دکترین
آل بحرالعلوم: نکته
او در یکی از اجازاتش، خود را «حسنیِ حسینی» دانسته‌ات. دلیل این انتساب دوگانه این است که در سلسله نسب او عبدالله محض نواده امام حسن مجتبی (علیه‌السّلام) ( ۳ - ۵۰ق /۶۲۴-۶۷۰م) قرار دارد که از طریق مادرش، فاطمه دختر امام حسین (علیه‌السّلام) به آن امام منسوب است. ۲.۱.
۲ - تحصیلات و استادان سیدمحمدمهدی در کربلا زاده شد. در کمتر از ۴ سال، مقدمات علوم مانند صرف ، نحو ، ادبیات ، منطق ، فقه و اصول را نزد پدر و دیگر عالمان کربلا آموخت. پس از آن، بار دیگر به نجف سفر کرد و به تحصیل نزد عالمان آن شهر پرداخت. ۲.۱.
۳ - مسافرت‌ها و بازگشت به نجف در ۱۱۹۳ق /۱۷۷۹م به نجف بازگشت. در همین سال به مکه سفر کرد و سالی چند در آن دیار ماند. او در آنجا، با پنهان کردن مذهب و عقاید شیعی خود، حوزه درسی تشکیل داد که در آن فقه اهل سنت را تدریس می‌کرد. دانش او مایه اعجا عالمان آن سامان گشت. او سرانجام به نجف باز آمد و تا پایان زندگی در این شهر ماند. ۲.۱.
۴ - مرجعیت و ابتکارات مدیریتی از ابتکارات او تقسیم کار میان عالمان و فقیهان برجسته، به منظور اداره حوزه و پاسخگویی سریع‌تر به مراجعات مردم بود. از این‌رو، در زمان ریاست بحر العلوم، حوزه نجف تقویت شد. ۲.۱.
۵ - شاگردان برجسته و اجازات عالمان بسیاری در حوزه درس او شرکت کردند و به مراحل بالای دانش و فقاهت دست یافتند؛ ۲.۱.
۶ - اخلاق و عرفان وی در عرفان ، پارسایی و اهتمام به امور مردم به‌ویژه تهیدستان و محرومان شهره بود. قدرت ادبی به او امکان داد که بخش عمده مباحث و آرای فقهی خود را در قالب شعرهای بلند ارائه کند. برخی از آثار وی عبارت است از: حاشیه بر معالم الاصول ، تهران ، ۱۳۱۶ق /۱۸۹۸م؛ الدرة البهیة منظومه‌ای در اصول، تهران، ۱۳۰۴ق /۱۸۸۷م و چاپ‌های مکرر دیگر؛ الفوائد فی مهمات الاصول ، تهران، ۱۲۷۱ق /۱۸۵۴م؛ المنظومات فی الرجال ، به شعر، تهران، ۱۳۰۶ق /۱۸۸۹م؛ الرجال ، نجف، ۱۳۸۵ق /۱۹۶۵م.
برخی دیگر از آثار او که به صورت خطی به جا مانده، عبارت است از تحفة الکرام فی تاریخ مکه و المسجد الحرام ، موجود در کتابخانه مدرسه فیضیه قم ؛ شرح الوافیه ، در اصول، موجود در کتابخانه ملی ، آستانه قم، سپهسالار (سابق) و آستان قدس رضوی ؛ الفوائد الرجالیه که با نام رجال چاپ شده است؛ المشکاه موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی؛ الفوائد فی الاصول ، موجود در کتابخانه ملی و کتابخانه وزیری یزد؛ مصابیح الاصول ، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛ مقاطیع الرثاء ، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛ المصابیح فی شرح المفاتیح، موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران؛ ارجوزه فی الامامه، ۳۶۰ بیت، موجود در کتابخانه ملی ملک؛ مصابیح الاحکام، موجود در کتابخانه مدرسه فیضیه قم؛ الانثی عشریات فی المراثی، موجود در کتابخانه شورای ملی (سابق).
برادر دیگرش سیدمحمد ( ۱۱۹۷ - ۱۲۰۰ق /۱۷۸۳-۱۷۸۶م) در کودکی درگذشت. او در نجف به دنیا آمد. وی از عالمان یاد شده اجازه روایت یافت. او پس از پدر زعامت حوزه نجف و مرجعیت دینی را به عهده گرفت. سیدمحمدرضا آثاری بر جای نهاده است که برخی از آنها بدین شرح است: ۲.۲.
