4 5864103528527560828 — ص 6 تا 10

6 نکنه ای که قابل ذکر است، این که یقررات این قوانین از عرف اقنها شهده و قانو گه ار احکهام ایهن حق را در قانو پیش بیای نکرده، بلکه با ارجاع به عرف، به اعنهار و ارزش قانونی داده اسهت. یاناهد نچه که در یورد ثار عقد در یواد226 .به ب د قانو یدنی یده است3 2. عرف عرف جزء یاابع اصلی حقوق در حقوق ایرا نی ت. ولی نچه که ی لم است عرف در ایهور حقهوقی نقش یدمی دارد؛ چو اوالً قانو هر قدر کایل باشد، نمی تواند تمام حوایج یردم را پیش ،بیای کاد. بارهها قانونی را با دقّت زیاد تدیه یی کااد و قوراً ب د از تصویی قانو در نواقصی یشاهده یی شود که باید در عمل رقع گردد. ثانیاً در ب یاری از ی ائل اصبً قانونی وجود ندارد. ثالثهاً قهوانین گهاهی صهریواً رجهوع بهه عرف یی.کااد2 یوضوعی که قابل طرح است این که یا با توجه به اصل371 قانو اساسی جمدوری اسهبیی ایهرا و یاده1 قانو یین داد ّرسی یصو3110 که در یاابع تکمیلی یاابع ی نهر ققدی، قنهاوی ی نههر و اصهول حقوقی که یخالف شرع نهاشد ذکر شده و عرف و عهادات بهر تهبف قهانو یهین دادرسهی یهدنی سهابق ح ف شده است، یا یی توا در صورت سکوت قانو گ ار و سایر یاابع به عرف یراج ه و اسهنااد کهرد عده ای بر این عقیده اند که چو در قوانین به ،کرّات به عرف ارجاع داده شده به همین دلیل با وجود عهدم ذکر باز یی توا در صورت نقص قانو و نیاقنن حکم.یوضوع از یاابع ققدی به عرف اسنااد کرد1 ولهی به نظر یی ید که چو قانو گ ار در یقام بیا بوده است، عرف و عادت را از یه وارد اسهنااد بهرای جههرا .نقص و سکوت قانو تارج کرده است ولی در یوضوع یورد بوث به سه دلیل یی توا به عرف اسنااد ج ت؛ الف) ارجاع تاص قانو گه ار به عرف. ) قناوی ققداء که در یهاحث ب دی به اشاره تواهد شهد. ج) یاهابع ی نهرققدهی عهرف را در یواق ی حجت یی.داناد در ققه ایاییّه اسنااد به عرف با شرایطی و در یوارد یودود پ یرقنه شهده اسهت. در 3 - ، ناصر کاتوزیا فلسفه حقوق ، تدرا : شرکت سدایی اننشار3153 )، جلد2 ، ص563 . 2- ، علی شایگا حقوق مدن ، قزوین: اننشارات طه3115 )، ص52 . 1- ، ناصر کاتوزیا مقدمه عل حقوق ،، چاپ سی و هشنم تدرا : شرکت سدایی اننشار3151 )،ص351 7 اصول ققه، حجیّت عرف به یواردی نظیر تف یر یوضوع و بیا اراده ی طرقین ی ایله داللت یی نماید3، کهه شرایط اعمال عهارتاد از : 3 - عرف باید غالی باشد؛ ی ای در غالی یصادیق یورد عمل قهرار گ .یهرد 2 - .عرف باید همزیا باشد نه سابق و نه الحق1 - در شرع، در یورد یوضوع، .حکمی نهاشد عرف به سه صورت در جزء یاابع حقوق قرار یی :گیرد3 - به طور صریح قهانو حکهم یوضهوع را بهه عرف ارجاع یی دهد یاناد یاده13 یین نایه قانو ثهت یصهو3131 . 2 - قهانو رجهوع بهه عهرف را بیها نکرده ولی به طور ضمای از یاری ج نه است، یاناد الفاظی چو یدلت عادله، قیمت عادله کهه جهز بها رجوع به عرف نمی توا .