آیات متشابه قرآن: افعال اختیاری

بـدون شک، اراده شخصی انسان در انجام کارهای اختیاری وی نقش دارد، بدین سبب افعال وی بـه وی منتسب می‌گردد و پی آمدهای نیک و بد آن، گردن گیر خود اوست این چیزی است که هر که بـه وجدان خود رجوع کند به خوبی در می یابد که درانجام کار نیک و بد آزاد است، اگر بخواهد می‌تواند انجام دهد و اگر نخواهد انجام نمی‌دهد و کاملا روشن است که در انجام هر عمل اخـتـیـاری، تـحمیلی بر او نیست و آزادانه انجام می‌دهد لذا این امر، از قضایای وجدانی محسوب مـی شـود، یعنی روشن بـودن آن ضروری و بدیهی است و بداهت آن از وجدان درونی انسان سرچشمه گرفته است و نیازی به استدلال و اقامه برهان ندارد. بـه علاوه همان گونه که قبلا اشارت رفت، تحسین و تقبیح، ستایش و نکوهش، تبشیر و انذار و نیز ثواب و عقاب ، در صورتی قابل توجیه است که انجام افعال زیبا و زشت از روی اختیار انجام گیرد و فضیلت و رذیلت شمرده شود. سرتاسر قرآن پر است از ستایش‌ها و نکوهش‌ها که بر فضائل و رذائل اخلاقی ورفتاری انسان‌ها صورت گـرفته است با قطع نظر از مساله تکالیف شرعی که از توانایی انسان بر اعمال قدرت و امکان انتخاب حکایت دارد، وگرنه عبث و بیهوده می‌نمود. این گونه آیات از محکمات شمرده می‌شوند، زیرا با فطرت و وجدان آدمی سازگار است و آیات به ظاهر مخالف، متشابه‌اند که بایستی بر وفق همین آیات تفسیر و تبیین شوند. (یعنی توجیه گردیده، تاویل صحیح آن روشن گردد.) ۸. ۱ - آیات اختیار انسان اینک نمونه‌های از آیاتی که بر اختیاری بودن افعال ارادی انسان دلالت دارد: . ۱. «ومن اراد الآخرة وسعی لها سعیها وهو مؤمن فاولئک کان سعیهم مشکورا؛ ، هر که حیات جاوید را خواهان است و در آن راستا کوشش کند، به شرط آن که باور داشته باشد، کوشش آنان (هدر نرفته و به نتیجه مطلوب رسیده و) مورد حق شناسی واقع خواهد شد». ۲. «فمن یعمل من الصالحات وهو مؤمن فلا کفران لسعیه وانا له کاتبون؛ پس هرکه کارهای شایسته انجام دهد و مؤمن باشد، کوشش او نادیده گرفته نمی‌شود و ماییم که عمل او را برایش ثبت و ضبط می‌کنیم». ۳. «کل امرئ بما کسب رهین؛ هر کس در گرو دست آورد خویش است»، یعنی پی آمد آن به خود او باز می‌گردد. ۴. «ظهر الفساد فی البر والبحر بما کسبت ایدی الناس؛ بر اثر آن چه انسان‌ها با دست‌های خود فراهم آورده‌اند تباهی، صحرا و دریا را فرا گرفته است». ۵. «وما منع الناس ان یؤمنوا اذ جاءهم الهدی؛ چه چیز مانع مردم از ایمان آوردن گردید، آن گاه که هدایت برایشان آمد». ۶. «ومن یعمل سوءا او یظلم نفسه ثم یستغفر الله یجد الله غفورا رحیما؛ و هر کس کار بدی کند یا به خود ستم روا دارد، سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده مهربان خواهد یافت». اگر انسان در انجام کار زشت اختیاری نداشته باشد، چگونه می‌شود کار او را عمل قبیح شمرد، یا آن که ستمی به خود روا داشته باشد آن گاه چرا خواهان گذشت باشد؟!. ۷. «لا یکلف الله نفسا الا وسعها لها ما کسبت وعلیها ما اکتسبت؛ خداوند کسی را جز به قـدر توانایی اش تکلیف نمی‌کند هرچه (خوبی)کند به سود او است و هرچه (بدی)کند به زیان او است». این آیه به خوبی دلالت دارد که انسان خود توانایی انجام کار نیک و بد را دارد، که تکلیف بر حسب توانایی او م. ب. و پی آمدهای سود و زیان آن به خود او باز می گردد. ۸. «لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی؛ در دین اکراهی نیست راه صلاح از راه فساد جدا و روشن است»، زیرا حقیقت دین، باور است که می‌بایست با آشکارشدن دلایل حاصل گردد، و هرگونه تحمیل و اکراه در آن راه ندارد. ۹. «سیقول الذین اشرکوا لو شاء الله ما اشرکنا ولا آباؤنا ولا حرمنا من شیء کذلک کذب الذین من قبلهم حتی ذاقوا باسنا قل هل عندکم من علم فتخرجوه لنا ان تتبعون الا الظن وان انتم الا تخرصون؛ هرآینه مشرکان خواهند گفت: اگر خدا می‌خواست نه ما و نه پدران ما شرک نمی ورزیدیم و چیزی را (بر خود) تحریم نمی‌کردیم آری، چنین دروغی را پیشینیان آنان نیز گفته و دچار عقوبت ما گردیده‌اند (به آنان)بگو: (در این گفتار)آیا دلیل علم آوری نزد شما هست که برای مـا آشکار کنید (یا آن که) تنها از گمان و پندار خود پیروی می‌کنید؟ آری این گفتار جز گزافه گویی بیش نیست». اساسا جاهلیت عرب بر این گمان بوده که انسان از خود اختیاری ندارد و در زندگی تابع سرنوشت است و هرچه خدا خواسته انجام می‌گیرد، با این پندار خواسته‌اند تا سرپوشی بر روی کارها و رفتارهای زشت خود بگذارند. خداوند، آنان را در این گزافه گویی نکوهش می‌کند، که این چه پنداری است که درباره خداوند روا می‌دارید، در حالی که خداوند خود از آن آگاه نیست؟!. لذا خداوند در آیات دیگر می‌فرماید: «قل اتنبئون الله بما لا یعلم؛ بگوچیزی را به خدا گزارش می‌دهید که به آن آگاه نیست؟!». عمرو گفت: خداوند خود چیزی را برمن تقدیرکرده، سپس مرا برآن عقوبت می‌کند! ؟ عمرو گفت: چرا و برای چه؟ ۱۰. «ان هذه تذکرة فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلا؛ این (قرآن) اندرزی است، پس هر که (اندیشد و) خواسته باشد می‌تواند (بدین وسیله) راه خ. ر. ب. سوی پروردگار خود در پیش گیرد». ‌این آیه بـه خوبـی روشـن می سازد کـه آن چه از جانب حق تعالی است راه نمایی‌های برونی و برانگیختن فطرت و خرد درونی است، تا انسان خود آزادانه راه خ. ر. ب. سوی حق و حقیقت بیابد. منبع: اسرا/سوره۱۷، آیه۱۹ · انبیا/سوره۲۱، آیه۹۴ · طور/سوره۵۲، آیه۲۱ · روم/سوره۳۰، آیه۴۱ · اسرا/سوره۱۷، آیه۹۴ · نسا/سوره۴، آیه۱۱۰ · بقره/سوره۲، آیه۲۸۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۵۶ · انعام/سوره۶، آیه۱۴۸ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۸ · الملل و النحل، ج۱، ص۹۴ · اللمع، ص۱۱۷-۱۱۶ · مزمل/سوره۷۳، آیه۱۹