۱ - تالیفات سیّدمحمدرضا کشف القناع فی اصحاب الاجماع ، خطی؛ اصول الفقه، خطی؛ شرح الشرایع؛ الفقه الاستدلالی، خطی؛ رسائل فی الاصول. خطی؛ شرح لمعه شهیدین، خطی، موجود در کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی تهران. او از شاگردان بنام نویسنده جواهر بود و از او اجازه روایت داشت. هجرت برای مداوای بیماری و مرجعیت او برای مداوای چشمانش که پزشکان عراق از آن درمانده بودند، در ۱۲۸۴ق /۱۸۶۷م عازم ایران گردید، اما در تهران نیز بیماری او درمان نشد.
از این‌رو به قصد استشفاء و زیارت امام رضا (علیه‌السّلام) به مشهد سفر کرد و گفته‌اند که در آنجا شفاء یافت. مدتی در خراسان ماند و آنگاه عزم نجف کرد، ولی حدود ۲ سال در بروجرد نزد اقوامش ماند و در ۱۲۹۴ق /۱۸۷۷م به نجف رفت. پس از درگذشت برادرش سیدعلی (د ۱۲۹۸ق /۱۸۸۱م)، از سوی مردم و عالمان عراق به مقام ریاست حوزه نجف و مرجعیت شیعیان برگزیده شد. فرزندان از او ۴ پسر باز ماند که همه از عالمان دین بودند: سیدعبدالحسین ، که در نجف به دنیا آمد و حدود ۱۳۲۵ق /۱۹۰۷م درگذشت؛ سیدموسی ، که در نجف چشم به جهان گشود و در همانجا حدود ۱۳۲۰ق /۱۹۰۲م درگذشت؛ سیدابراهیم ( ۱۲۴۸ - ۱۳۱۹ق /۱۸۳۲-۱۹۰۱م) که در نجف چشم به جهان گشود و تفسیر ، فقه، اصول، کلام و ادبیات را از پدر آموخت.
آثار و شهرت سیدحسین دارای آثاری در فقه و اصول و شعر و ادب است. در نجف پا به جهان نهاد. نزد پدر مقدمات علوم را فرا گرفت و پس از آن فقه و اصول را نزد عالمان روزگارش مانند شیخ محمدحسن (مؤلف جواهر) طی کرد، اما پس از آن به کشاورزی پرداخت. با اینهمه موقعیت علمی وی به گونه‌ای بود که پس از مرگ پدر به رهبری دینی و اجتماعی عراق دست یافت. او به امور اجتماعی و سیاسی اهتمام می‌ورزید. در کربلا درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد. کتاب قواعد الاصول تالیف اوست که جلد اول آن را در ۱۲۴۵ق /۱۸۲۹م به پایان برده است. ۳ تن از پسران وی از فقیهان و ادیبان عصر خود بوده‌اند؛ سیدحسن در نجف به دنیا آمد و در همانجا درس خواند و در اواسط عمرش به کربلا آمد و در ۱۲۹۸ق /۱۸۸۱م در نجف چشم از جهان فرو بست؛ سیدحسین در ۱۳۱۰ق /۱۸۹۲م درگذشت؛ سیدعلی نقی در نجف زاده شد و در کربلا و در نجف از اعتبار سیاسی و اجتماعی و دینی مهمی برخوردار گردید.
در شعر و ادب نیز دستی داشت و در ۱۲۹۴ق/۱۸۷۷م در کربلا کشته شد. در نجف زاده شد، در همان شهر دانش فرا گرفت و زندگی را به پایان بُرد. عده‌ای از عالمان آن روزگار نیز از وی اجازه اجتهاد و روایت یافتند. سیدمحمدباقر در نجف به دنیا آمد و در همانجا مراحل تحصیل سطح و خارج فقه و اصول را پشت سر گذاشت. او هنگامی که عازم زیارت مشهد بود، در ۱۲۹۱ق /۱۸۷۴م در تهران درگذشت. سیدمحمدعلی، در نجف متولد شد و در ۱۳۰۰ق /۱۸۸۳م درگذشت؛ سیدکاظم، در نجف به دنیا آمد و در ۱۲۸۸ق /۱۸۸۳م در همین شهر درگذشت؛ سیدعبدالحسین، در کربلا زندگی کرد و حدود ۱۳۳۰ق /۱۹۱۲م وفات یافت. وی از عمویش اجازه روایت یافت. پس از درگذشت عمویش سیدعلی، در سطوح عالی به تدریس پرداخت و سرانجام ریاست حوزه نجف را به دست گرفت و مرجع تقلید مردم گردید. ۲.۳.
