ارث (حقوق): موجبات ارث

موجبات ارث در حقوق ایران ، دارای دو معنی عام و خاص م. ب.. ۲. ۱ - موجبات عام ارث موجبات ارث در معنی عام، به اسباب و شرایطی گفته می‌شود که در صورت جمع شدن آن‌ها، ترکه از متوفی به وراث او انتقال می‌یابد. ۲. ۲ - موجبات خاص ارث در معنی خاص، فقط شامل اسباب انتقال ترکه م. ب.. ۲.۲. ۱ - شروط ایجابی تحقق موجبات ارث به عنوان مثال، برای این‌که دارایی خانواده از پدر به پسر انتقال پیدا کند تحقق سه شرط ایجابی، لازم است. این امور عبارتند از: • فوت پدر؛ • وجود رابطه خویشاوندی مشروع پسر با پدر؛ • زنده بودن پسر در زمان مرگ پدر. این موجبات، دارای اثری ایجابی و ثابت کننده هستند. ۲.۲. ۲ - شروط سلبی تحقق موجبات ارث شرط عدم وجود موانع انتقال دارایی از طریق ارث مانند قتل پدر توسط پسر، از جهت منفی و سلبی با انتقال دارایی از متوفی به ورثه در ارتباط است. هر یک از این موجبات تحت عناوین مستقل ذیل بررسی می‌شود: • سبب انتقال دارایی (موجب ارث، درمفهوم خاص)؛ • شرایط تحقق ارث؛ • موانع تحقق ارث. ۲. ۳ - سبب انتقال دارایی از دیدگاه قانون‌گذار سبب انتقال دارائی، عبارت است از وجود رابطه‌ خویشاوندی نسبی یا سببی بین متوفی و وارث. (قانون مدنی، ماده ۸۶۱) خویشاوندی نسبی، به پیوستگی طبیعی بین انسان‌ها، که نتیجه‌ تولد انسانی از انسان دیگر است گفته می‌شود و خویشاوندی سببی، به نوعی از خویشاوندی گفته می‌شود که در اثر ازدواج ، بین زن و مرد به‌ وجود می‌آید. ۲.۳. ۱ - ماده‌ ۸۶۲ قانون مدنی به استناد ماده‌ ۸۶۲ قانون مدنی اشخاصی که به موجب خویشاوندی نسبی از متوفی ارث می‌برند ۳ طبقه‌ هستند: • پدر و مادر و اولاد و اولاد اولاد؛ • اجداد و برادر و خواهر و اولاد آن‌ها؛ • اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آن‌ها. (اعمام و عمات و اخوال و خالات در این ماده، ترتیبا به معنای عمو‌ها و عمه‌ها و دائی‌ها و خاله‌ها می‌باشند.) ۲.۳. ۲ - ماده‌ ۸۶۳ قانون مدنی مساله مهم و اساسی در مورد ارث بردن خویشاوندان نسبی این است که به استناد ماده‌ ۸۶۳ قانون مدنی، خویشاوندان هر طبقه تنها در صورتی از متوفی ارث می‌برند که از خویشاوندان طبقه قبل هیچ‌کسی زنده نباشد. به عنوان مثال در صورتی که در زمان فوت مورث، پدر یا مادر متوفی در جمع بازماندگان حضور داشته و زنده باشند، برادر و خواهر متوفی از او ارث نخواهند برد. ۲.۳. ۳ - ماده‌ ۱۰۳۳ قانون مدنی به حکم ماده‌ ۱۰۳۳ قانون مدنی هر کس با یک نفر خویشاوندی نسبی داشته باشد، با زوج یا زوجه‌ آن شخص نیز خویشاوندی سببی خواهد داشت. به‌ عنوان مثال پدر و مادر همسر یک مرد، خویشاوندان سببی و طبقه‌ اول آن مرد هستند، اما به‌ رغم وجود این رابطه، از یگدیگر ارث نمی‌برند. ۲.۳. ۴ - ماده ۸۶۴ قانون مدنی به دیگر سخن، در قرابت سببی، وراثت ، تنها میان زن و شوهر است و به سایر خویشان سببی مانند پدر و مادر همسر، سرایت نمی‌کند به همین جهت است که قانون‌گذار در ماده ۸۶۴ قانون مدنی، تنها از میراث زوج و زوجه صحبت کرده و نامی از سایر خویشان سببی نبرده است. ۲. ۴ - شرایط تحقق ارث مقصود از شرایط تحقق ارث، عواملی است که وجود آن‌ها برای انتقال ترکه از متوفی به وراث ضروری است، بدون این‌که میان وجود آن عوامل و تحقق ارث ملازمه‌ای باشد. به عنوان مثال، زنده بودن وارث در زمان مرگ مورث، شرط تحقق ارث است، ولی میان این شرط و تحقق ارث، ملازمه‌ای وجود ندارد. زیرا احتمال دارد به دلیل از بین رفتن ترکه یا مانعی مانند قتل مورث، ارث تحقق نیابد. ۲.