اصول نظارت بر اجرای کار — از طرفی

صرف نظر از شرح عمومی خدمات مشاوره در دوره ی ساخت و تحویل کار که در بخشنامه ی سازمان برنامه و بودجه آمده است، از استقرا در ماده های شرایط عمومی پیمان، می توان اصول مربوط به نظارت بر اجرای کار مهندس مشاور را به شرح زیر احصا کرد: بند (الف) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان یک اصل کلی را در خصوص نظارت مهندس مشاور بدین صورت بیان می کند: «عملیات اجرایی پیمانکار، همیشه باید زیر نظر و با اطلاع مهندس مشاور انجام شود. این اصل کلی نشان می دهد که اساساً مهندس مشاور کارهای پیمانکار را باید هم زیر نظر داشته باشد یعنی کاملاً نظارت کند. مهندس مشاور کارهای پیمانکار را باید هم زیر نظر داشته باشد یعنی کاملاً نظارت کند. و هم این که از انجام کلیه ی کارهای او مطلع باشد. این نظارت موجب نمی شود که پیمانکار در اثر نظارت مهندس مشاور میزان مسئولیت خود را کاهش دهد و در صورت بروز عیب و نقص در کارهای او، با این استدلال که به هر حال چون مهندس مشاور نظارت کرده پس او در بروز عیب و نقص مسئولیتی ندارد. کما این که در ادامه ی بند (الف) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان اضافه شده است که نظارتی که از طرف کارفرما و مهندس مشاور در اجرای کارها به عمل می آید، به هیچ روی، از میزان مسئولیت پیمانکار نمی کاهد. این جمله روی دیگر سکه ی تعهد به نتیجه ی پیمانکار است که به هر روی پیمانکار نسبت به کارهای خود مسئولیت کامل دارد و آنچه کارفرما از او می خواهد اتمام کامل و بی عیب و نقص کار موضوع پیمان است. از طرفی، نظارت مهندس مشاور بر کارهای پیمانکار مانع از نظارت و بازرسی کارها توسط کارفرما نیست و او به عنوان صاحب کار حق دارد هم بر کارهای پیمانکار و هم بر نظارت مهندس مشاور که هر دو رابطه ی قرار دادی با کارفرما دارند، اشراف داشته باشد. به همین جهت بند (ه) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان می گوید: کارفرما در مدت اجرای پیمان، هر موقع که لازم بداند، توسط نمایندگان خود، عملیات پیمانکار را بازرسی میکند. یکی دیگر از اصول کلی و مهم در باب نظارت مهندس مشاور که در همان بند (ب) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان قید شده این است که مهندس مشاور، تنها مرجع فنی پیمانکار برای اجرای موضوع پیمان از سوی کارفرماست. این مرجعیت فنی در واقع مرجعیت انحصاری در امور فنی است و غیر از مهندس مشاور شخص دیگری اصل دیگر این است که وظایف و اختیارات مهندس مشاور در اسناد و مدارک پیمان مشخص شده است. یعنی کلیه وظایف و اختیاراتی که در جای جای شرایط عمومی پیمان برای مهندس مشاور پیش بینی شده ملاک عمل وی بوده و او حق ندارد خارج از تعهدات و مسئولیتهای خود، کاری را برای پیمانکار اضافه و یا امری را از کارهای او کاهش دهد. به همین سبب در پایان مقرر گردیده مواردی که مهندس مشاور موظف به کسب مجوز از کارفرما برای انجام وظایف نظارت است در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده است. از طرفی، نظارت مهندس … بر کارهای پیمانکار مانع از نظارت و بازرسی کارها توسط کارفرما نیست و او به عنوان صاحب کار حق دارد هم بر کارهای پیمانکار و هم بر نظارت مهندس … که هر دو رابطه ی قرار دادی با کارفرما دارند، اشراف داشته باشد. به همین جهت بند (ه) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان می گوید: کارفرما در مدت اجرای پیمان، هر موقع که لازم بداند، توسط نمایندگان خود، عملیات پیمانکار را بازرسی میکند. یکی دیگر از اصول کلی و مهم در باب نظارت مهندس … که در همان بند (ب) ماده ۳۲ شرایط عمومی پیمان قید شده این است که مهندس … فنی پیمانکار برای اجرای موضوع پیمان از سوی کارفرماست. این مرجعیت فنی در واقع مرجعیت انحصاری در امور فنی است و غیر از مهندس … اصل دیگر این است که وظایف و اختیارات مهندس … در اسناد و مدارک پیمان