۲ - اهتمام به امور اجتماعی و سیاسی سیدمحمد به امور اجتماعی و سیاسی حوزه علمی و مشکلات مردم اهتمام می‌ورزید. یکی از کارهای او این بود که از مقامات دولتی خواست طلاب و روحانیون را از خدمت سربازی معاف دارند. این پیشنهاد پذیرفته شد. وجوهات خیریه هندیه (در عراق) که درآمد آن اختصاص به حوزه‌های علمی شیعی داشت، به دست او توزیع می‌شد او به مطالعه، تحقیق و تالیف دلبستگی بسیار داشت و بر اثر مداومت در این امور، در اواخر عمر بینایی‌اش را از دست داد. وی کتابخانه بزرگی بنیاد نهاد که به گفته محسن امین ، از نظر کتب فقهی و اصولی و روایی، جامع‌ترین کتابخانه در عراق بود. ۲.۳.
۳ - آثار اثر مشهور سیدمحمد کتاب فقهی بلغة الفقیه است که شامل ۱۶ رساله فقهی است. این کتاب نخستین‌بار در ۱۳۲۵ق /۱۹۰۷م در تبریز و در سال ۲۹-۱۳۲۸ق/۱۱-۱۹۱۰م در تهران چاپ شده است نیز از تالیفات او الوجیزه است که در ۱۳۲۴ق /۱۹۰۶م در تهران چاپ شده است. کتاب مواقف حاسمه فی تاریخ التضعیه و‌الفداء تالیف دیگر اوست که در نجف چاپ شده است. او در نجف چشم از جهان فرو بست. ۲.۳.
۴ - فرزندان ۴ تن از پسران سیدمحمد از عالمان بوده‌اند: • سیدجعفر ، در نجف به دنبا آمد و نزد پدر علوم اسلامی را آموخت و به رتبه اجتهاد نایل آمد. با اینکه عمر کوتاهی داشت، در رشد علمی و احاطه بر علوم اسلامی گوی سبقت را از همگنان ربود. او در ۱۳۳۴ق /۱۹۱۶م درگذشت. پس از آنکه پدرش برای زیارت مزار امام رضا (علیه‌السّلام) به ایران سفر کرد، به جای وی به تدریس و انجام وظایف دینی و اجتماعی در زادگاه خویش همت گماشت. در ۱۳۱۳ق /۱۸۹۵م در بغداد درگذشت و در کاظمین به خاک سپرده شد. • سیدعباس ( ۱۳۰۲ - ۱۳۴۳ق /۱۸۸۵-۱۹۲۴م)، در نجف زاده شد و منطق، فقه و اصول را نزد استادان فن آموخت.
در جوانی به مصر سفر کرد و حدود ۲۰ سال در آن سامان زیست و پس از آن به نجف بازگشت و در کربلاء درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد؛ • سیدمیرعلی ، در نجف تولد یافت. نزد پدر و دیگر عالمان درس خواند. او همراه برادرش مهدی در نوشتن کتاب بلغة الفقیه با پدر همکاری کرد. در ۱۳۱۵ق /۱۸۹۷م درگذشت. کتاب کشفی الاسرار فی شرح الاظهار اثر اوست که به صورت خطی باقی مانده است. در نجف پا به جهان نهاد. او از عالمان پرکار و اهل نقد و نظر و تالیف بود.
شاگردان بسیاری در حوزه درس او تربیت یافتند و از عالمان زمان خود شدند. از آثار او حاشیه بر معالم الاصول و منظومه‌ای در اصول است. وی در نجف درگذشت. پسر او سیدمحمدصالح هم از عالمان بود که در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م در نجف به دنیا آمد. او شاعری توانا بود و دیوان او به نام العواطف در ۱۳۵۶ق /۱۹۳۷م به چاپ رسید. اشعار او عمدتاً سیاسی و اجتماعی است. بیشترین شهرت او در شعر و ادب و تاریخ است. گفته‌اند که از وی دیوان کوچکی به جا مانده است. او در نجف درگذشت.