۴. ۱ - مهم‌ترین شرایط قانونی مهم‌ترین شرایط تحقق ارث، از دیدگاه قانون‌گذار عبارتند از: • فوت مورث؛ • زنده بودن وارث حین فوت مورث؛ • وجود ترکه. ۲.۴. ۲ - فوت مورث تا زمانی که شخص زنده است، شخصیت او بر همه دارایی و حقوق مالی‌اش سایه می‌افکند. ولی، این انتساب و سلطه با مرگ مالک از بین می‌رود و ناچار، دارایی به‌ جا مانده باید به شخص دیگری (بازماندگان) انتقال یابد. نکته‌ حائز اهمیت در این رابطه این است که، نه‌تنها مرگ حقیقی مورث می‌تواند منجر به انتقال دارایی او به وراثش شود، بلکه صدور حکم موت فرضی او نیز می‌تواند چنین اثری ایجاد نماید. ۲.۴.۲. ۱ - مواد ۸۶۷ قانون مدنی و ماده‌ ۱۶۰ قانون امور حسبی این مساله از ماده‌ ۸۶۷ قانون مدنی «ارث به موت حقیقی یا به موت فرضی مورث تحقق پیدا می‌کند»و ماده‌ ۱۶۰ قانون امور حسبی به‌روشنی قابل فهم است. بدین توضیح که هر‌گاه شخصی، مدت نسبتا طولانی در محل اقامت خود حاضر نبوده و از او به هیچ‌وجه خبری نباشد، وراث او می‌توانند با حصول شرایطی، صدور حکم موت فرضی او را از دادگاه صالح مطالبه کنند. پس از قطعی شدن حکم موت فرضی چنین شخصی، که غایب مفقودالاثر نامیده می‌شود، اموال وی بین وراثش تقسیم می‌شود. ۲.۴. ۳ - زنده بودن وارث حین فوت مورّث به استناد ماده‌ ۸۷۵ قانون مدنی، شرط دیگر وراثت، زنده بودن وارث حین فوت مورث است. از آن‌جایی که ارث، انتقال اموال و دارائی از متوفی به ورّاث می‌باشد، مسلم است که بدون وجود انتقال‌ گیرنده، انتقال حاصل نمی‌گردد. به همین علت است که باید تاریخ فوت مورث معلوم باشد تا بتوان دانست که حین فوت او چه کسانی موجود بوده و می‌توانستند ارث ببرند. موضوع قابل توجه در مورد این شرط، آن است که حتی جنینی که نطفه‌ او، حین فوت مورث منعقد بوده باشد، از ترکه ارث می‌برد. ۲.۴.۳. ۱ - ماده‌۹۵۷ قانون مدنی این نکته علاوه بر ماده‌ مذکور در فوق، به آسانی از ماده ‌۹۵۷ قانون مدنی قابل برداشت است. در این ماده بیان شده: «حمل از حقوق مدنی متمتع (برخوردار) می‌گردد مشروط بر این‌که زنده متولد شود» و یکی از این حقوق مدنی، حق ارث بردن است. ۲.۴.۳. ۲ - ماده ۸۷۴ قانون مدنی ممکن است اشخاصی که بین آن‌ها امکان توارث وجود دارد، بمیرند و تاریخ فوت یکی معلوم و دیگری مجهول باشد. در این صورت، حیات کسی که تاریخ فوتش مجهول است، در زمان فوت دیگری استصحاب می‌شود و ارث می‌برد. ۲.۴.۳. ۳ - ماده ۸۷۳ قانون مدنی اگر تاریخ فوت اشخاصی که می‌توانند از یکدیگر ارث ببرند، مجهول باشد و ندانیم که کدامیک زودتر فوت کرده است، اشخاص مزبور از یکدیگر ارث نمی‌برند مگر این‌که علت مرگ آن‌ها غرق شدن یا انهدام چیزی بر ایشان باشد. ۲.۴. ۴ - وجود ترکه یکی دیگر از شرایط تحقق ارث این است که مورث در زمان فوت، دارایی داشته باشد. دارایی شامل تمامی اموال عینی، منفعت ، طلب و حقوق مالی دیگر متوفی است و شامل دیون وی نمی‌شود. ۲.۴.