تاریخ دادنامه: 1405/3/19

شماره دادنامه: 140531390000683856 تاریخ دادنامه: 1405/3/19 شماره پرونده: 0204663-0207137-0301529-0302204-0301259-0106667-0200458-0204798-0205467-0205479-0206963-0205469 مرجع رسیدگی: هیات عمومی دیوان عدالت اداری شاکیان: آقایان و خانم ها …- امین شهنی نژاد پور- امیرمحمد عبدالمحمدزاده- کیوان رمضانی- فرهاد محمدی- محمدمهدی فلاحی، آذین برومند خشکبیجاری با وکالت سیدعلی پنج تنی- زهرا محمدی- نرگس خوش صدا- سمیرا عاشوری- یاسمن اسلامی دهکردی با وکالت تیمور خدادوستان شهرکی- سبا تبریزچی با وکالت محمد فرهادبختیاریان طرف شکایت : وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی موضوع شکایت و خواسته: ابطال بند یک بخشنامه شماره 100/1355 مورخ 1401/10/19 و ابطال بند 2 نامه شماره 401/11225 /م مورخ 1401/8/22 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی گردش کار: شاکیان به موجب دادخواست های جداگانه ای ابطال بند یک بخشنامه شماره 100/1355 مورخ 1401/10/19 و ابطال بند 2 نامه شماره 401/11225 /م مورخ 1401/8/22 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را خواستار شده اند و در جهت تبیین خواسته اجمالاً به طور خلاصه اعلام کرده اند که: "تمامی دانشجویان دانشگاه سراسری، تعهّدی به نام سال های تعهّد به خدمت دارند. ب. ت. ب. سهمیه قبولی کنکورشان، برای منطقه یک برابر با سال های تحصیل و برای منطقه دو، دو برابر سال های تحصیل م. ب.. به مدّت سال‌های طولانی، تعهّد به خدمت برای تمام دانش آموختگان قابل خریداری بوده است. لکن به دنبال بخشنامه ای که در خصوص ساماندهی ایفای تعهّدات آموزش رایگان که در آبان 1401 ابلاغ شده بود، دو تغییر اساسی ایجاد شد: افزایش قیمت خرید تعهّد و اجبار دانش آموختگان با سهمیه قبولی مناطق دو و سه به ارایه خدمت به مدّت یک برابر سال های تحصیل و اجازه خرید سال های تعهّد به خدمت به مدّت یک برابر سال های تحصیل رایگان (نه تمام سال ها). بسیاری از دانش آموختگان با سال ورودی مشابه اینجانبان و حتی سال های بعدتر، تمامی سال های تعهّد به خدمت خ. ر. ب. راحتی قبل از ابلاغ بخشنامه خریده اند. این مسأله تا قبل از صدور بخشنامه مورد اشاره انجام می شده و دانش آموختگان و دانشجویان مدارک خود را آزاد می کردند، اما اکنون اجازه این کار داده نمی شود، درحالی که زمان شروع تحصیل تعهّدی مبنی بر حضور اجباری و غیرقابل خرید بودن مدرک داده نشده است و پرواضح است صدور این بخشنامه مغایر با حقوق مکتسبه دانشجویان بوده و نمی توان به حقوق به وجود آمده افراد لطمه زد و با آینده دانشجویان بازی کرد، چه این که دانشجو در ابتدای ورود به دانشگاه محل تحصیل با شرایط و ضوابط موجود برای خود راهی ترسیم کرده و با تصمیماتی نظیر این بخشنامه مورد تضییع حق قرار می گیرند. به عبارتی امکان خرید تمام تعهّد خدمت برای دانش آموختگان منطقه دو و سه وجود ندارد اما دانش آموختگان منطقه یک می توانند همه سال های تعهّدشان را خریداری نمایند. از سویی دیگر، اگر قرار بر اجرای عادلانه قانون باشد باید از یک سال مشخص و برای همه دانش آموختگان آن سال و با آگاهی کامل آنها باشد تا بتوانند با آگاهی و علم بر این قانون تصمیم گیری برای انتخاب دانشگاه خود کنند. لذا با استناد به ماده 4 قانون مدنی که تصریح گردیده اثر قانون نسبت به آتیه است و نسبت به ماقبل خود اثر ندارد، ابطال مقرره های مورد شکایت مورد درخواست م. ب.." در پی اخطار رفع نقصی که از