استراق سمع: بعثت و استراق سمع

غالب مفسران بر این عقیده‌اند که پس از بعثت پیامبر‌ اکرم(صلی الله علیه وآله)هیچ‌یک از شیاطین و جنیان راهی به سوی آسمان و شنیدن اخبار فرشتگان ندارند و بر اساس آیات قرآن ، شیاطین از شنیدن اخبار آسمانها منع شده‌اند: «إِنَّهُم عَن السَّمعِ لَمعزُولُون». ۶. ۱ - منظور از برخورد با شهاب ۶.۱. ۱ - رانده شدن به وسیله شهاب و اگر یکی از شیاطین یا جنیان بخواهد سخنان فرشتگان را استراق سمع کند، با شهاب رانده می‌شود: «و أَنّا لَمَسنَا السَّماءَ فَوَجدنـها مُلِئَت حَرَسًا شَدیدًا و شُهُبًا» ، «و لَقَد جَعَلنا فِی‌السّماءِ بُروجًا و زَینّـها لِلنّـظِرین و حَفِظنـهامِن کلِّ شَیطـن رَّجیم إِلاّ مَن استَرقَ السَّمعَ فَأتبَعَه شِهابٌ مُبینٌ». ۶.۱. ۲ - عدم اجازه ورود به آسمان گفته شده: دراین آیه نمی‌توان «إلاّ» را بر ظاهر معنای آن یعنی استثنا حمل کرد و نتیجه گرفت که اگر شیطانی استراق سمع کند می‌تواند وارد آسمان شود، بلکه «إلاّ» به معنای «لکن» است، زیرا به هیچ یک از شیاطین اجازه ورود به آسمان داده نمی‌شود و مفاد آیه این است که اگر شیطانی بکوشد خود را به‌آسمان نزدیک کند به وسیله شهاب رانده‌می‌شود. ۶.۱. ۳ - راندن اوهام به عقل در تأویلی عرفانی برای آیات ۱۵‌ـ‌۱۸ سوره حجر گفته شده: مقصود از « سماء »، عقل یا قلب و منظور از « بروج »، مراتب عقل ( هیولانی ، بالملکه ، بالفعل ، مستفاد ) یا مقامات اخلاقی ، مانند صبر ، شکر ، توکل و‌... است. و مقصود از تزیین سماء ، آراستن آن به علوم و معارف و حکمتها برای متفکران است و مراد از شیطان ، اوهام و تخیلات ، و از شهاب مبین، برهان واضح یا اشراق نور هدایت اراده شده که اوهام و تخیلات را می‌راند. ۶.۱. ۴ - رانده شدن به وسیله کواکب در آیه ۵ سوره ملک راندن شیاطین به «مصابیح» که همان کواکب آسمانی است نسبت داده شده است. با توجّه به اینکه شیاطین بر اساس آیاتی دیگر، به وسیله شهابها رانده می‌شوند، در توجیه این آیه دو قول وجود دارد: یکی اینکه مقصود از مصابیحی که آسمان به آنها زینت داده‌شده، اعم از کواکب اصلی و شهابهای آسمانی است و دیگر اینکه شهابها از کواکب آسمانی جدا شده، شیاطین به وسیله آنها رانده‌می‌شوند. ۶. ۲ - عاقبت شیاطین گرفتار به شهاب درباره این موضوع که آیا شیاطین پس از سوخته شدن به وسیله شهابها کشته می‌شوند یا فقط برخی از اعضایشان می‌سوزد، میان مفسران اختلاف است. ۶. ۳ - نظرات ورود شیاطین به آسمان و در مورد اینکه آیا پیش از بعثت راه آسمانها برای شیاطین و جنیان باز بود یا نه، دو نظریه وجود دارد: ۶.۳. ۱ - راندن شیاطین قبل از بعثت ۱. بسیاری از مفسران بر این باورند که پیش از بعثت یا پیش از میلاد پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) شیاطین و جنیان می‌توانستند به آسمان رفته، گفتوگوی فرشتگان را بشنوند: «و أَنّا کنّا نَقعُدُ مِنها مَقـعِدَ لِلسَّمعِ فَمَن یستَمِعِ الأنَ یجِد لَه شِهابًا رَصَدًا». چنان‌که برخی مفسران از امام‌صادق (علیه السلام) و برخی دیگر از ابن‌عباس نقل کرده‌اند که در زمان جاهلیت ، هریک از کاهنان شیطانی را در استخدام خویش داشت که در مکانی از آسمان می‌نشست و خبرهای مربوط به‌حوادث آینده را استراق سمع می‌کرد و کاهن را از آن آگاه می‌ساخت و کاهن آنها را برای مردم افشا می‌کرد. زمانی