اجرت المثل در حقوق ایران

اجرت المثل در حقوق ایران قانون گذار به اراده ی طرفین و توافق آنها احترام می گذارد؛ مگر آن که با نظم عمومی و اخلاق حسنه و مقررات شرعی در تعارض قرار گیرد. در خصوص تعیین عوض و جبران خسارت نیز همین اصل حاکم است؛ بدین معنی که هر روشی که طرفین تعیین و یا هر مبلغی که با توافق یکدیگر به عنوان خسارت از پیش تعیین کنند، مورد قبول قانون¬گذار بوده و قاضی مکلف به تبعیت از آن است. بر اصل حاکمیت اراده استثنائاتی مترتب است؛ گاهی اوقات این اراده ها بنا به دلایلی بی اعتبارند یا در مرحله ی اثبات احراز آنها برای دادگاه غیر ممکن می گردد. در چنین مواردی آیا می توان به اراده ی باطل استناد کرد و آن را مبنای جبران خسارت قرار داد یا باید به بهانه ی بی اعتباری اراده ها یا عدم امکان اثبات آن، خسارت را غیرقابل جبران دانست؟ در چنین فروضی و همچنین موارد الزامات غیر قراردادی چاره چیست؟ قانونگذار به تبع فقه، جبران نشدن خسارت را ناعادلانه دانسته و در موارد مختلف، پرداخت خسارت براساس اجرت المثل را به عنوان راه حل این مشکل پیش بینی کرده است. از آنجا که تعیین اجرت المثل جزو صلاحیت های تعدادی از کارشناسان رسمی دادگستری در رشته های مختلف است این مطلب جهت آشنایی کارشناسان بر پیشنیازهای حقوقی موضوع تهیه شده است. مفهوم و اقسام اجرت المثل در حقوق ایران فقها (فخار طوسی، ۱۳۸۷ : ١٣/١٣۴؛ جبعی عاملی، ۱۳۸۵ : ٢٩٠/٧ و ۳۶۹) قانون گذار (مواد ٣٣۶، ٣٣٧ و ۴٩۴ قانون مدنی) و حقوق دانان (شهیدی، ١٠١:١٣٨۴) صرفاً فروضی را که در آنها اجرت المثل به عنوان خسارت قابل مطالبه است، تعیین نموده و به ذکر مصادیق آن اکتفا کرده اند. گویی زوایای این نهاد حقوقی به حدی روشن است که آن را بدیهی تلقی کرده و خود را از بررسی آن بی نیاز دانسته اند؛ در حالی که تبیین زوایای این نهاد حقوقی امری ضروری است. مفهوم اجرت المثل اجرت واژه ای عربی، اسم و جمع آن «اُجَر» است همانند غُرفه و غُرَف (محقق داماد، ۴٨٧:١٣٨٧) در فرهنگ های لغت عربی اجرت به معنای کرایه ی چیزی است (الفیومی- به نقل از محقق داماد، ۴٨٧:١٣٨٧). اجرت المثل از نظر لغوی، اجرتی است که برای تعیین مقدار آن، اجرت امثال موضوع اجاره، مورد نظر قرار می گیرد (دهخدا، ۱۳۷۲: ۸۸۴). در توضیح اجرت المثل ابتدا اجرت، به معنای مال الاجاره اعم از اجرت المثل و اجرت المسمی بیان شده، سپس اجرت المثل چنین تعریف شده است: «اگر کسی از مال دیگری منتفع شود و عین مال باقی باشد برای مدتی که منتفع شده بین طرفین مال الاجاره ای تعیین نشده آنچه که از بابت اجرت منافع استیفا شده باید به صاحب مال مزبور بدهد اجرت المثل نامیده می شود. خواه استیفای مزبور با اذن مالک باشد، خــواه بــدون اذن او و در صورت اخیر اجرت المثل جنبه خسارت را نیز دارد. گاهی به معنای عوض المثل است» جعفری لنگرودی، (۴٨٠:١٣٧٢). همچنین اجرت المثل را به بدل منافعی تعریف کرده اند که مستأجر پس از پایان قرارداد استیفا نموده است؛ این بدل، بهای واقعی منافع در بازار است و از آنجا که با ملاحظه ی اجاره ی امثال مورد اجاره تعیین می شود، آن را اجرت المثل یا بهره بها میگویند (کاتوزیان، ۱۳۷۸ : ١/۴٠٧)، اجرت المثل می تواند کمتر یا بیشتر از اجرت المسمی باشد (نجفی، ۱۹۸۱: ٢٧/٢۴١). در مجموع می توان گفت اجرت المثل، مابه ازای عرفی و بازاری آن منافعی است که شخص مسؤول (ضامن) باید در ازای منافع استیفا یا تلف شده به مالک پرداخت نماید و از نظر لغوی مخالف اجرت المسمی است؛ زیرا در اولی طرفین در مبلغ توافق نکرده اند و اراده ی آنها در تعیین میزان آن دخالتی ندارد و از طریق عرف و قیمت بازار تعیین می شود؛ در حالی که اجرت المسمی صرفاً با توافق طرفین مشخص می¬شود و می¬تواند از قیمت بازار بیشتر یا کمتر باشد. اقسام اجرت المثل براساس منشأ منفعت منافع و به تبع آن اجرت المثل، از لحاظ منشأ بر دو قسم اند؛ نخست، منافع ناشی از فعل یا کار انسان و دوم، منافع ناشی از مال؛ هر یک از اینها به تفکیک بررسی می¬شود. ١-اجرت المثل منفعت ناشی از کار به رغم آن که انسان مال محسوب نمی شود و امکان مالکیت انسان بر انسان دیگر وجود ندارد، عمل او دارای ارزش اقتصادی بوده، مالیت دارد و به تبع شخص دارای احترام است. عرف نیز عمل انسان ها را دارای ارزش اقتصادی دانسته و به تناسب شغل و نوع کار برای آن مابه ازای مالی تعیین می کند. هرگاه کار انجام شده عرفاً دارای ارزش اقتصادی بوده و بدون قصد تبرع انجام یافته باشد، آمر به اندازه ی اجرت المثل ضامن است. ادامه مطلب را با لمس instant view مطالعه فرمایید. پی نوشت مطالعه مطلب با عنوان «استیفاء» پیشنهاد می شود. #اجرت_المثل Add a comment بختیار سید نظامی 2 1