طرف دفتر هیات عمومی دیوان عدالت اداری برای آقای … وکیل خانم … ارسال شد وی به موجب لایحه ای که به شماره 3179098 مورخ 1402/7/16 ثبت دفتر اندیکاتور هیات عمومی شده به طور خلاصه اعلام کرده است است که: " بخشنامه مورد شکایت مغایر با اصل حاکمیت اراده و حقوق مکتسبه موکل و ماده 4 از قانون مدنی، ماده 7 از قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی و ماده 4 آیین نامه اجرایی تبصره ماده 7 موضوع لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی است و پرداخت هزینه آموزش رایگان و جبران هزینه های دولت یکی از طرق ایفای تعهّد مقرر م. ب. که بخشنامه مورد شکایت متأسفانه امکان خرید تعهّد خدمت را از موکل سلب نموده که همین مهم سبب طرح دعوی حاضر بوده است." متن مقرره های مورد شکایت به شرح زیر است: " الف- بخشنامه شماره 100/1355 مورخ 1401/10/19 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رییس/ سرپرست دانشگاه/ دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ... رییس دانشگاه علوم پزشکی ارتش رییس دانشگاه شاهد رییس دانشگاه علوم پزشکی بقیه ا... (عج) مدیرعامل سازمان انتقال خون رییس مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی رییس انستیتو پاستور ایران رییس مرکز آموزشی، درمانی و تحقیقاتی قلب و عروق شهید رجایی رییس دانشگاه تربیت مدرس با سلام و احترام پیرو بخشنامه محرمانه در خصوص ساماندهی ایفای تعهّدات آموزش رایگان و نحوه صدور گواهی اتمام تعهّدات به تاریخ 1401/8/22 ، به آگاهی می رساند هدف از بخشنامه مذکور، استفاده بهینه از نیروی انسانی مورد نیاز کشور، توزیع عادلانه نیروی انسانی و بهره مندی همه آحاد جامعه، خصوصاً مناطق کم برخوردار از دانش آموختگان حوزه علوم پزشکی بوده است، لذا در راستای این بخشنامه موارد زیر تصریح می شود: 1- هدف قانونگذار، ایفای تعهّدات دانش آموختگان برخوردار از سهمیه مناطق 2 و 3 در مناطق کم برخوردار بوده است. براساس مصوبات، کلّیه دانش آموختگان بهره مند از آموزش رایگان با سهمیه مناطق 2 و 3، لازم است به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد یا مناطق محروم تر خدمت نمایند، بنابراین صدور نامه عدم نیاز ایفای تعهّدات آموزش رایگان از سوی دانشگاه ها و همچنین امکان خرید تعهّدات دانشجویان در حین تحصیل، از تاریخ 1401/8/22 میسّر نمی باشد. 2- محاسبه مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، مطابق نامه مورخ 1401/8/22 به صورت سالیانه محاسبه می شود. 3- هزینه محاسبه شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان مقطع کارشناسی ارشد برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، سالیانه مبلغ 240/000/000 ریال (24 میلیون تومان) و برای هر نیم سال مبلغ 120/000/000 ریال (12 میلیون تومان) اعلام می شود. 4- مبنای محاسبه خسارت و هزینه های ناظر به انصراف و اخراج کلّیه دانشجویان، مطابق هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان بوده و براساس مبالغ جدول زیر محاسبه می شود. ردیف – مقطع/ رشته – مبالعغ هزینه سالانه (به ریال) 1 – کاردانی – 140/000/000 . 2 – کارشناسی – 150/000/000 . 3 – پزشکی – 300/000/000 . 4 – دندانپزشکی – 340/000/000 . 5 – داروسازی – 280/000/000 . 6 – کارشناسی ارشد – 240/000/000 . 