ها را تف یر کرد1 - قواعد عرقی ی نقل از قانو که در یوارد سکوت قانو و یاابع ققدی و قناوی ققداء، دادر برای رقع این ایر به این قواعد رجوع یی کاد. یاناد حق سهرقفلی کهه تها سال3110 در قانو و شرع یشخص نشده بود و قضات با توجه بهه عهرف جای هه ایهن حهق را بهه رسهمیّت یی.شااتناد در یوضوع یورد این بوث، عرف به صورت اول یی باشد، چراکه قانو گ ار این حق را با تصویی بهه رسمیت شااتنه، ققط احکام را به عر.ف ارجاع داده است از زیا های کدن، رایج ترین عرف حقوقی، درباره اساسی ترین روابهط حقهوقی ایهن گهروه عظهیم کهه اکثریت یلت را تشکیل یی ، ،داد، طرز تق یم یوصول بر اسا پاج عایل اساسی زراعهت ی اهی زیهین کارگر، ب ر و ابزار بود؛ که پایه و اسا اقنصاد در روسناها در طهی قر ههای ینمهادی بهر اسهنوار بهوده .است رابطه اجنماعی دهقا ها به همین ی أله اساسی تاتمه نمی په یرد، بلکهه در کاهار روابهط حقهوقی عدیده دیگری در زندگی ها یطرح یی گردد. از جمله یی.توا به حق ال ی زارع اشاره کرد2 3. رویه قضایی در یورد این حق چه به طور ی ن قیم یا غیر ی نقیم در یراجع قضایی رایی صاد ر شده اسهت. ،یومد ح ن نجفهی جواهرالکالم ف شرح شیرایع اسسیالم ، یصوح: عها قوچانی و علی توندی، چاپ هفنم بیروت: دار احیاء النراث ال ربی)، جلد5، ص123 . 2- ،یومد سلجوقی نقش عرف در حقوق ایران ، تدرا : اننشارات دانشگاه تدرا3171 )، ص357 . 8 - راء هیات عمویی دیوا عدالت اداری: الف) رأی شماره366 - یورخ1/5/ 3117 . ) رأی شهماره 10 - 37 /1/ 3111 . - راء وحهدت رویهه هیهات عمهویی دیهوا عهالی کشهور: الهف) رأی وحهدت رویهه شهماره575 - 30 /0/ 3116 . ) رأی وحدت رویه شماره761 - 35 / 32 / 3117 . - راء اصراری هیات عمهویی شه ی حقهوقی دیهوا عهالی کشهور: الهف) رأی اصهراری شهماره32 - 16 /7/ 3115 . ) رأی اصراری شهماره20 - 1/5/ 3117 . ج) رأی اصهراری شهماره3 - 21 /3/ 3110 . د) رأی اصراری شماره27 - 7/0/ 3170 . - راء ش ی دیو ا عالی کشور: الف) حکم شماره773 - 37 /7/ 3127 .ش هه ششم دیوا عهالی کشهور ) حکم شماره570 - 13 /7/ 3126 .ش هه سوم دیوا عالی کشور در ییا این راء، نچه به صراحت در یورد حق زارعانه و یشروعیت حکم یی کاد، رأی اصهراری شماره3 - 21 /3/ 3110 یی باشد . رای ی کور به جدت اتنبف نظر بین ش هه چداردهم دیوا عالی کشور و دادگاه عمویی سیرجا صادر شد. رأی شماره3 - 10 حق زارعا نه را ناشی از ی اعی زارع دان ت و یاشهاء را عرف قلمداد کرد. در روابط کارگر و کارقریا حق زارعانه ایجاد نمی شود و دایره شمول حق ریشه ،ه تادا در یورد زارع یصداق :دارد  )یخالف رییس ش هه پانزدهم دیوا عالی کشو ر در جل ه هیات عمویی اظدار داشت«: نچه از یونویات پرونده اسنفاده یی شود و ی لم است، قراردادی بین کارگر یا باغها و صاحی یلک