و نقص در رسیدگی مطرح نمودند. دیوان عالی کشور ب. ت. ب. نقص در رسیدگی و عدم ارائه دلایل کافی از سوی خواهان برای اثبات دائمی بودن عقد، حکم بدوی را نقض کرده و پرونده را برای رسیدگی مجدد به دادگاه بدوی ارجاع داد. تاریخ دادنامه قطعی: 1391/07/10 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: در صورت اختلاف زوجین در نوع عقد، اصل بر دوام است و مدت داشتن قیدی اضافه است که باید ثابت شود. رای خلاصه جریان پرونده در تاریخ 3/11/89 خانم ن.ع. با وکالت آقای ….ر. وکیل پ. ی. د. د. ب. ط. خانم‌ها و آقایان 1 - ز. 2 - ز. 3 - ف. 4 - م. 5 - ی. 6 - الف. همگی ر. فرزند مرحوم س. 7 - الف.ط. زوجه متوفی به خواسته صدور حکم بر ثبوت رابطه زوجیت دائم فی‌ما‌بین مورث خواندگان با موکله تقدیم دادگستری مرند نموده و با استناد به مدارک پیوست خلاصتا توضیح داده که موکله حدود 35 سال است با مورث خواندگان در شهرستان مرند روستای زال در زیر یک سقف زندگی می‌نمایند که زوجه دائمه مورث خواندگان بوده است در حالی که خواندگان منکر رابطه زوجیت دائمی ایشان می‌باشند واز ادای حق و حقوق موکله استنکاف می نمایند، تقاضای رسیدگی و استماع شهادت شهود و تحقیق محلی و نهایتا صدور حکم شایسته را دارد. رسیدگی به شعبه سوم دادگاه حقوقی شهرستان مرند ارجاع شده واین دادگاه به تاریخ 12/2/90 جلسه رسیدگی با حضور وکلای طرفین که آقای ح.ق. وکالت‌نامه خ. ر. ب. وکالت از خواندگان تقدیم نموده است، تشکیل گردیده نخست وکیل خ. ا. د. موکله حدود 35 سال قبل از مورث خواندگان عقد دائمی نکاح را منعقد نموده از آنجاکه اصل سند مفقود گشته مجددا حدود 7 سال پیش محتوای کپی تقدیمی با انگشت طرفین (خانم ن. و س. ر.) تایید شده است که شهود نیز ذیل آن را امضا نموده‌اند و... در طول مدت 35 سال در روستای زال از توابع شهرستان مرند با همدیگر زندگی می‌نمایند که تمام اهالی روستای زال شاهد قضیه هستند. خواندگان محترم اعتقاد به نکاح موقت دارند یعنی در اصل نکاح اختلافی نیست بلکه در دائم وغیردائم بودن آن اختلاف است که مدعی زن... مطابق فتوای تقدیمی فقها ادعای خواهان ب. ت. ب. شیاع در روستا و اطلاع اهالی روستا از دائم بودن عقد، تقاضای مداقه و استماع اظهارات شهود را دارد. وکیل خواندگان اظهارداشته مطالب به شرح لایحه دفاعیه تقدیمی است (لایحه تقدیمی در 9 برگ م. ب. و مستندات ابرازی وکیل زوجه عبارت از کپی عقدنامه و استفتائیه مرحوم آیت الله … که همان فتوای فقهای مشهور است) دادگاه ب. ت. ب. اینکه وکلای طرفین اختلاف در نوع عقد نکاح دارند که موقت است یا دائم، از شهود ساکن روستای زال تحقیق به عمل آورده که شاهد اول به‌نام آقای ع.ی. متولد 1316 ، خیاط، اظهار داشته: من می‌دانم این خانم … س. بوده اما نمی‌دانم عقد دائمی بوده است یا غیردائمی بوده است و قبل از انقلاب ازدواج نموده‌اند. شاهد دوم به‌نام آقای ….ط. متولد 1311 شغل بازنشسته بمانند اظهارات شاهد اول ادای گواهی نموده و اینکه فقط می‌داند 35 سال همسر ایشان بوده است ویک سال هم به مغان برده در همانجا زندگی کرده‌اند وشاهد سوم آقای م.