5- منظور از «پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه» قید شده در ردیف 5 بخشنامه مورخ 1401/8/22 ؛ سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده می باشد، لذا از سال تحصیلی 1403-1402 به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی باشد. لازم است مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده خود اعلام نموده و شهریه تحصیلی خود را (هر ساله به تصویب هیات امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد) تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند، در غیر این صورت اگر آموزش رایگان استفاده کنند، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام می باشند. 6- مبالغ مربوط به هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، هزینه های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان داخل کشور، به شماره حساب 420100004001033101002667 IR نزد خزانه داری کل کشور واریز شود. 7- ب. ت. ب. ابلاغ محرمانه موضوع ساماندهی ایفای تعهّدات در تاریخ 1401/8/22 و با عنایت به تفاوت در زمان دریافت نامه از سوی دانشگاه/ دانشکده ها، به اطّلاع می رساند، صرفاً افرادی که تا تاریخ 1401/9/1 پرونده خرید تعهّدات و مستندات آنها تکمیل بوده و منتظر تأیید جهت پرداخت مبلغ بوده اند، امکان خرید با مبالغ قبلی را خواهند داشت. - وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ب- نامه شماره 401/11225 /م مورخ 1401/8/22 وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رییس دانشگاه/ دانشکده علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی ... سلام علیکم همان گونه که اطّلاع دارید هدف از برقراری سهمیه مناطق سه گانه (1، 2 و 3) تربیت نیروی انسانی مورد نیاز کشور، توزیع عادلانه نیروی انسانی و بهره مندی همه آحاد جامعه، خصوصاً مناطق کم برخوردار بوده است. در راستای عمل به این قانون و رعایت عدالت آموزشی، موارد ذیل به منظور صدور گواهی اتمام تعهّدات موضوع قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (آموزش رایگان) و مشمولین بهره مند از سهمیه مناطق 1، 2 و 3 موضوع مصوبه 3092/ش شورای عالی انقلاب فرهنگی الزامی است: 1- براساس مصوبه 3092/ش شورای عالی انقلاب فرهنگی و ماده 4 آیین نامه اجرایی ماده 7 قانون مربوط به خدمت پزشکان و پیراپزشکان، تعهّدات کلّیه فارغ التحصیلان سهمیه مناطق 2 و 3 دو برابر مدت تحصیل م. ب. و متعهّدین بهره مند از سهمیه این مناطق موظّف می باشند به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد خدمت نموده و نسبت به انجام یا تسویه باقیمانده تعهّدات براساس قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، اقدام نمایند. 2- از آنجا که نظر مقنّن در برقراری سهمیه مناطق 2 و 3، خدمت در مناطقی است که از سهمیه آن استفاده کرده‌اند و استخدام و یا جذب ایشان در واحدهای تابعه دانشگاه /دانشکده های علوم پزشکی مورد نظر نبوده و ایشان مکلّف به انجام تعهّدات به شرح فوق اعم از دولتی، عمومی غیردولتی، خصوصی و خیریه می باشند، فلذا اعلام عدم نیاز به متعهّدین یادشده امکان پذیر نبوده و متعهّدین قانوناً مکلّف به ایفای تعهّدات حداقل به میزان یک برابر در استان مورد تعهّد یا منطقه محروم تر می باشند. 