وجود ندارد و این شخص کارگر، یالک بوده و حاال به ادعای تودش باغها بوده و نچه از نظر اسبم ی لم است حق ریشه یهاای ققدی ندارد و هما طور که شورای نگدها در سال71 اظدار نظر کرده که حق ک ی و پیشه یهاای ققدی ندارد و زارع غیر از دسنمزد ی یاه دارای حق دیگر به نام حق ریشه از نظر ققدی و حق وقی نمی باشد، زیرا این شخص در این باغ کار کرده که یا از یوصولش هم سدمی یی برده یا تیر، که در اصطبح ققدی به این ایر ی اقات یی گوییم؛ ی ای عبوه بر یزد، یقداری هم از یوصوالت باغ را یی برد. ولی شرعاً ن هت به درتنا از یزدی که یی برد، یا اجرتی که یاهیانه یی گ یرد، ن هت به غر اشجار و ریشه هم سدمی یی برد، اگر قرارداد یا قد نشده باشد، ایجاد حق برای زارع ی اا ندارد،که این قا از این جا سدمی بهرد. یالکیت در اسبم تیلی اهمیت دارد؛ چو نشات گرقنه از ضمیر ان ا و اعنه...ار است که در قطرت ان ا است»  )یواقق قای بدروز ص فرزاده، ی نشار ش هه اول دیوا عالی کشور از یواققا رأی اصراری ی کور در جل ه :اظدار داشت«تواسنه تواها حق ریشه و حق زراعی است. وقنی یونجه یی کارند، از1 سال بدره برداری 9 یی کااد، ک ی که یونجه را کاشنه ،و یکهار یوصول یونجه را طهق سدمی که یقرر بوده برداشنه برای نوبت های ب دی حقی دارد، حق ریشه دارد و حق ریشه و حق زارعی را عرف حاکم پ یرقنه و تواسنه تواها حق ریشه و حق زارعی است. در ننیجه قانو هم این را پ یرقنه که در یااطق یخنلف به صور و نام های یخنلف ،ناییده شده است و از این قهیل حق دسنرنج رعینی، حق اولویت ،حق گاوبادی حق دسناریی، حق زراعی و .حق ریشه یاده13 یین نایه قانو ثهت اسااد و ایبک بر یهاای عرف حاکم تاظیم گردیده و قانو گ ار نیز این حقوق را یونرم شمرده است. باابراین بوث ارائه دلیل یالکیت بر ا عیانی و اشجار و باغ ها از طرف زارع یانفی است. اسنشدادیه ی ناد تواها نیز حاکی است که15 ،سال پدر او و ب د از پدر25 سال شخص وی بر روی این یلک زحمت کشیده اند و هر نچه در باغ وجود دارد، به وسیله پدرش و وی احداث و ایجاد شده است و حق ریشه دارد. چو کاری است که در عرف جار ی است و هیچ .اشکالی ندارد و حق ریشه هم که پ یرقنه شده است، ننیجه همین عملی است که در عرف ینداول است یضاقاً این که در این جدت قانو هم داریم و یاده13 یین نایه اجرای ثهت است.»  )یواقق ق ای سادات باریکانی« :برای حق ریشه یا حق کارکرد و ایثال در قانو ید نی هم یجوز و ی ناد قانونی یوجود است. یاده226 قانو یدنی یی :گوید« عقود نه ققط ین ایلین را به اجرای چیزی که در تصریح شده است یلزم یی نماید بلکه ین ایلین به کلیه ننایجی هم که به یوجی عرف وعادت یا به یوجی قانو از عقد حاصل یی شود یلزم یی نماید .»