۴. ۱ - ماده‌ ۸۶۹ قانون مدنی بدین توضیح که، ورثه هرگز دیون متوفی را به ارث نمی‌برند، لیکن به استناد ماده‌ ۸۶۹ قانون مدنی، ایشان باید قبل از تقسیم اموال متوفی بین خود، تمام دیون و واجبات مالی او را از ترکه بپردازند. حقوق و دیونی که به ترکه میت تعلق می‌گیرد و باید قبل از تقسیم آن اداء شود از قرار ذیل است: • قیمت کفن میت و حقوقی که متعلق است به اعیان ترکه، مثل عینی که متعلق رهن است؛ • دیون و واجبات مالی متوفی؛ • وصایای میت تا ثلث ترکه بدون اجازه ورثه و زیاده بر ثلث با اجازه آن‌ها. ۲.۴. ۵ - اثر قبول یا رد ترکه در تحقق ارث وارث باید در مهلت معین در قانون، ترکه را قبول یا رد کند. این قبول ممکن است به طور صریح یا ضمنی واقع گردد. قبول ضمنی آن است که وارث در ترکه تصرفاتی نماید که حاکی از قبول ترکه و ادای دیون از آن باشد. مثل آن‌که بخشی از ترکه را به دیگری بفروشد. ۲.۴.۵. ۲ - ماده‌ ۲۵۰ قانون امور حسبی به حکم ماده‌ ۲۵۰ قانون امور حسبی در صورتی که ورثه بیش از یک ماه پس از اطلاع یافتن از فوت مورث، در مورد قبول یا رد ترکه اعلام نظر نکنند، این سکوت، قبول ضمنی ترکه محسوب می‌شود. لیکن نباید چنین پنداشت که اراده‌ وارث در تحقق ارث مؤثر است، چرا که تملک ترکه قهری است و به حکم قانون صورت می‌پذیرد. اثر اصلی قبول ترکه، در عهده‌دار شدن دیونی است که بر ذمه مورث بوده و همراه ترکه از او به جای مانده است. بدین توضیح که ورثه با قبول در حقیقت مدیریت ترکه را می‌پذیرند. ۲.۴.۵. ۳ - رد ترکه رد ترکه نیز باید در مهلت معین به اطلاع دادگاه برسد. البته رد ترکه به معنی رد تملک ترکه نیست. رد ترکه به معنی خودداری از تصفیه ترکه و رد سمت مدیریت آن است. منبع: دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۱۷۷، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم · ارث، ص۲۱، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۵، چاپ ششم · ارث، ص۳۱، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۵، چاپ ششم · دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۱۷۸، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم · دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۱۲۱۴، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم · دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۱۵۹، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم · دوره حقوق مدنی ارث، ج۱، ص۶۴، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۷۱، چاپ سوم · حقوق مدنی، ج۳، ص۱۸۶، تهران، انتشارات کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم · حقوق مدنی، ج۳، ص۶۵، تهران، انتشارات کتاب‌فروشی اسلامیه، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم · قاسم زاده، سید مرتضی، حقوق مدنی اشخاص و محجورین، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۸۲، چاپ نهم، صفحه ۴۸ · ارث، ص۶۰، تهران، انتشارات مجد، ۱۳۸۵، چاپ ششم · دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۲۷۲-۲۷۳، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم · دوره مقدماتی حقوق مدنی درس‌هایی از شفعه، وصیت و ارث، ص۲۷۱-۲۸۰، تهران، نشر میزان، ۱۳۸۶، چاپ نهم