که عیسی (علیه السلام)به نبوت مبعوث شد شیاطین از سه آسمان و زمانی که پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)مبعوث شد از همه آسمانها ممنوع شدند و در صورت استراق سمع با شهابها رانده می‌شدند. گفته شده که اصل شهابها پس از بعثت حادث نشده است، بلکه راندن شیاطین به وسیله آنها پس از بعثت صورت گرفته است. در برخی روایات نیز آغاز ممنوعیت نفوذ به آسمانها و رانده‌شدن شیاطین به وسیله شهابها، در شب میلاد پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)دانسته شده است. در تفسیر ‌قمی آمده است: پس از میلاد پیامبر (صلی الله علیه وآله) جنیان نزد کاهنان آمده، اخباری را که پیش از میلاد شنیده بودند برای آنها باز‌می‌گفتند و کاهنان با استفاده از آن اخبار به پیشگویی می‌پرداختند. ۶.۳. ۲ - راه نداشتن شیاطین به آسمان ۲. نظریه دیگر آن است که شیاطین هیچ‌گاه، حتی پیش از بعثت به آسمان راه نداشتند؛ برخی با استناد به آیات ۱۷‌ـ‌۱۸ سوره حجر این مطلب را که پیش از بعثت هر کاهنی شیطانی داشت که اخبار آسمان را برایش می‌آورد افسانه‌ای دروغین خوانده و گفته‌اند: شیاطین به هیچ وجه نمی‌توانند به آسمان برسند و «شهاب مبین» در آیه ، کنایه از این است که شیاطین، کوچک‌تر از آن‌اند که گفته‌های فرشتگان را استراق سمع کنند. برخی دیگر گفته‌اند: آیاتی مانند ۸ سوره صافات دلالت دارد که شیاطین، پیش از بعثت نیز راهی به آسمان ند اشتند. ولی آیه ۹ سوره جن دلالت دارد که برخی از جنیان قبل از بعثت به آسمان راه داشته، سخنان فرشتگان را می‌شنیدند. ۶.۳. ۳ - نتیجه دو نظر جمع بین این دو دسته آیات آن است که بگوییم: پیش از بعثت، رفتن شیاطین به آسمانها و شنیدن خبرهای آسمان به وسیله آنها ممنوع بود؛ ولی جنیان مؤمن به ویژه رسولانشان می‌توانستند به آسمان بروند. آنها در آسمان مکانهای ویژه‌ای داشتند که در آنجا نشسته و به سخنان ملائکه گوش می‌دادند. سپس با آن سخنان، قوم خود را انذار می‌کردند؛ ولی پس از بعثت برای محافظت وحی قرآنی از اشتباه و ختم رسالت و کفایت قرآن برای جنیان و بی‌نیاز شدن آنان از سخنان فرشتگان ، آسمانها پر از فرشتگان نگهبان شد و راه آن به کلی، چه برای شیاطین و چه برای جنیان، اعم از مؤمن و کافر بسته شد. مؤید این گفتار، کلام جنیان مؤمن پس از بعثت است که گفته‌اند: و اینکه (با این اوضاع) ما نمی‌دانیم آیا اراده شرّی درباره اهل زمین شده یا پروردگارشان خواسته‌است آنان را هدایت کند. ۶.۳. ۴ - رانده شدن بعد از بعثت برخی مفسران بر این عقیده‌اند که پیش از بعثت نیز در آسمانها نگهبانانی از فرشتگان بودند که شیاطین را با شهابها می‌راندند؛ ولی پس از بعثت، شمار نگهبانان آسمان بیشتر و محافظت از اخبار آسمانی شدیدتر شد. منبع: شعراء/سوره۲۶، آیه۲۱۲ · جنّ/سوره۷۲، آیه۸ · حجر/سوره۱۵، آیه۱۸-۱۶ · التفسیر الکبیر، ج‌۱۹، ص‌۱۳۰ · حجر/سوره۱۵، آیه۱۸-۱۵ · تفسیر ابن عربی، ج‌۱، ص‌۳۷۵ · ملک/سوره۶۷، آیه۵ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۹، ص‌۳۵۱ · مجمع البیان، ج‌۶، ص‌۱۰۷ · جنّ/سوره۷۲، آیه۹ · الاحتجاج، ج‌۲، ص‌۸۱ · مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۱۴۷ · الامالی، ص۳۶۰ · تفسیر القمی، ج‌۲، ص‌۴۱۰ · حجر/سوره۱۵، آیه۱۸-۱۷ · الکاشف، ج‌۴، ص‌۴۷۰ · صافّات/سوره۳۷، آیه۸ · جنّ/سوره۷۲، آیه۱۰