3- طول دوره کارورزی (اینترنی) رشته پزشکی، طول دوره طرح نیروی انسانی و طرح سربازی (ویژه آقایان) براساس گواهی ماده 3 قانون خدمت پزشکان و پیراپزشکان در استان مورد تعهّد یا منطقه محروم تر، جزء ایفای تعهّدات محاسبه و از مدّت تعهّد کسر می شود. 4- مستندات مؤید انجام تعهّد و خدمت در داخل کشور بعد از فراغت از تحصیل عبارت است از: گواهی انجام کار، گواهی انجام خدمت وظیفه عمومی، گواهی طی دوره تخصّصی پزشکی مصوّب دبیرخانه شورای عالی برنامه‌‎ریزی در داخل کشور و همچنین سوابق بیمه ای که صحّت آن احراز شده و مبیّن فعالیت مرتبط متعهّد با رشته تحصیلی وی در منطقه مورد تعهّد م. ب.. 5- هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان دانش آموختگان و هزینه های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان به تفکیک و سال تحصیلی 1373-1372 تا سال تحصیلی 1390-1389 (براساس معادل سازی مرکز ملّی آمار) و هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان از سال 1391-1390 تا پایان سال تحصیلی 1402-1401 براساس میانگین شهریه دانشجویان شهریه پرداز (مطابق جدول ذیل) محاسبه خواهد شد. این مبالغ با مصوبه هیات امنای دانشگاه قابل دریافت است. هزینه خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان (ریال) برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند ردیف – مقطع تحصیلی – دانش آموختگان سال تحصیلی 1374-1373 تا پایان سال تحصیلی 1390-1389 1 – کاردانی – 35/000/000 . 2 – کارشناسی – .42/000/000 3 – پزشکی – 117/000/000 . 4 - دندانپزشکی – 94/000/000 . 5 – داروسازی – 84/000/000 . دانش آموختگان سال تحصیلی 1391-1390 تا پایان سال تحصیلی 1402-1401 140/000/000 . 150/000/000 . 300/000/000 . 340/000/000 . 280/000/000 . از سال تحصیلی 1403-1402 به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی باشند، مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده اعلام و شهریه تحصیلی خود را که هر ساله به تصویب هیات امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند. در غیر این صورت و در صورت استفاده از آموزش رایگان، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام، تسویه حساب می باشند. 6- نظارت بر حُسن اجرای این بخشنامه بر عهده معاونت آموزشی دانشگاه/ دانشکده م. ب.. در صورت بروز ابهام در تفسیر یا اجرای بخشنامه موارد ابهام به کمیسیون عالی تعهّدات وزارت متبوع منعکس و اتّخاذ تصمیم خواهد گردید. 7- این بخشنامه شامل مشمولین بهره مند از سهمیه موضوع قانون برقراری عدالت آموزشی و سایر سهمیه های مصوّب شورای عالی انقلاب فرهنگی نخواهد بود. 8- سایر ابلاغیه های مغایر با این بخشنامه از جمله بخشنامه 52/7782 /د مورخ 1395/11/10 رییس وقت مرکز خدمات آموزشی بلااثر می گردد. - وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی"موزش رایگان نمی باشل در پاسخ به شکایت مذکور، مدیرکل حقوقی، املاک و تنظیم مقرّرات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به موجب لایحه شماره 107/2465 مورخ 1402/9/14 توضیحاتی داده که خلاصه آن به قرار زیر است: " به موجب ماده 7 لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب سال 1358 «دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلّفند برابر مدّتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان را تمام یا به تناسب مدّتی که خدمت نکرده اند به دولت بپردازند. دانشجویان و هنرجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلّف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می باشند.» همچنین مطابق تبصره ماده یادشده «آیین نامه مربوط به احتساب هزینه تحصیلات عالی و نحوه خروج از کشور افراد مذکور و نیز نحوه اشتغال آنان از طرف وزارت فرهنگ و آموزش عالی تهیه و پس از تصویب هیات وزیران اجرا خواهد شد.» مطابق ماده 1 آیین نامه اجرایی تبصره ماده 7 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، دانشجویان دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی و هنرجویان مؤسّسات آموزش عالی هنری که از تحصیلات رایگان موضوع قانون اصلاح ماده هفت قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیلی اطفال و جوانان ایرانی استفاده می کنند مکلّفند برابر مدّت تحصیل رایگان خود در ایران خدمت نمایند. مطابق تبصره 1 ماده فوق، دانشجویان و هنرجویان مذکور در این ماده که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند باید شهریه و هزینه تحصیلی اعلام شده از طرف وزارت فرهنگ و آموزش عالی را هنگام ثبت نام به محل تحصیل خود بپردازند. همچنین به موجب تبصره 2 ماده یادشده شهریه دانشجویان و هنرجویان مشمول تحصیلات رایگان در هر دانشگاه یا مؤسّسه آموزش عالی پس از بررسی وزارت فرهنگ و آموزش عالی پس از بررسی وزارت فرهنگ و آموزش عالی تعیین و پرداخت خواهد شد و افزایش یا کاهش آن نیز با وزارت مذکور خواهد بود. مطابق ماده 4 آیین نامه اجرایی تبصره ماده 7 موضوع لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی، هریک از دانشجویان و هنرجویان مشمول ماده هفت قانون مذکور در صورتی که تمام یا قسمتی از خدمت مذکور در ماده یک این آیین نامه را انجام ندهند باید هزینه تحصیلات خود را اعم از شهریه و کمک های دریافتی به طور کامل یا به تناسب عدم انجام خدمت نقداً از طریق وزارت فرهنگ و آموزش عالی به دولت بپردازند. همچنین مطابق تبصره ماده فوق، هزینه تحصیلی هر دانشجو یا دانش آموخته اعم از شهریه یا مابه التفاوت شهریه و کمک های دریافتی که دانشجو یا دانش آموخته در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور در ماده یک این آیین نامه مکلّف به پرداخت آن خواهد بود به وسیله وزارت فرهنگ و آموزش عالی تعیین و دریافت خواهد شد. وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی به موجب قانون تشکیل وزارت بهداشت، درمان وآموزش پزشکی از تاریخ 1364/7/24 تشکیل گردیده و با تصویب این قانون وزارت بهداری و بهزیستی منحل می شود و کلّیه وظایف، اختیارات، امکانات، کارکنان دارایی ها، اعتبارات و تعهّدات وزارت بهداری و بهزیستی و سازمان های وابسته به آن و آن قسمت از وظایف، اختیارات، امکانات، کارکنان، دارایی ها، اعتبارات و تعهّدات وزارت فرهنگ و آموزش عالی در زمینه بهداشت، درمان و آموزش و پژوهش پزشکی به این وزارت منتقل می گردد. وفق قانون تشکیلات و وظایف وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مصوّب سال 1367 تدوین و ارایه سیاست ها، تعیین خط مشی ها و نیز برنامه ریزی برای فعالیت های مربوط به تربیت نیروی انسانی گروه پزشکی و تأمین بهداشت عمومی و ارتقاء سطح آن از طریق اجرای برنامه های بهداشتی و برنامه ریزی به منظور توزیع متناسب و عادلانه نیروی انسانی و سایر امکانات (آموزش پزشکی و تسهیلات بهداشتی- درمانی) کشور با تأکید اولویت برنامه های بهداشتی و رفع نیاز مناطق محروم و نیازمند، بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی م. ب.. همچنین برابر بند 7-1 سیاست های کلّی سلامت نیز تولیت نظام سلامت برعهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته است. براساس مصوبه شماره 3092/دش مورخ 1365/7/21 شورای عالی انقلاب فرهنگی، پذیرفته شدگان رشته های مختلف تحصیلی امتحان