اجماع در روش فقهی: وجه انحصار دلیل‌های شرعی

آیا ایشان در اجماع، مبنایی مخالف مبانی دیگر فقها دارد و یا در منحصر بودن دلیل‌ها در چهار دلیل و یا در بازگشت آن‌ها به سه دلیل، با دیگران اختلافی دارد ؟ چند مطلب را باید در اینجا بررسی کرد : ۱. وجه انحصار دلیل‌های شرعی در چهار دلیل چیست ؟ ۲. ۳. خداوند ، برای انسان تنها یک حجت ذاتی قرار داده است که با آن باید حق را از باطل ، تشخیص دهد و آن یگانه حجت، عقل است. عقل حجتی است ذاتی و درونی که همه چیز انسان، به عهده آن و به خاطر آن است. با استفاده از عقل، انسان باید راه حق را از باطل، دین حق را از ناحق تشخیص دهد. از این روی می‌گویند: اصول دین تقلیدی نیست. وقتی عقل دلیل محکمی بر حق بودن یک دین یافت و با تدبر و تعقل خدا را شناخت و از راه معجزه پیامبر او را شناخت و آن پیامبر کتابی آورد که بشر از آوردن یک سوره همانند آن ناتوان بود و آن کتاب همگان را به مبارزه طلبید، ولی هیچ‌کس در این مبارزه، پیروز نشد، با چنین معجزه‌ای هم حق بودن کتاب و هم حق بودن آورنده آن، ثابت می‌شود. یعنی قرآن ، با وجود خود، حق بودن خود و آورنده خود را ثابت می‌کند. سپس با «لکم فی رسول الله اسوة حسنه» حجت بودن رفتار رسول الله و با دلیل‌های وصایت و ولایت ( حدیث ثقلین ، حدیث منزلت ، حدیث یوم الانذار )، گفته‌ها و رفتار معصومان (ع) به حجت‌های شرعی و الهی می‌پیوندند. همه اینها را در اصطلاح ما سنت می‌گویند و می‌گویند سنت عبارت از قول، فعل و تقریر معصوم است و معصوم، اعم از رسول و دیگر ائمه اثنا عشر (ع) است. پس دو حجت دیگر به نام کتاب خدا و سنت معصومان (ع) به حجت‌های شرعی پیوست. ۵. ۱ - تلاش ائمه برای زنده نگه داشتن سنت پیامبر حال راه‌های رسیدن حجت‌های سه گانه، گوناگون است. عقل ، خدادادی است. هر مکلفی آن دارد کسی که آن را ندارد، تکلیف ندارد. کتاب خدا، در دست ما و پیش روی ماست و به گواهی خود و گواهی تاریخ از هر گونه تحریف و کاستی و فزونی، نگهداری شده است. پس رسیدن به واژگان و عبارت‌های این حجت شرعی، کار آسانی است. ولی به دست آوردن سنت پیامبر اکرم و ائمه معصومان کار آسانی نیست، زیرا با نهی خلفای نخستین از نوشتن حدیث ، حدود صد سال روایت‌های حضرت رسول نوشته نشد و تنها اشخاص اندکی در جو خفقان و فشار، به طور پنهان پاره‌ای از آن‌ها را نوشتند و با سلطنتی شدن حکومت و تسلط بدان بر نیکان و کشته شدن فرزندان پاک و پاکدامن حضرت زهرا (س) و نیکان از مهاجران و انصار و... از سنت عملی رسول اکرم (ص) در ظاهر چیزی باقی نماند. بله، به دور از چشم خلفا، گروه‌هایی در گوشه و کنار یافت می‌شدند که در فکر زنده نگهداشتن سنت پیامبر (ص) و نوشتن حدیث‌های آن حضرت بودند که از آن جمله اهل بیت عصمت و طهارت را میتوان نام برد. حضرت علی (ع) شاگردان مخصوصی داشت که از او دانش می‌آموختند و راه و روش پیامبر (ص) یاد می‌گرفتند. این مدرسه‌های موجود در آن، بیان کننده سنت عملی رسول الله بود و احادیث و کلمات آنان، سنت قولی آن حضرت را نشان می‌داد. البته سنت پیامبر (ص) از زاویه و دید رئیس مدرسه و رئیس مکتب، که‌ به‌طور طبیعی، تفاوت برداشت رئیس مدرسه و مکتب، مقدار پایبندی او به دین، مقدار همگامی او با حکومت و سلطه، در مقدار انتقال صحیح سنت نبوی دخالت مستقیم داشت. و فقه را سینه به سینه و سنت عملی را پیوسته و ثابت، برای ما به ارمغان آورد. در چنین مسائلی، ائمه ما و مدارس شیعه، مانند حاشیه‌ای بر فقه اهل سنت در آمد و هر جا بر کار‌ها و روش آنان اعتراض داشت اعتراض خود را مطرح می‌کرد در حالی که در مسائل فردی و علمی مستقل عمل می‌کرد. ۵. ۲ - به بیان دیگر در مسائل فردی عبادی، علمی، فلسفی و کلامی فقه شیعه بر فقه اهل سنت ستر بود و مدارس شیعه پیوسته فقه شیعه و سنت صحیح نبوی را، از نسلی به نسلی انتقال دادند، ولی در