م. 75 ساله بازنشسته اظهارداشته: من نمی‌دانم عقد دائمی بوده است یاغیر دائمی بوده است، منتها در منزل امضا وانگشت زده‌اند که زن وشوهر می‌باشند) دادگاه ب. ت. ب. اظهارات شهود فوق‌الذکر که نتوانسته اند شهادت بدهند که عقد دائمی است و یا منقطع م. ب. و فقط شهادت داده‌اند که زن و شوهر بوده‌اند فلذا مستندا به ماده 270 قانون آیین دادرسی مدنی قرار اتیان سوگند صادر و مقرر داشته دفتر وقت رسیدگی تعیین و وکلای طرفین و زوجه برای اتیان سوگند دعوت شوند و در اخطاریه قید گردد پاک بیایند که با تشکیل جلسه مورخه 12/4/90 به دلیل ذکر شده در صورتجلسه رسیدگی غیرممکن اعلام و جلسه تحلیف خواهان تجدید گردیده و در این خلال از جانب زوجه مرحوم س. علاوه بر وکالت آقای ت.و. وکالت آقای ع.ف. مجتمعا و منفردا اضافه گردیده و آقای ح.ق. را که قبلا با وکالت در توکیل مصوب نموده بوده است عزل می‌نماید. همچنین از جانب آقای ت.و. احدی از وکلای خانم ط. لایحه ای تقدیم و طی آن ضمن اعتذار از عدم امکان حضور در جلسه اتیان سوگند موکله‌اش خانم ط. متذکر گردیده که (در مسائل حکمی قسم وجود ندارد و قسم در مسائل موضوعی است و خواسته خواهان با قسم قابل اثبات نیست فلذا استدعا دارد تصمیم قانونی اتخاذ فرمائید) مآلا جلسه اتیان سوگند به تاریخ 26/6/90 آماده اجرای قرار مرقوم گردیده و آقای ….ر. وکیل خانم ن.ع. اظهارداشته موکله حاضر برای اداء سوگند م. ب. و وکیل خوانده خانم ط. (آقای ف.) اظهار داشته سوگند در جهت اثبات موضوع است [نه] حکم و سپس خانم ن.ع. در پاسخ به سوال دادگاه در مورد آمادگی برای اتیان سوگند در مقابل قرآن به وحدانیت خداوند متعال بر دائمی بودن عقد اظهار داشته (بلی سوگند یاد می‌کنم که عقد ما با مرحوم س.ر. عقد دائمی بوده است) و در پایان جلسه دادگاه ختم رسیدگی را اعلام و برابر دادنامه شماره --- - 26/6/90 ب. ت. ب. جاری شدن مقررات سوگند طبق فتاوای فقهاء، حکم بر اثبات زوجیت دائمی خواهان با مرحوم س.ر. فرزند ن. به شماره شناسنامه 3133 متولد 1314 صادر و اعلام می‌دارد. وکلای خانم ….ط. نسبت به دادنامه فوق‌الذکر تجدیدنظرخواهی نموده‌اند و ضمن تکرار ایراد عدم وجود جایگاهی برای قسم در مانحن‌فیه بیان داشته‌اند استناد دادگاه محترم به مجمع‌المسائل مرحوم فاضل لنکرانی قانونی نیست چرا که اولا در موقت بودن عقد ت. ن. خ. شکی وجود ندارد و اسناد و دلایل پیوست پرونده است ثانیا مورث موکل فوت نموده ثالثا عقدنامه ای از سوی ت. ن. خ. پیوست پرونده شده که اصل آن ارائه نگردیده و در این عقدنامه به مدت یک‌سال اسارت رفته است فلذا آنچه که مسلم است رابطه زوجیت با قسم قابل اثبات نیست به ویژه که ی. ا. ط. عقد فوت نموده و اسناد و مدارک بر موقت بودن عقد دلالت دارد که هیچ‌یک از این‌ها توسط دادگاه محترم بدوی مورد لحاظ قرار نگرفته و از این حیث در دادنامه بدوی حقوق موکله تضییع شده [و] استدعای نقض آن را دارند. از ناحیه آقای ….ر. وکیل خانم ن.