مشخص شده است. یعنی کلیه وظایف و اختیاراتی که در جای جای شرایط عمومی پیمان برای مهندس … شده ملاک عمل وی بوده و او حق ندارد خارج از تعهدات و مسئولیتهای خود، کاری را برای پیمانکار اضافه و یا امری را از کارهای او کاهش دهد. به همین سبب در پایان مقرر گردیده مواردی که مهندس … به کسب مجوز از کارفرما برای انجام وظایف نظارت است در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده است. قبلاً گفتیم که نقش مهندس … در پیمان به عنوان یکی از عوامل پیمان، نوعی نمایندگی است که اختیارات او از طرف کارفرما به او تفویض شده است. فرض بر این است و در واقع چنین نیز هست که کارفرما از امور فنی به اندازه ی مهندس … ندارد و کارفرما ناگزیر است برای کنترل کیفیت کار پیمانکار از شخصی مدد جوید که به مسایل فنی آگاهی کامل دارد. این است که مهندس … را به استخدام خود می گیرد تا از کارهای پیمانکار مراقبت نماید. نمایندگی در قانون مدنی ما عنوان خاصی به خود اختصاص نداده ولی می توان گفت عمده ی امور مربوط به نمایندگی در مبحث وکالت بیان شده است. در ماده ۶۵۶ قانون مدنی آمده است: وکالت عقدی است که به موجب آن ی. ا. ط. طرف دیگر را برای انجام امری نایب خود می نماید. نیابت دادن همان نمایندگی دادن است. سپس قانون مدنی در ماده 17 می گوید: وکالت ممکن است به طور مطلق و برای تمام امور موکل باشد یا مقید و برای امور خاص». در شرایط عمومی پیمان، نقش و نمایندگی مهندس … نیست بلکه مقید و برای امور خاص است. از این رو ماده ۶۶۳ قانون مذکور اشعار می دارد که وکیل نمی تواند عملی را که از حدود وکالت او خارج است، انجام دهد». چون مهندس … در امر نظارت پیمان وکیل کارفرماست و حدود اختیارات او نیز در اسناد و مدارک پیمان مشخص و معین شده است، لذا مهندس … حق ندارد عملی را که خارج از حدود اختیارات وی که در امر نظارت به او واگذار شده است، انجام دهد. در غیر این صورت کارفرما هیچ گونه تعهدی در قبال کارهای خارج از حدود اختیارات مهندس … به اشخاص ثالث و حتا پیمانکار نخواهد داشت. قانون مدنی در ماده ۶۷۴ در این خصوص می گوید: «در مورد آنچه که وکیل در خارج از حدود وکالت انجام داده شده است، موکل هیچ گونه تعهد نخواهد داشت مگر این که اعمال فضولی وکیل را صراحتاً یا ضمناً اجازه کند. در شرایط عمومی پیمان، نقش و نمایندگی مهندس مشاور اصولاً مطلق نیست بلکه مقید و برای امور خاص است. از این رو ماده ۶۶۳ قانون مذکور اشعار می دارد که وکیل نمی تواند عملی را که از حدود وکالت او خارج است، انجام دهد». چون مهندس مشاور در امر نظارت پیمان وکیل کارفرماست و حدود اختیارات او نیز در اسناد و مدارک پیمان مشخص و معین شده است، لذا مهندس مشاور حق ندارد عملی را که خارج از حدود اختیارات وی که در امر نظارت به او واگذار شده است، انجام دهد. در غیر این صورت کارفرما هیچ گونه تعهدی در قبال کارهای خارج از حدود اختیارات مهندس مشاور نسبت به اشخاص ثالث و حتا پیمانکار نخواهد داشت. قانون مدنی در ماده ۶۷۴ در این خصوص می گوید: «در مورد آنچه که وکیل در خارج از حدود وکالت انجام داده شده است، موکل هیچ گونه تعهد نخواهد داشت مگر این که اعمال فضولی وکیل را صراحتاً یا ضمناً اجازه کند. ۶۵ - نظارت مهندس مشاوره شامل چه اموری است؟ در پیمان به علت گستردگی طیف کارها، امور مختلفی در تعهدات طرفین است. در پیمان به علت گستردگی طیف کارها، امور مختلفی در تعهدات طرفین است. مهندس مشاور که به نمایندگی از طرف کارفرما نقش خود را بین طرفین پیمان ایفا می کند طبیعتاً درگیر کارهای گوناگونی است. گفتیم که در ضمیمه ی شماره (۱) پیوست بخشنامه ی شماره ۹۴/۲۱۱۵۷ مورخ ۱۳۹۴/۲/۲۰ اهم عناوین شرح خدمات عوامل شمارش شده است. در اینجا شرح خدمات نظارت عالیه و نظارت کارگاهی را به استثنای خدمات ارجاع کاره که در پیمان و در این مبحث موضوعیت ندارد، با آنچه در متن شرایط عمومی پیمان آمده است، خواهیم دید.