امور غیر فردی و غیر عبادی چیزی که از نسلی به نسلی انتقال دهند وجود نداشت و نه بر نظام‌های موجود، انتقاد می‌کردند. پس در یک سنخ مسائل، کتاب‌های شیعه پاسخ گوی نیازهای جامعه است و در سنخ دیگر، احادیث شیعه، ب. ت. ب. زمان صدور روایت و وضع حکومت، معنای خود را باز می‌یابد. به هر حال، سنت رسول اکرم مقداری به گونه مستقل و مقداری به گونه غیر مستقل، مقداری در عمل و مقداری با حدیث و گفتار، به ما رسیده است. در بین این راه‌های گوناگون که برای دریافت سنت و رسیدن به آن مطرح شد، یکی هم اجماع است که اهل سنت، ب. ت. ب. احادیثی که از پیامبر اکرم (ص) به گونه‌های گوناگون نقل می‌کنند : «لا تجتمع امتی علی الخطا»، «لا تجتمع امتی علی الضلالة»، «ان الله لا یجمع علی الضلالة و ید الله مع الجماعة، من شذ شذ الی النار» «ان الله تعالی قد اجار امتی ان تجمع علی الضلالة» که دو حدیث نخست در کتاب‌ها روایی اهل سنت یافت نشد، ولی مضمون آن‌ها، همان احادیث سوم و چهارم است. اینان برای خود اجماع واقع نمایی قائل هستند و آن را حجتی مستقل می‌دانند و بر این باورند که موضوعیت دارد. به این سخن، پاسخ داده شده: اگر بناست یک حدیث یا چند حدیث هم معنی، حجت مستقل بسازند، پس قاعده طهارت و استصحاب نیز همین طور و شمار حجت‌ها بسیار می‌شود. اگر چنین نیست، پس اجماع هم قاعده‌ای در ردیف دیگر خواهد بود. و در چنین شرایط، اشکالها، هر چند قوی باشند، اثر نمی‌کنند، چون پذیرش اشکال‌ها، برابر است با باطل شدن رشد آنان که به هیچ روی، نخواهند پذیرفت. و شیعیان چون دیدند اهل سنت، به هر وسیله ای، این حجت را بر حجت‌های سه ‌ ‌گانه یاد شده افزودند، به فکر چاره افتادند. اینان دیدند، اصل مطلب مطلب حقی است و همه امت، هیچ گاه به خطا نمی‌روند، زیرا امت عبارتند از یک معصوم و بقیه غیر معصوم، و هنگامی که این مجموعه، که یکی از آنان بی گمان معصوم است (چون خلق هیچ گاه بی حجت نمی‌شود و اول مخلوق حجت خداست آن طور که در علم کلام بحث شده است) نظری را دادند و بر رایی هماهنگ شدند، بی گمان آن رای حق است. پس اجماع، در بردارنده حجت است، نه این‌که خود حجت باشد. آن گاه هر جا که گروهی یافتند (گر چه دو یا سه نفر) که یکی از آن‌ها امام و معصوم بود، آن را اجماع لقب دادند و هر گاه میلیون‌ها غیر معصوم سخنی را گفتند که معلوم بود، معصوم به آن خشنود نیست، آن را غیر اجماع و غیر حجت خواندند و در طول زمان، به مناسبت بحث‌ها و دیدگاه‌ها، و صف‌های گوناگونی به اجماع دادند: لطفی، دخولی، کشفی، علی القاعده، تشرفی و حدسی ولی همگان، با مشرب‌ها و دیدگاه‌های گوناگون پیوسته اعلام کردند که تنها اعتنا، به قول معصوم است و اگر دیگرانی همه مطرح می‌شوند «کالحجر بجنب الانسان» هستند. در نتیجه، اجماع یکی از راه‌های دستیابی به کلام، عقیده و مرام معصوم است و اگر بنا باشد، اجماع را یکی از حجت‌ها بدانیم، لازم می‌آید که خبر متواتر ، خبر واحد ، خبر مستفیض شهرت و...را حجت‌های شرعی بدانیم که در این صورت، تقسیم‌های غیر محصور را، که همه تحت یک عنوان جمع می‌شوند و همه حکایت سنت هستند، حجت‌های شرعی بدانیم و سپس این اقسام را که همه حکایت از سنت می‌کنند، در دین سنت محکی قرار دهیم و بگوئیم سنت یک حجت است و حکایت سنت حجت‌های بی شمار. و اگر طریق اهل سنت را بگیریم و با تمسک به حدیث، اجماع را حجت بدانیم لازم می‌آید که مفاد هر حدیث را به نامی بنامیم و آن را حجت شرعی بدانیم: قاعده یک، قاعده ضمان ، لا ضرر ، قاعده طهارت همه و همه از حجت‌های شرعی می‌شوند و در آن هنگام، بحث از حجت‌های شرعی لغو خواهد شد، زیرا میلیون‌ها حجت شرعی خواهیم داشت. منبع: احزاب/سوره۳۳، آیه۲۱ · مائده/سوره۵، آیه۵ · حجر/سوره۱۵، آیه۹ · ج۵، ص۶۴۴ - ۶۴۷ · کنزل العمال، ج۱۲، حدیث۳۴۴۶۱ · کنزل العمال، ج۱۲، حدیث۳۴۴۵۹ · فوائد الاصول، بحث اجماع