ارزشیابی قضایای اخلاقی و حقوقی: ملاک صدق و کذب در قضایای ارزشی

قضایای اخلاقی و حقوقی به دو صورت بیان می‌شود صورت اول برای حکایت از ثبوت قاعده خاصی در نظام ویژه‌ای است چنانکه گفته می‌شود دروغ گفتن برای اصلاح ذات‌البین در اسلام جایز است‌ یا بریدن دست دزد در اسلام واجب است و هنگامی که فقیه یا حقوقدان مسلمانی بخواهد چنین احکامی را بیان کند نیازی به ذکر نظام اخلاقی یا حقوقی اسلام ندارد و از این روی معمولا قید در اسلام در کلام نمی‌آید. ملاک صدق و کذب در چنین قضایایی مطابقت و عدم مطابقت آنها با مدارک و منابع اخلاقی و حقوقی است و راه شناختن آنها هم مراجعه به منابع مربوط به نظام معین است و مثلا راه شناختن قواعد اخلاقی و حقوقی اسلام مراجعه به کتاب و سنت م. ب.. صورت دوم برای حکایت از ثبوت واقعی و نفس‌الامری مفاد آنها است صرف‌نظر از اینکه در نظام ارزشی خاصی معتبر شمرده شده یا جامعه‌ای آن را پذیرفته باشد چنانکه درباره اصول کلی اخلاق و حقوق و از جمله حقوق فطری گفته می‌شود مانند این قضایای اخلاقی خوب است و به هیچ انسانی نباید ظلم کرد و مانند این قضایای حقوقی هر انسانی حق حیات دارد و هیچ انسانی را به ناحق نباید کشت. در اینجا است که نظریات مختلفی داده شد و مخصوصا در فلسفه‌های اخلاق و حقوق غربی معرکه آرائی بپا شده است.