ع. نیز لایحه‌ای واصل و خلاصتا پاسخ داده ازدواج مرحوم س. با موکله در روستای زال محل سکونت مشارالیها در 35 سال قبل اتفاق افتاده و نامبرده قبل از ازدواج با آن مرحوم همسر عموی آقای س. بوده که فوت کرده و چون مرحوم س. با خانواده خود در مرند اختلاف داشته به روستای زال رفته و با همسر عموی خود ازدواج نموده که اهالی روستا از این موضوع با خبرند و بنده هم در طول مدت اقامتی که حدود 25 [سال] در روستا مزبور داشتم آنها را زن وشوهر قانونی می‌دانستم و شهود نیز رابطه زن و شوهری آنها در روستا را تایید کرده‌اند و فقط یک سال به مغان رفته و در آنجا زندگی کرده‌اند و در سند عقدنامه ابرازی که کپی از نسخه اصل است که به دادگاه ارائه شده برای زوجیت مدتی قید نشده و ادعای اینکه نسخه اصل آن وجود ندارد کذب محض است و برخلاف ادعای یک‌ساله بودن عقد زوجین به مدت 35 [سال] در کنار یکدیگر در روستای زال زندگی کرده‌اند و مدت یک‌سالی که در عقدنامه ذکر شده مربوط به تاریخ پرداخت مهریه بوده و شایان عرض است مورث تجدیدنظر خ. ه. سند نکاحیه عادی مذکور را حسب اعلام خود نزد شهود مفقود نموده بود که مجددا در روی سند عادی کپی شده در منزل شاهد م.م. تعرفه شده در برگ 38 پرونده اثر انگشت خویش (هردو) را در محضر شهود تکرار وتسجیل نموده‌اند که ب. ت. ب. اینکه انگشت زدن وی بر روی کپی آن دلیل بر قبول محتوای سند مذکور دارد حکایت از دائمی بودن عقد را داشته و دارد و اختلاف اساسی در اصل زوجیت 35 ساله نبوده بلکه در دوام وانقطاع آن بوده که به جهت آن اقدام به اتیان سوگند گردیده است تا اختلاف فیصله یابد و ب. ت. ب. استفتاآت قضایی انجام شده از سوی معاونت آموزش قوه قضائیه از متون فقهی و فتاوای فقهاء و مراجع عظام مضبوط در پرونده و مداقه در شرح لمعه و تحریرالوسیله که همگی متفق‌القول و نظریه مشهور فقهای امامیه نیز اذعان دارند که در صورت اختلاف در نوع عقد ادعای مدعی دوام عقد با ادای سوگند مقدم بر ادعای مدعی انقطاع است و این مطابق موازین شرعی و قانونی است تقاضای تایید دادنامه بدوی را دارند. با ارجاع رسیدگی به شعبه سیزدهم دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان شرقی این دادگاه در وقت اداری با بررسی محتویات پرونده ختم رسیدگی را اعلام و برابر دادنامه شماره --- - 27/9/90 اعتراضات عنوان شده را وارد ندانسته و دادنامه بدوی را تایید نموده است. نسبت به این دادنامه در مهلت مقرر قانونی از ناحیه آقای ت.و. وکیل خانم ….ط. فرجام‌خواهی شده و اعتراضات وی و نیز جوابیه وکیل خانم ن.ع. همان است که در مراحل قبلی بیان شده است و در لایحه جوابیه‌ای نیز به این نکته اشاره شده که ادعای این است که اصل سند نکاحیه ارائه نشده کذب محض است چرا که در جلسه دادرسی مورخه 26/6/90 که همکار دیگر به نام آقای ف. حضور داشتند اصل سند جهت رویت ایشان و دادگاه محترم ارائه شده است. با وصول پرونده به دیوان عالی کشور و ارجاع آن به این شعبه اینک هیات شعبه در تاریخ فوق تشکیل [گردیده] است و پس از بررسی محتویات پرونده و قرائت گزارش آقای … و انجام مشاوره چنین رای می‌دهد. نظریه اقلیت = دادنامه فرجام‌خواسته از حیث نقص در اجرای قسم مخدوش است زیرا در صفحه 73 پرونده بد و. د. ج. مورخ 26/6/90 آمده است « بلی سوگند یاد می‌کنم که عقد ما با مرحوم س.