آیات ناظر به رفع مسؤولیت از مکره — ثالث را به قتل رسانده خود را

⚠ احتیاط: متنِ OCR در جاهایی ناخواناست. خداوند متعال در سوره بقره می فرماید: هو انقلوا فی سبیل الله و لا تلقوا باید یکم إلی التهلکة و احسنوا أن الله یحب المحسنین بقره، ۱۹۵) در راه خدا هزینه کنید و با ترک این هزینه خ. ر. ب. دست خویش به هلاکت نیف کنید و نیکویی کنید که خدا نیکوکاران را دوست دارد. این آیه شریفه نیز در جهت رفع مسؤولیت از مکره مورد استناد قرار گرفته است. با این استدلال که افکند به هلاکت در این آیه به طور عموم منع شده است؛ اما به نظر می رسد تمسک به این آیه در خصوص مشروعیت اعمال ارتکابی در اثر اکراه از دو جهت مخدوش باشد. نخست آنکه فحوای آیه ناظر به انفاق و بذل مال در وله خداست و به تصریح مفسران مسلمانان در این آیه تشویق به مشارکت مالی در جهاد شده اند. مراد این است که اموال خود را برای جهاد در راه خدا به کار بگیرید وگرنه دشمنان بر شما غالب شده موجبات هلاکت شما را فراهم خواهند کرد. (۱) بنابراین، ظاهر آیه مورد بحث هیچ دلالتی بر جواز ارتکاب محرم از مکره به منظور نجات نفس خود از تهلکه ندارد. دوم اینکه چنانچه به استناد عموم این آیه حرمت القای نفس در تهلکه را به موارد اکراه نیز تسری دهیم در آن صورت کسی که تهدید به قتل شده تا مرتکب قتل ثالثی شود، با تزاحم دو حکم شرعی روبرو خواهد شد؛ یکی حرمت القای نفس خود در تهلکه و مقاومت در برابر تهدیدات اکراه کننده و دیگری حرمت قتل نفس محترمه، یعنی سلب حیت از شخص ثالث چنانچه شرایط مساوی باشد، یعنی آنجا که مرجعی برای عمل به یکی از دو دلیل و اسقاط دیگری در دست نباشد، فرد دچار بلاتکلیفی می شود. در این صورت باید قائل به تغییر شد؛ یعنی شخص تهدید شده مخیر است میان آنکه شخص صابونی، صفوة التفاسیر، ج ۱، ص ۱۲۷. ثالث را به قتل رسانده خود را نجات دهد یا آنکه مقاومت کرده خوش کشته شود. (۱) حال آنکه به نظر فقها در موارد اکراه به قتل اکراه موجب جواز شرعی قتل نفس محترمه نمی شود و مکره شرعاً نمیتواند از دیگری سلب حیات نماید؛ گرچه خود تهدید به قتل شده باشد. بر این اساس، تمسک به آیه مورد بحث برای رفع مسؤولیت از مکره و به شمار آوردن آن در عداد آیات مورد استناد در اکراه وجهی ندارد.