گزینش سال تحصیلی 1365 و 1366 سال‌های بعد از آن که با استفاده از سهمیه مناطق (به جز سهمیه منطقه 1) و عشایر در مؤسّسات آموزش عالی پذیرفته می شوند، به دلیل امتیازات سهمیه ای که از آن برخوردار شده اند متعهّد می شوند که در همان منطقه یا منطقه محروم تر به مدّت دو برابر مدّت تحصیل دانشگاهی مطابق ضوابط رشته های تحصیلی خدمت نمایند. متعهّدین بهره مند از سهمیه مناطق موظّف می باشند به میزان یک برابر مدّت تحصیل در مناطق مورد تعهّد خدمت نموده و مابقی تعهّدات خدمتی را براساس قانون تأمین امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی به اتمام رسانند. شرکت کنندگان در آزمون سراسری براساس محل اخذ مدرک تحصیلی سه سال آخر دوره متوسطه جزو یکی از سهمیه های مناطق 1، 2 و 3 محسوب می گردند. مطابق مفاد دفترچه های ثبت نام استفاده کنندگان ازسهمیه مناطق 2 و 3 (براساس ضوابط مربوط به تقسیم بندی سهمیه ها) علاوه بر تعهّدات شرعی و اخلاقی که بر عهده دارند به دلیل امتیازاتی که در پذیرش سهمیه ای که از آن برخوردار شده اند، متعهّد می شوند که پس از گذراندن دوره تحصیلی در مقطع و رشته ای که پذیرفته شده اند به مدّت دو برابر مدّت تحصیل در هریک از نقاط ایران (به تشخیص سازمان های ذی ربط) نسبت به ایفای تعهّد خود اقدام نمایند. ضمناً مفاد این تعهّد مانع از اجرای تعهّد آموزش رایگان نبوده و کلّیه پذیرفته شدگان باید تعهّد آموزش رایگان را نیز پس از اتمام تعهّد فوق انجام دهند. بنابراین تمامی پذیرفته شدگان در اجرای ماده 7 لایحه قانونی اصلاح مواد 7 و 8 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مکلّف به انجام تعهّدات می باشند. در اجرای مقرّرات فوق و به منظور انجام تعهّدات آموزش رایگان و با هدف ایجاد تعهّد برای ارایه خدمت در مناطق مورد نیاز، مبالغ مربوط به امکان خرید تعهّدات آموزش رایگان با رعایت موارد فوق، منطبق بر قیمت تمام شده آموزش (میزان سرانه تربیت دانشجو) محاسبه و اعمال می گردد که مراتب طی بخشنامه مورخ 1401/8/22 ابلاغ گردیده است. هدف قانونگذار، انجام تعهّدات دانش آموختگان برخوردار از سهمیه مناطق 2 و 3 در مناطق کم برخوردار و مورد نیاز کشور بوده است. براین اساس کلّیه دانش آموختگان بهره مند از آموزش رایگان با سهمیه مناطق 2 و 3، لازم است حداقل به میزان یک برابر مدّت تحصیل در استان مورد تعهّد یا مناطق محروم تر خدمت نمایند و صدور نامه عدم نیاز ایفای تعهّدات آموزش رایگان از سوی دانشگاه ها و همچنین امکان خرید تعهّدات دانشجویان در حین تحصیل، از تاریخ 1401/8/22 میسّر نمی باشد. در همین راستا مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، محاسبه و مطابق نامه مورخ 1401/8/22 ابلاغ گردیده است. شایان ذکر است خرید تعهّدات مربوط به استفاده از آموزش رایگان (از مقطع کاردانی تا دکتری حرفه ای)، تا سال 1395 بدون هیچ افزایشی براساس بخشنامه شماره 3316 مورخ 1373/5/25 محاسبه می گردید. درسال 1395، به منظور واقعی سازی مبالغ مذکور، جلسات متعدّدی با حضور همکاران معاونت آموزشی، امور حقوقی و امور مالی وزارت متبوع و دانشگاه های علوم پزشکی تشکیل و مبالغ جدید براساس نرخ تورم از سال 1373 تا 1395 محاسبه گردید، که ابتدا طبق نامه شماره 100/721 مورخ 1395/8/15 به دانشگاه ها ابلاغ شد، لیکن به دلیل عدم موافقت وزارت وقت، این موضوع به مرحله اجرا نرسید و نهایتاً مطابق نامه شماره 100/115 مورخ 1396/2/13 ، با دستور وزیر وقت مقرّر شد مبالغ مربوط به