ر. عقد دائمی بوده است »; قضات محترم مستحضرند که طبق ماده 281 قانون آیین دادرسی مدنی سوگند باید با لفظ جلاله (والله، بالله، تالله) یا نام خداوند متعال به سایر زبان‌ها باشد جمله به‌کار رفته از سوی خانم … نه لفظ جلاله مذکور است و نه نام خداوند متعال به زبان مثلا فارسی است بلکه اعلام آمادگی برای اتیان سوگند است ولی سوگند اجراء نشده است علی هذا عقیده دارم رای فرجام خواسته نقض و پرونده به همان شعبه جهت رفع نقص مذکور ارسال گردد. مستشار - جعفرالهی رای شعبه دیوان عالی کشور رای اکثریت = اولا هرچند که ایراد وکلای ف. خ. ب. اعمال مقررات سوگند (صرفنظر از اینکه فرجام‌خوانده صیغه سوگند جاری نساخته است) در موقع اختلاف جهت تشخیص دوام و عدم دوام زوجیت وارد نیست و قاعده کلی آن است که عقد نکاح زوجین به همان نحوی که جاری شده است نافذ است و قصد دوام یا انقطاع توسط هر یک از زوجین پس از جاری شدن صیغه عقد موثر نیست و اصل عملی استصحاب اقتضاء می‌کند که قید انقطاع به هنگام جاری شدن صیغه صورت نگرفته باشد و عقد واقع شده با صیغه عقد دائمی جاری شده باشد به این جهت هر یک از زوجین که مدعی دوام است ادعای وی مطابق با مقتضای اصل عملی مزبور است که به معنی آن است که وی منکر ادعای وجود قید مدت است فلذا قسم یاد کردن منکر منطبق با شرایط مدعی دوام است که به همین لحاظ... بر اساس مقدم بودن قول مدعی دوام به انضمام قسم وی، فتوای مشهور فقهای عظام است که روایتی هم به همین فتوی وارد شده است واین مسئله هم از مقوله اختلاف در موضوعات است نه احکام، زیرا هر چند زوجیت دائمی یا انقطاعی از نوع احکام است اما از احکام وضعییه است نظیر طهارت و نجاست و جنابت که وجود خارجی آنها در عالم اعتبار از مقوله مصادیق است که در صورت شک در حالت سابقه، استصحاب بقاء حالت سابقه جاری می‌شود و این همان موضوع اختلافی است که در مانحن‌فیه نیز مطرح و حکم قاضی نیز برای فیصله دادن به همین اختلاف در امری خارجی و نه در اصل حکم و فتوا بوده و نظیر اختلاف در وجود و عدم است و این که آن نیز وجود اعتباری و مصداقی دارد و قابل دوام و شک در اصل وجود و یا بقاء آن خواهد بود و نتیجتا اینکه کلی[ت] مسئله قابل شک و تردید نمی‌باشد اما آنچه که محل بحث است، آن است که در موردی نظیر مانحن فیه چنانچه اختلافی فیمابین زوجین در دوام و انقطاع پیش نیامده باشد و زوجین با یقین به تحقق یکی از دو مقوله زوجیت مزبور با یکدیگر زن وشوهر شده‌اند و پس از فوت یکی از آن دو و یا هر دوی آنها وراث هر یک از آن زن و شوهر و یا یکی از آنها در اینکه ازدواج مزبور دائمی بوده و یا انقطاعی اختلاف کردند این چنین دعوائی بی‌ارتباط با قضیه اختلاف خود زوجین درباره نحوه صیغه جاری شده موضوعا و حکما خواهد بود ثانیا حقیقت اختلاف در ما نحنفیه این است که آیا زوجیت دائمیه فیمابین زوجین موصوف محقق گردیده است یا خیر؟ زیرا آنچه که پس از فوت زوج و پرداخت حق و حقوق زوجیت زوجه توسط زوج قابل توجه و مورد نظر مدعیه زوجیت دائمی است، همان حقوق ارثیه است که زوجیت انقطاعی در آن نقشی ندارد و وراث متوفا نیز به‌جز انکار زوجیت ادعائی، نظری به اثبات زوجیت انقطاعی ندارند و چنانچه برای نفی زوجیت دائمی ناگزیر به اقامه دلیل بر تحقق زوجیت موقت فیمابین مورثشان و مدعیه بوده باشند می‌توانند به‌عنوان مدعی زوجیت انقطاعی اقامه دلیل نمایند که در این زمینه بذل عنایت ننموده و اهتمامی نداشته اند و به این ترتیب آنچه که در مانحن‌فیه موضع عنایت طرفین و مطمح نظر است، ثبوت و عدم ثبوت نکاح دائمی است که طرح دعوی به طرفیت شخص زوج صورت نگرفته بلکه علیه وراث وی اقامه گردیده و آنان جز آنچه که اظهار داشته‌اند هیچ‌گونه اطلاعی از زوجیت دائمی ندارند و حسب بیانات اخیر وکیل فرجامخوانده آقای ….