دکترین
احداث اعیان تجاری توسط مستأجر؛ چرا مالکیت اعیان میتواند در تعیین اجارهبهای عادله مؤثر باشد؟
احداث اعیان تجاری توسط مستأجر؛ چرا مالکیت اعیان میتواند در تعیین اجارهبهای عادله مؤثر باشد؟
بختیار سیدنظامی کارشناس رسمی دادگستری و دانشآموخته حقوق
یکی از موضوعاتی که در دعاوی مربوط به تعدیل اجارهبها کمتر مورد توجه قرار میگیرد، وضعیت املاکی است که اعیان تجاری موجود در آن توسط مستأجر و با اجازه مالک احداث شده است.
یکی از ظرایف مهم در تعیین اجارهبهای عادله، توجه به وضعیت مالکیت اعیان است. هرچند در عمل، املاک دارای عرصه و اعیان متعلق به یک مالک، مبنای متعارف شناخت اجارهبهای بازار قرار میگیرند، اما هرگاه اعیان متعلق به مستأجر باشد، این وضعیت از حیث حقوقی و اقتصادی با یک ملک متعارف تفاوت دارد و لازم است آثار آن در تحلیل منافع مورد اجاره مورد توجه قرار گیرد.
برای تحلیل صحیح این موضوع، ابتدا باید ماهیت حقوقی اعیان احداثی توسط مستأجر روشن شود.
▪ مبنای قانونی مالکیت مستأجر بر اعیان
در حقوق ایران، اصل بر آن است که هر آنچه بر روی زمین احداث میشود، متعلق به مالک زمین است؛ اما قانون مدنی در مورد اجاره، در شرایط خاص از این اصل فاصله گرفته است.
مهمترین مستند قانونی در این زمینه ماده ۵۰۴ قانون مدنی است که مقرر میدارد:
«هرگاه مستأجر به موجب عقد اجاره مجاز در بنا یا غرس بوده، موجر نمیتواند مستأجر را به خراب کردن یا کندن آن اجبار کند و بعد از انقضای مدت اگر بنا یا درخت در تصرف مستأجر باقی بماند، موجر حق مطالبه اجرتالمثل زمین را خواهد داشت و اگر در تصرف موجر باشد، مستأجر حق مطالبه اجرتالمثل بنا یا درخت را خواهد داشت.»
این ماده، یکی از مهمترین مواد قانون مدنی در زمینه آثار احداث بنا توسط مستأجر است.
از مفاد آن چند نتیجه مهم به دست میآید:
اول اینکه قانون، مالکیت مستأجر بر اعیان احداثی را پذیرفته است؛ زیرا اگر بنا متعلق به موجر بود، دیگر سخنی از «اجرتالمثل بنا» یا بقای آن در مالکیت مستأجر معنا نداشت.
دوم اینکه موجر، حتی پس از پایان مدت اجاره نیز حق اجبار مستأجر به قلع و قمع اعیانی را ندارد؛ زیرا قانون تنها او را مستحق مطالبه اجرتالمثل عرصه دانسته است.
سوم اینکه موضوع استحقاق موجر، صرفاً زمین (عرصه) است، نه بنایی که متعلق به مستأجر است.
همین نکته در مباحث کارشناسی اهمیت بسیار زیادی دارد.
▪ اذن موجر؛ صرف اجازه نیست، منشأ ایجاد حق است
گاهی تصور میشود اجازهای که موجر برای احداث بنا میدهد، صرفاً یک اذن ساده است و هر زمان بخواهد میتواند از آن رجوع کند.
این برداشت با تحلیل حقوقی ماده ۵۰۴ قانون مدنی سازگار نیست.
اذنی که ضمن عقد اجاره یا در ارتباط با آن به مستأجر داده میشود، تنها یک اجازه موقتی نیست، بلکه زمینه ایجاد یک حق مکتسب برای مستأجر را فراهم میکند.
به همین دلیل، پس از احداث بنا، موجر دیگر نمیتواند با استناد به رجوع از اذن، مستأجر را ملزم به تخریب اعیان نماید.
در واقع، اذن اولیه پس از تحقق سرمایهگذاری مستأجر، آثار حقوقی مستقلی پیدا میکند که قانون از آن حمایت میکند.
▪ ماده ۱۰۴ مکرر آییننامه قانون ثبت چه نقشی دارد؟
پس از آنکه مالکیت اعیان بر اساس قواعد حقوق مدنی ایجاد شد، ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا این مالکیت قابلیت ثبت رسمی نیز دارد؟
پاسخ را باید در ماده ۱۰۴ مکرر آییننامه قانون ثبت اسناد و املاک جستجو کرد.
این ماده امکان صدور سند مالکیت مستقل برای اعیان را در شرایط مقرر پیشبینی کرده است.
نکته بسیار مهم آن است که قانون ثبت، مالکیت اعیان را ایجاد نمیکند؛ بلکه مالکیتی را که پیشتر بر اساس قرارداد و قواعد حقوق مدنی به وجود آمده است، شناسایی و ثبت میکند.
بنابراین، منشأ حق، قرارداد و ماده ۵۰۴ قانون مدنی است و قانون ثبت صرفاً ابزار تثبیت رسمی آن محسوب میشود.
▪ مالکیت اعیان با تخریب بنا از بین نمیرود
یکی از ظریفترین مباحث حقوقی در این زمینه آن است که موضوع حمایت قانون، صرف ساختمان موجود نیست.
حق ایجادشده برای مستأجر، یک حق مستقر نسبت به اعیان است.
به همین دلیل، اگر بنا بر اثر فرسودگی، حوادث قهری یا حتی تخریب از بین برود، اصل حق مالکیت اعیان از بین نمیرود.
نظریه مشورتی شماره ۳۴۸۱/۷ مورخ ۱۳۸۰/۱/۲۴ اداره حقوقی قوه قضاییه نیز در همین راستا اعلام کرده است که:
زائل شدن اعیان موجب زوال مالکیت صاحب آن نمیشود و مالک اعیان در حدود حقوق سابق خود حق احداث مجدد بنا را خواهد داشت.
بنابراین، موضوع حمایت قانون صرف ساختمان فعلی نیست؛ بلکه حقی است که نسبت به عرصه برای ایجاد و نگهداری اعیان به وجود آمده است.
در نتیجه، تخریب بنا، لزوماً موجب سقوط حق اعیان نیست و مالک اعیان میتواند در حدود حقوق ایجادشده، اعیان را مجدداً احداث کند....
ادامه مطلب را با لمس instant view مطالعه فرمایید.
پیشنهاد جهت مطالعه
نگاهی دوباره به چند واژه پرکاربرد حقوقی
1 comment
3
1
1
موادِ قانونیِ مستند در این صفحه 1
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