سال 1373 از سال 1396 سالیانه تا سقف 10% افزایش و مبنای پرداخت موارد فوق الذکر قرار گیرد. پیرو بخشنامه یادشده و ب. ت. ب. ابهامات به وجود آمده، این وزارت طی بخشنامه شماره 100/1355 مورخ 1401/10/19 نسبت به رفع ابهامات اقدام نموده که حسب مفاد بخشنامه مزبور محاسبه مبالغ و هزینه اعلام شده برای خرید تعهّدات مربوط به آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، مطابق نامه مورخ 1401/8/22 به صورت سالیانه محاسبه می شود. مبنای محاسبه خسارت و هزینه های ناظر به انصراف و اخراج کلّیه دانشجویان، مطابق هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان محاسبه می شود. منظور از «پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه منطقه» قید شده در ردیف 5 بخشنامه مورخ 1401/8/22 «هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان دانش آموختگان و هزینه های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان، به تفکیک از سال تحصیلی 1373-1372 تا سال تحصیلی 1390-1389 (براساس معادل سازی مرکز ملّی آمار) و هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان ازسال 1391-1390 تا پایان سال تحصیلی 1402-1401 براساس میانگین شهریه دانشجویان شهریه پرداز (مطابق جدول ذیل) محاسبه خواهد شد. این مبالغ با مصوبه هیات امنای دانشگاه قابل دریافت است»؛ سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده می باشد، لذا از سال تحصیلی 1403-1402 به بعد، پذیرفته شدگان بهره مند از سهمیه های منطقه یک/ آزاد، شاهد/ ایثارگر و رزمنده که مایل به استفاده از تحصیلات آموزش رایگان نمی باشند لازم است مراتب را هنگام پذیرش و ثبت نام اولیه به دانشگاه/ دانشکده خود اعلام نموده و شهریه تحصیلی خود را (هرساله به تصویب هیات امنای دانشگاه محل تحصیل می رسد) تا پایان دوره تحصیلی پرداخت نمایند، در غیراین صورت اگر از آموزش رایگان استفاده کنند، در پایان دوره تحصیل مکلّف به انجام یا تسویه تعهّدات موضوع قانون فوق الذکر به نرخ سال اقدام می باشند. مبالغ مربوط به هزینه خرید تعهّدات آموزش رایگان برای افرادی که از نظر قانونی امکان خرید دارند، هزینه های ناظر به انصراف و اخراج دانشجویان داخل کشور، به شماره حساب 420100004001033101002667 IR نزد خزانه داری کل کشور واریز شود. ب. ت. ب. ابلاغ محرمانه موضوع ساماندهی ایفای تعهّدات در تاریخ 1401/8/22 و با عنایت به تفاوت در زمان دریافت نامه از سوی دانشگاه/ دانشکده ها، صرفاً افرادی که تا تاریخ 1401/9/1 پرونده خرید تعهّدات و مستندات آنها تکمیل بوده و منتظر تأیید جهت پرداخت مبلغ بوده اند، امکان خرید با مبالغ قبلی را خواهند داشت و ادامه فرآیند خرید تعهّدات افراد تا تاریخ 1401/9/1 با مبالغ قبلی نیز، میسّر م. ب.. شایان ذکر است به موجب نامه شماره 105/791 /د مورخ 1402/8/17 نماینده وزیر و دبیر هیات امناء، مجامع و شوراها مبالغ یادشده در دستورکار مشترک دور دوم سال 1401 هیات های امناء دانشگاه های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور مورد تصویب قرار گرفته است. هیات عمومی دیوان عدالت اداری نیز در دادنامه های متعدّدی ب. ت. ب. بند (الف) ماده 49 قانون برنامه پنج ساله چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بند (ب) ماده 20 قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و ماده 1 قانون احکام دایمی برنامه های توسعه کشوردایر بر این که دانشگاه ها و دانشکده