ر. عدم ارتباط مرحوم س. با خانواده خود در مرند و زندگی با همسر بعدی خود در روستا نشانه آن است که آنان به بیش از زوجیت موقتی همسر و پدر و فرزندانشان با خانم ع. در روستا باور دیگری ندارند و یا اگر آنها هم باور کرده باشند که زوجیت آنان در روستا ب. غ. از دائمی نمیتوانسته باشد باز هم به خوداجازه نمی دهند که دوام زوجیت را تایید نمایند بنابراین در چنین شرایطی بحث در وجود و عدم زوجیت دائمی است که جز از طریق اقامه بینه و حجت شرعی طریق دیگری از برای اثبات آن به‌نظرنمی‌رسد و حاکم در هر حال مکلف به انشاء حکم بر اساس قطع و یقین عرفی بر وقوع واقعه ادعایی است مگر در مواردی که از برای اعمال مقررات سوگند منکر طریقی مفتوح بوده باشد، و در هر دو فرض فوق به هر حال نحوه انشاء رای وفق موازین قضایی مشخص و معلوم است ثالثا در دعوای مطروحه آنچه که در درجه اول از اهمیت است مدرک ارائه شده جهت اثبات زوجیت دائمی است که به جز اثر انگشتهای مخدوش در آن سند سایر محتویات ورقه مزبور اعم از نوشته، متن و حواشی آن قابل کارشناسی است که به کلی مغفولٌ‌عنه قرارداشته است و از طرفی دیگر ارتباطات مرحوم س. و همسرش با خانواده خود در مرند و به‌عکس رابطه آن خانواده با پدرشان در روستا مورد تحقیق و بررسی قرار نگرفته و بعید به نظر می‌رسد که فرزندان آن مرحوم اطلاع از نوع عقد پدرشان با خانم … در روستا را از پدرخود نداشته باشند و همچنین خانواده خانم ن.ع. و خویشان نزدیک به وی ندانسته باشند که زوجیت آنها از نوع دائمی بوده است یا خیر؟ و اینکه عقد را چه کسی خوانده و عقدنامه را چه کسی نوشته و شهود چه اشخاصی بوده‌اند و جریانات ازدواج آنها به چه کیفیتی صورت گرفته ومسلما با اقدام به انجام تحقیقات تا روشن شدن و کشف حقیقت کامل امکان‌پذیر بوده و نمی‌بایست با استماع گواهی سه گواه غیرمطلع از اهالی روستای زال بر این باور شد که واقعا اهالی روستا اعم از خویشان و آشنایان و غیره هم به همین اندازه اطلاع ناقصی از زندگی خانوادگی زوجین داشته باشند تا زمینه عدم وجود بینه و دلیل قاطع قابل احراز بوده باشد فلذا اشکال عمده در جریان دادرسی در این پرونده آن است که رسیدگی جهت ارائه دلیل قاطع اثباتی به نحو ناقص صورت گرفته و می‌بایست مدعی زوجیت دائمی کلیه دلائل و مدارک خود را به‌نحو دائم و اکمل ارائه می‌نمود و بدون انجام رسیدگی کامل به مقررات سوگند استناد نمی‌گردید چنانچه اگر اختلاف از نوع اختلاف زوجین در زوجیت دائمی فعلی و یا انقطاعی فعلی و تا مدت معینی هم می‌بود با مقداری که از ناحیه دادگاه بذل جهد گردیده است کفایت رسیدگی را به‌نحو کامل نمی‌نمود فلذا دادنامه فرجام‌خواسته نقض و رسیدگی مجددا به شرح مراتب فوق و هرگونه اقدامی که موثر تشخیص گردد به همان دادگاه محول می‌گردد. رئیس شعبه --- دیوان عالی کشور - عضو معاون غروی نآیینی - اعتماد