اصل برائت (اصول): موارد استعمال برائت در فقه و اصول

در علم اصول و فقه اصل برائت در موارد زیادی استعمال شده است. ۱۴. ۱ - برائت ذمه از تکلیف ۱. برائت ذمه از تکلیف ؛ به معناى مشغول نبودن ذمه مکلف به تکلیف محتمل (اصل برائت) است. ۱۴. ۲ - برائت ذمه از دین ۲. برائت ذمه از دین ؛ به معناى رهایى پیدا کردن ذمه از دین به سبب اداى آن یا سقوط دین از ذمه به ابراء است. ۱۴. ۳ - برائت رحم ۳. برائت رحم ؛ به معناى خالى (پاک) بودن آن از حمل و باردار نبودن (برائت رحم) است. ۱۴. ۴ - برائت از عیب ۴. برائت از عیب ؛ به معناى سلب تعهد از خود در برابر عیوب کالاى مورد معامله است. مستحب است فروشنده هنگام فروش کالاى معیوب از عیب‌هاى آن -اعم از آشکار و پنهان- با ذکر تفصیلى آنها تبرى جوید، نتیجه آن سقوط حق خیار فسخ معامله یا حق گرفتن ارش براى خریدار است. ذکر اجمالى عیب‌ها نیز (به اینکه فروشنده بگوید: از تمامى عیوب این کالا تبرى مى‌جویم) در سقوط حق یاد شده کافى است. برخى، در عیب پنهان، ذکر تفصیلى آن را -در فرض علم فروشنده به آن- واجب دانسته و ذکر اجمالى را براى حصول برائت و سقوط حق خیار مشتری کافى ندانسته‌اند. اگر فروشنده ادعا کند هنگام معامله از عیوب مبیع برائت جسته است و خریدار انکار نماید، در صورت نداشتن بیّنه سخن مشترى با قسم پذیرفته مى‌شود. ۱۴. ۵ - برائت از ضمان ۵. برائت از ضمان ؛ به معناى سلب ضمان از خود در برابر آسیبهاى احتمالى است که از ناحیه شخص بر دیگرى وارد مى‌گردد. برائت پزشک از ضمان هنگام اقدام به درمان بیمار و نیز -بنابر تصریح برخى- برائت از ضمان در ورزشهایى مانند بوکس، موجب سقوط ضمان است. ۱۴. ۶ - قسم خوردن به برائت از خداوند ۶. قسم خوردن به برائت از خداوند یا رسول خدا (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله) و یا امامان (علیهم‌السلام)؛ به معناى خروج از حول و قوه الهى یا از ولایت و اطاعت حجت‌هاى او. سوگند یادکردن به برائت از خدا، پیامبر (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله) یا یکى از امامان (علیهم‌السلام) جایز نیست و قسم منعقد نمى‌شود و بنابر مشهور موجب ثبوت کفاره نیست. ۱۴. ۷ - برائت از دشمنان خدا و اولیاى او ۷. برائت از دشمنان خدا و اولیاى او؛ به معناى بیزارى قلبى از آنان و عمل به مقتضاى آن در رفتار و گفتار، همچون دورى گزیدن از آنان و لعن و نفرین بر ایشان، که در اصطلاح از آن به تبری (مقابل تولی ) تعبیر مى‌شود. ۱۴. ۸ - برائت از ارث ۸. برائت از ارث ؛ به معناى اسقاط سهم خود از ارث و برائت از جریره ؛ به معناى سلب تعهّد و مسئولیت در برابر جنایت است. برائت پدر از جریره فرزند ( ولاء ) و از سهم خ. ن. ب. ارثیه ( ترکه ) او موجب محرومیت پدر از ارث فرزند نمى‌شود. ‌ برخى قدما آن را سبب محرومیت پدر از ارث فرزند دانسته‌اند. منبع: جواهر الکلام، ج۲۳ ص۲۴۵-۲۴۷ · جامع المقاصد، ج۴، ص ۳۵۴ · جواهرالکلام، ج۴۳، ص۴۶ -۴۷ · توضیح المسائل آیت الله اراکى، ص۵۷۲.‌ · التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ج۴، ص۲۶۰ -۲۶۵ · مستند الشیعه، ج۱۹، ص۴۵۱ · النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی، ص۶۸۲