های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور در امور مالی، معاملاتی، اداری و استخدامی تابع مصوبات هیات های امناء مربوطه م. ب. صراحتاً اعلام نموده است، هیات امناء دانشگاه ها اجازه و اختیار دارند که در خصوص موضوعات مالی بدون الزام به رعایت سایر مقرّرات اتّخاذ تصمیم نماید. همان گونه که استحضار دارید، تعهّداتی که بر مبنای قانون ایجاد گردیده صرفاً به موجب تصریح قانون اسقاط می گردد و چنانچه افراد بهره مند از سهمیه استانی بدون انجام خدمات قانونی در نقاط مورد تعهّد مُجاز به آزادسازی تعهّدات باشند و یا به دلیل توانایی خرید تعهّدات با پرداخت هزینه های مربوطه نسبت به آزادسازی تعهّدات اقدام نمایند در حالی که با استفاده از سهمیه این قانون برای قبولی استفاده نموده اند و این تصمیم نیز از این جهت بوده که این افراد پس از پایان تحصیلات به استان مربوطه مراجعت نموده و نسبت به ارایه خدمات تخصّصی به بیماران هم استانی خویش اقدام نمایند و نتیجه انجام تعهّدات قانونی ایشان خالی شدن مراکز درمانی از پرسنل تحصیل کرده خواهد بود که قانونگذار در راستای حمایت از ساکنین شهرها و مناطق محروم آن منطقه با تدبیر و حکمت نسبت به تصویب قانون جهت پذیرش دانشجو اقدام نموده است. با عنایت به مستندات و استدلالات پیش گفت هیچ گونه تعارض و تضادی در مفاد بخشنامه های صادره با قوانین و مقرّرات جاری ملاحظه نمی گردد و تقاضای شاکیان دایر بر ابطال بخشنامه های صدرالذکر بلاوجه و محکوم به رد است. بنا به مراتب معنونه صدور رای به رد شکایت مطروحه م. ا.." هیات عمومی دیوان عدالت اداری در تاریخ 1405/3/19 با حضور رییس و معاونین دیوان عدالت اداری و رؤسا و مستشاران شعب دیوان تشکیل شد و پس از بحث و بررسی با اکثریت آراء به شرح زیر به صدور رای مبادرت کرده است. رای هیات عمومی ب. ت. ب. مجوّز قانونی مندرج در ماده 7 قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی مصوّب سال 1358 که مقرّر می‌دارد: «دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه ها و مؤسّسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلّفند برابر ‌مدّتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده‌اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان خود را اعم از شهریه و کمک های دریافتی به طور کامل یا به تناسب مدّتی که خدمت نکرده‌اند به دولت بپردازند. دانشجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلّف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می‌باشند»، بنابراین اعلام ممنوعیت آزادسازی مدارک تحصیلی دانش آموختگان علوم پزشکی بدون اجرای کامل تعهدات آنان برخلاف تصریح قانونگذار بوده و مصوبه شماره 3092 مصوب سال 1365 شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز حکمی در خصوص امکان یا عدم امکان خرید تعهّدات خدمت صادر نکرده و صرفاً به افزایش میزان تعهّد پرداخته است. ب. ت. ب. مراتب فوق، بند 1 بخشنامه شماره 100/1355 مورخ 1401/10/19 و بند 2 نامه شماره 1401/11225 /م مورخ 1401/8/22 وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی خلاف قانون و خارج از حدود اختیار بوده و مستند به بند 1 ماده 12 و ماده 88 قانون دیوان عدالت اداری مصوّب سال 1392 ابطال می‌شود. این رای براساس ماده 93 قانون دیوان عدالت اداری (اصلاحی مصوّب 1402/2/10 ) در رسیدگی و تصمیم ‌ گیری مراجع قضایی و اداری معتبر و ملاک عمل است. / احمدرضا عابدی رییس هیات عمومی دیوان عدالت اداری