ید: اقسام ید

ید به اعتبارهای مختلف به اقسامی تقسیم شده است: ۲. ۱ - حقیقی و حکمی ید حقیقی یا مشاهده عبارت است از: استیلا بر چیزی به بودن آن در دست انسان، مانند کیسه پولی که در دست انسان است. ید حقیقی شامل آنچه به انسان بسته شده نیز می‌شود، از قبیل کیسه یا همیان پولی که به کمر بسته یا کیفی که بند آن را بر دوش یا گردن افکنده است. ید حکمی عبارت است از : استیلا و سلطه بر چیزی به گونه‌ای که تحت تصرف انسان باشد. ید تسبیبی عبارت است از: استیلای وی بر چیزی با واسطه، مانند استیلا بر چنین حیوانی و نیز استیلا بر چیزی به واسطه استیلای وکیل او بر آن است. ید مالکی عبارت است از: استیلای انسان بر مال خود است. ید امانی عبارت است از: استیلای انسان بر مال دیگری از طریق ولایت بر آن یا با اذن مالک یا حاکم شرعی، مانند استیلای ولی بر مال کودکانی که بر آنان ولایت دارد و استیلای وصی بر مال مورد وصیت (ببینید: وصایت ) و استیلای امین بر مال امانت گذاشته نزد او است. ید عدوانی عبارت است از: استیلا بر مالی به ناحق و از روی ستم، مانند استیلای غاصب بر مال غصبی است. (ببینید: غصب ) ۲. ۴ - سببی و مسببی ید به اعتبار اینکه گاه سبب ملکیت و گاه مسبب از آن می‌شود، به ید سببی و مسببی تقسیم می‌شود. اول، مانند حیازت مباح، از قبیل برداشتن هیزم از جنگل که سبب ملکیت آن است. دوم، مانند استیلا بر چیزی که به سبب عقد یا از راه ارث مالک آن شده است؛ در این صورت، ملک حاصل از عقد یا ارث، مسبب از آن عقد یا ارث است. ۲. ۵ - سبب و علامت ید به اعتبار اثر مترتب بر آن به ید سبب و ید علامت تقسیم می‌شود ید سبب عبارت است از: ید بر مباحات اصلی که سبب تملک آن است. ۲. ۶ - مستقل و مزاحم ید به این اعتبار که تنها و مستقل است یا دارای مزاحم، به ید مستقل و ید مزاحم یا مشترک و یا ضمنی تقسیم می‌شود. ید مستقل بر ملکیت مستقل و ید مزاحم بر ملکیت مشترک و ضمنی دلالت دارد. ۲. ۷ - اصلی و فرعی ید به این اعتبار که منشا یدی دیگر می‌شود یا متفرع بر یدی دیگر و ناشی از آن است، به ید اصلی و ید فرعی یا تبعی تقسیم می‌شود. اول، مانند ید مالک نسبت به مال خود که می‌تواند با اجاره دادن یا وکالت و یا وصایت، منشا اثبات یدی دیگر بر مالش گردد.. دوم، مانند ید مستاجر، وصی و وکیل که متفرع بر ید اصلی؛ یعنی ید مالک و ناشی از آن است. ۲. ۸ - شرعی و غیر شرعی ید به اعتبار جواز و عدم آن به ید شرعی و غیر شرعی تقسیم می‌شود. مقابل آن ید غیر شرعی قرار دارد که عبارت است از: استیلای غیر مشروع، هرچند غصب بر آن صدق نکند، مانند موردی که متعلق استیلا شرعاً غیر قابل تملک باشد، همچون خوک و شراب ۲. ۹ - ضامن و غیر ضامن ید به اعتبار ترتب حکم وضعی ضمان بر آن به ید ضامن و غیر ضامن تقسیم می‌شود. استیلا بر مال غیر بدون اذن مالک، یا حاکم شرع و یا با اذن مالک به شرط ضمان است. (ببینید: قاعده علی الید ) منبع: مختلف الشیعة، ج۶، ص۱۰۹ · المبسوط، ج۳، ص۳۳۷ · تذکرة الفقهاء، ج۱۹، ص۱۷۸ · المبسوط، ج۸، ص۳۰۴ · بلغة الفقیه، ج۳، ص۳۰۲ · ایضاح الفوائد، ج۲، ص۱۴۵ · بلغة الفقیه، ج۳، ص۳۸۹ · غایة الآمال، ج۲، ص۲۷۱ · هدی الطالب، ج۳، ص۴۲