استثنائات اصل غیر قابل استناد بودن ایرادات — دارنده چک یا سفته چند روز مهلت

سؤال مهم اینجاست که آیا صادر کننده ای که چک او به سرقت رفته یا در مورد آن خیانت در امانت یا کلاهبرداری صورت گرفته فقط می تواند در مقابل کسی که این جرایم را انجام داده به ایرادات خود استناد کند یا حتی در مقابل دارنده دست دوم و سوم که آگاهی ندارند نیز قابل استناد است؟ در این خصوص بین محاکم و حقوق دانان اتفاق نظر وجود ندارد. دکتر ستوده تهرانی معتقد است صادر کننده در این مواقع نمیتواند به این ایرادات در مقابل دارنده نا آگاه یا با حسن نیت استناد کند، ولی پس از پرداخت وجه سند تجاری می تواند به سارق یا مجرم رجوع کند ستوده تهرانی حقوق تجارت، ج ۳، ص ۱۶۶). در این خصوص بین محاکم و حقوق دانان اتفاق نظر وجود ندارد. دکتر … است صادر کننده در این مواقع نمیتواند به این ایرادات در مقابل دارنده نا آگاه یا با حسن نیت استناد کند، ولی پس از پرداخت وجه سند تجاری می تواند به سارق یا مجرم رجوع کند ستوده تهرانی حقوق تجارت، ج ۳، ص ۱۶۶). اما اداره حقوقی قوه قضائیه در نظریات مختلف از جمله نظریه مشورتی ۷/۹۸/۹۹۸ مورخ ۱۳۹۸/۷/۱۶ اشعار داشت: ب. ت. ب. اصل غیر قابل استناد بودن ایرادات در برابر دارنده باحسن نیت اسناد تجاری و وصف تجریدی آن این اسناد پس از صدور از منشأ خود منفک میشوند و بر این اساس صادر کننده یا ظهر نویس یا ضامن نمی توانند در برابر دارنده با حسن نیت به روابط شخصی مالی فی مابین خود استناد نمایند مگر اینکه تحصیل مجرمانه سند موجب رأی قطعی دادگاه کیفری محرز شود. بنابراین در فرض سؤال اثبات بزه خیانت در امانت، موجب عدم مسئولیت کیفری و حقوقی صادر کننده است، اما دارنده باحسن نیت می تواند به ید ماقبل خود مراجعه نماید. اطلاق مواد ۱۴ و ۲۳ قانون صدور چک مؤید نظریه اداره حقوقی است. برخی ها نیز بین تحصیل سند تجاری توسط مجرم با اراده صادر کننده (مثل کلاهبرداری و خیانت در امانت و تحصیل آن بدون اراده صادر کننده مثل سرقت تفاوت قائل شده اند و ایرادات را صرفاً در مواقعی قابل پذیرش می دانند که سند تجاری بدون اختیار و اراده صادر کننده سند از ید وی خارج شده باشد (مثل سرقت). دارنده چک یا سفته چند روز مهلت دارد تا گواهی عدم پرداخت اخذ یا سفته را واخواست و سپس طرح دعوا کند؟ یک مهلت واخواست سفته مطابق ماده ۲۸۰ قانون تجارت دارنده سفته ۱۰ روز از تاریخ وعده فرصت دارد به دلیل عدم تأدیه مبلغ سفته اعتراض یا واخواست نماید. واخواست سفته در حال حاضر از طریق بانک ملی صورت می پذیرد و پس از آن از طریق دادگستری ابلاغ می شود. نکته ۱: برخی معتقدند در سفته های عند المطالبه قبل از واخواست باید برای صادر کننده اظهارنامه ارسال شود، زیرا متعهد باید از نیت دارنده سفته برای مطالبه وجه آن مطلع شود و از تاریخ ابلاغ اظهارنامه رسمی دارنده ظرف ۱۰ روز نسبت به واخواست سفته اقدام نماید. به نوعی می توان گفت تاریخ ابلاغ اظهارنامه تاریخ مطالبه و سررسید محسوب میشود. اما به نظر میرسد ضرورتی به ارسال اظهارنامه رسمی نباشد، زیرا واخواست سفته خود نوعی مطالبه محسوب می شود، چراکه واخواست از طریق دادگستری به صادر کننده ابلاغ می شود و اگر او واقعاً قصد پرداخت داشته باشد، به محض اطلاع از قصد دارنده بدهی را می پردازد. اداره حقوقی نیز درباره ابلاغ واخواست در نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۱/۷۴۹ مورخ ۱۴۰۲/۲/۶ بیان داشت: به موجب ماده ۲۹۳ قانون تجارت مصوب ۱۳۱۱، واخواست سفته باید در یک نسخه تنظیم و به موجب امر محکمة بدایت دادگاه عمومی حقوقی توسط مأمور اجرا ابلاغ) به محل اقامت محال علیه در فرض سؤال صادر کننده سفته) ابلاغ شود. قانونگذار وظیفه ابلاغ واخواست را بر عهده دادگاه گذاشته و دارنده وظیفه ای در این خصوص ندارد و از طرفی ضمانت اجرایی برای عدم ابلاغ در قانون پیش بینی نکرده است؛ بنابراین، در فرض سؤال عدم ابلاغ واخواست موجب بی اعتباری آن و زائل شدن حقوق دارنده نمی شود. عدم اسقاط حق اقامه دعوای دارنده برات بر واگذارنده و قبول کننده و ظهر نویسها و همچنین هر ظهر نویس بر ظهر نویس سابق خود در صورت عدم ارسال اظهارنامه رسمی یا مراسله سفارشی دو قبضه دلالت دارد مؤید این برداشت است. نکته ۲ در برخی از دادگستری ها علاوه بر وصول هزینه دادرسی ۲ درصد نیز بابت ابلاغ واخواست سفته از دارنده دریافت میکنند دو تا یک درصد در دو حساب جداگانه در بانک ملی که این امر موجب میشود افراد رغبت کمتری به ابلاغ و اخواست نشان دهند. یک درصد از مبلغ سفته به موجب بند ۲ ماده ۵۴ قانون اداره تصفیه امور ورشکستگی مصوب ۱۳۱۸، به عنوان هزینه واخواست اخذ میشود. این مقرره به موجب قسمت دوم ماده ۳ لایحه قانونی افزایش تعرفه هزینه های دادگستری و ثبت و غیره مصوب ۱۳۳۱/۸/۸ نخست وزیر دو برابر شده است. دو مهلت اخذ گواهی عدم پرداخت چک از بانک دارنده چک وفق ماده ۳۱۵ قانون تجارت ظرف ۱۵ روز از تاریخ سررسید باید به بانک مراجعه و گواهی عدم پرداخت اخذ نماید.