در این یا ده طرقین قرارداد عبوه بر النزام به یادرجات قرارداد، به کلیه ننایجی هم که به یوجی عرف و عادت از عقد حاصل یی گردد، یلنزم تواهاد بود.» 11  )یواقق قای اشر اقی« : حقوق زارعانه که توت عااویای نظیر دسنرنج رعینی و کاراقه، چم، تهر تراشی و حق اولویت رعینی و باالتره حق ر یشه، در شرایط تاص برای زارعی که بر اثر یکی از عقود یزارعه به صورت نصفه کاره یا سه چدار یک، یدت ها ،در زیین یالک کار کاد به نووی که زیین از یک حالت بایر و غیرقابل کشت به زیین بادی در اثر زحمات چادین ساله زارع تهدیل گردد ، ایجاد بادانی در زیین در اثر گ شت ز یا طوالنی صورت یی گیرد، که بر یهاای عرف ایجاد شده و پایه ارزش رنج برد در بادانی زیین و غر اشجار و داشنن حق ریشه در سال های ینمادی است و این حق قائم به زحمت های ینمادی زارع یی باشد . صرف تصرف زارعانه بلکه با گ شنن ایام چاد ساله باعث یی شود، زیین یالک در اثر تدیات و تبش زارع از نظر بادانی حالنی بدنر پیدا کرده باشد. در واقع زارع در یوقع تخلیه، ثاری در زیین از نظر بادانی که برای کشت و زرع های ب دی یادگی تاص در زیین ایجاد یی شود، برای یالک گ اشنه و توویل یالک یی .دهد توجه داشنه باشید ایروزه به یوجی قا ،نو کار کارگر در یدت تدیت تود حقوق و یزایا یی گیرد و قانو گ ار در پایا یزایایی هم برای او در نظر گرقنه که پرداتت تواهد شد، باید به زحمات شهانه روزی یک نفر زارع و این که بر اثر به کار انداتنن نیروی بازو و گاهی سریایه یرغوبینی در زیین به وجود یی ورد انصا ف حکم یی ،کاد، اگر شرایط توقق پیدا کرده باشد،این حق در هاگام رقع تصرف یاظور شود بوث یلکیت و یشروعیت برای یالک جدا و قابل قهول ولی از حاصل دسنرنج ز ار عی هم که ننیجه روی یلک یالک باقی یی یاند، نهاید غاقل شد و هر کدام جای تود را دارد. ی أله روابط کارگری بر اسا قرارداد برای یدتی جدا تارج از یوضوع قوق یی باشد باابه نچه عر شد ی نقدم رأی دادگاه ها در این پرونده با توضیوی که در گزارش یده با انصاف یطابق است و یورد تأیید یی باشد.» 1 در ییا راء قوق برتی نظریات یشورتی نیز در تصوص کاراقه یا حق زارعانه وجود.دارد2 6- مذاکرات و آرای هیات دیوان عالی کشور ، سال6260،جلد7 ،ص6 - 8. در ادامه هم مالك ملك و هم زارع فوت می نمایند. اکنون وارث مالك به طرف ت وراث زارع دعوای استرداد ملك را اقامه نموده اند. آیا وراث مالك بدون پرداخت حقوق متضلقه به وراث زارع استحقاق مطالبه ع ن ملك را دارند؟ نظریه شماره6/ 02 / 327 ر66 /3/ 6202 {نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضائ ه} واگذاری حق کارافه (کشت و زرع) از طرف مالك به دیگری در عرف محل، چنانچه بدون ذکر مدت و به طور مطلق، با دریافت وجه مورد توافق صورت گرفته باشد، با توجه به ماده60 قانون مدنی، قرارداد مذکور ب ن طرف ن و قائم مقام قانونی آنها نافذ و الزم االجرا است و لذا نه مالك و نه ورثه او، حق استرداد زم ن مورد کشت و زرع را از منتقل ال ه یا ورثه او نخواهند داشت.