در ۱۳۵۳ق/۱۹۳۴م به لبنان و سوریه سفر کرد و در این سفر با عالمان و ادیبان آن دیار دیدارهایی داشت و در ۱۳۵۴ق/۱۹۳۵م به نجف بازگشت. کتابخانه‌ای بنیاد نهاد که در آن کتاب‌های خطی نفیسی گردآوری شد. در ۱۳۶۷ق /۱۹۴۸م از سوی دولت عراق به عنوان قاضی شرع عماره و دیرتر بصره برگزیده شد. ۲.
۷ - سیدمحمدتقی بن سیدحسن سیدمحمدتقی بن سیدحسن بن سیدابراهیم ( ۱۳۱۸ - ۱۳۹۳ق /۱۹۰۰-۱۹۷۳م)، در نجف به دنیا آمد و خواندن و نوشتن و مقدمات صرف ، نحو ، ادبیات ، ریاضیات، فقه و اصول را نزد استادان مربوط آموخت. در اواخر عمر از مراجع تقلید در نجف شمرده می‌شد. در نجف تولد یافت و نزد پدر و دیگر عالمان، ادبیات و دیگر علوم را فرا گرفت. او از عالمان دین بود که طی نبردهای ملت عراق با استعمار انگلستان که به انقلاب ۱۳۳۸ق/۱۹۲۰م عراق شهرت یافت، فعالانه شرکت جست و از پیشوایان انقلاب به شمار آمد.
ازاین‌رو مدت‌ها به زندان افتاد و یک‌بار نیز به اعدام محکوم گردید. پس از بیرون راندن انگلیسی‌ها از عراق، به عضویت «مجلس اعیان عراق» برگزیده شد. وی در بغداد درگذشت و جنازه‌اش با شکوه بسیار به نجف انتقال یافت. عالمان و مبارزان سیاسی و مردم از او تجلیل بسیار کردند و مجلس اعیان عراق، با صدور اطلاعیه‌ای از زحمات او قدردانی کرد. در بغداد درگذشت و در نجف به خاک سپرده شد. وی در تاریخ، رجال و درایه چیره‌دست بود. افزون بر آنها، از وی آثاری بر جای مانده است که از آن میان: تحفة العالم فی شرح خطبه المعالم در ۲ جلد، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶م؛ تحفة الطالب، ۱۳۴۷ق/۱۹۲۸م؛ اسرار العارفین در شرح دعای کمیل ، ۱۳۴۲ق /۱۹۲۴م؛ و بغیة الطالب فی حکم الحیه والشارب، ۱۳۴۷ق/۱۹۲۸م که در نجف چاپ شده است.
در انقلاب ۱۹۲۰م عراق شرکت جست؛ در کابینه عبدالرحمان نقیب وزیر فرهنگ شد (۱۹۲۰-۱۹۲۱م)؛ و پس از آن تا آخر عمر در کربلا زیست و در همین شهر درگذشت. او از پیشوایان دین و سیاست و دارای نفوذ کلمه بسیار بود. فرزند او سیدمحمد صالح نیز از رجال دین و سیاست بود. وی در ۱۳۳۱ق /۱۹۱۳م در کربلا زاده شد. مراحل تربیت و آموزش‌های علمی ابتدایی را نزد پدر پیمود. آنگاه وارد دانشگاه شد و در حدود ۱۳۵۹ق /۱۹۴۰م از دانشکده حقوق فارغ التحصیل گردید. در جوانی به کارهای سیاسی پرداخت و در «حزب‌الامه» صالح جبر فعالانه شرکت جست.
منبع: ج۱۷، ص۱۷۸ · معارف الرجال، ج۲، ص۳۸۲، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، ۱۴۰۵ق · احسن الودیعه، ج۲، ص۷۲-۷۱، بغداد، المکتبه العربیه · ج۱۴، ص۸۶۵-۸۶۷، نجف، المطیعه‌العلمیه · رجال، ص۱۷۵، تهران، مکتبةالصادق · رجال، ص۱۵۹-۱۶۱، تهران، مکتبة الصادق
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.