این اعلامیه شامل یک مقدمه و ۲۵ ماده بوده که اهم مباحث مندرج در آن به شرح زیر است: ۲.
۱ - مقدمه اعلامیه در مقدمه نسبتا طولانی اعلامیه، با یادآوری مقدمه اساسنامه یونسکو مبنی بر اصول دمکراتیک کرامت، برابری و احترام متقابل انسانها و رد هرگونه تبعیض و نابرابری انسانها، انتشار گسترده فرهنگ و آموزش آحاد بشر را برای برقراری عدالت، آزادی و صلح و حفظ کرامت انسانها امری ضروری و لازم بهشمار آورده است. سپس با یاد آوری اسناد بینالمللی مهمی چون اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)، میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)، میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۹۶۶) و...
همچنین با اشاره به سایر اسناد بینالمللی مرتبط و با یادآوری قطع نامههای دیگر مصوب سازمان یونسکو، بر حمایت از پژوهشهای اخلاقی و مبتنی بر اخلاق و اعمال و اقدامات حاصله و پیشرفتهای زیستشناسی و ژنتیک در چارچوب احترام به حقوق بشر و آزادیهای بنیادین ، حمایت نموده و تاکید کرده که چنین پژوهشهایی باید به کرامت، آزادی و حقوق بشر احترام گذاشته و تمامی اشکال تبعیض بر مبنای ویژگیهای ژنتیک را منع نمایند. ۲.
۲ - کرامت انسان و ژنوم انسانی حقوق بشر از کرامت ذاتی شخص انسان (Human dignity and the human genome) ناشی میشود و انکار آن به نفی انسانیت میانجامد و تمامی انسانها در این امر برابرند، بر این اساس، ماده یک اعلامیه حاضر، ژنوم انسانی را مبنای وحدت بنیادین تمامی اعضای خانواده بشری و اساس شناسایی کرامت ذاتی و تنوع آنها محسوب نموده و به مفهوم نمادین، آن را میراث بشریت (Heritage of humanity) بهشمار آورده است.
ب:چنین کرامتی، تنزل ندادن مرتبه افراد به سبب ویژگیها و خصایص وراثتی و احترام گذاشتن به منحصر به فرد بودن (Uniqueness) و تنوع (Diversity) آنان را ضروری میسازد.» در ماده سوم اعلامیه با اشاره به این امر که ژنوم انسانی بهطور طبیعی تکامل مییابد و در معرض جهش و تغییر قرار دارد، ژنوم انسانی را دارای تواناییهای بالقوهای دانسته که بر اساس محیط زیست اجتماعی و طبیعی هر فرد از جمله وضعیت سلامت و بهداشت، شرایط زندگی، تغذیه و آموزش و پرورش به صورتها و اشکال گوناگونی پدیدار میشود.
از اینرو، بر این نکته در ماده ۴ تاکید شده که ژنوم انسانی در حالت طبیعی، نباید موجب منافع مالی شود و بهعنوان مبنایی برای کسب درآمد محسوب گردد، بلکه آنچنان که در مواد آتی (ماده ۱۲) به آن تصریح مینماید، منافع حاصله از پیشرفت علم وراثت و پزشکی در موضوع ژنوم انسانی، با احترام به کرامت و حقوق انسانی تمامی افراد در دسترس همگان قرار خواهد گرفت. ۲.
۳ - حقوق اشخاص مربوطه در مواد پنجم تا نهم اعلامیه حاضر به حقوق اشخاصی پرداخته شده که در پژوهشهای مربوطه به ژنوم انسانی بهنحوی مداخله دارند. (Rights of the persons concerned) بر این اساس ماده پنج اعلامیه چنین مقرر مینماید: «الف:تحقیقات، مداوا یا تشخیصی که بر ژنوم فردی تاثیر گذار باشد، فقط باید پس از بررسیهای همه جانبه و پیشبینی درباره خطرها و مزایای بالقوه مربوطه و بر اساس شرایط و الزامات مقرر در قوانین ملی صورت پذیرد؛
ب:در تمامی موارد، اذن (رضایت) پیشینی، آزادانه و آگاهانه شخص مربوطه باید گرفته شود.
هرگاه خود شخص در شرایطی نباشد که اذن (رضایت) دهد، رضایت یا اجازه او باید به شیوهای که در قانون مقرر شده و با لحاظ منافع عالیه وی، اخذ گردد؛
پ:حق هر فرد برای تصمیمگیری درباره این که، نتایج آزمایشهای ژنتیک و آثار ناشی از آن به وی اطلاع داده شود یا نه، باید محترم شمرده شود؛
ت: در تمامی موارد تحقیقاتی، ارزیابی پیشینی باید بر اساس اصول راهنما یا استانداردهای تحقیقی ملی و بینالمللی مورد عمل قرار گیرد؛
ث: هرگاه بر اساس قانون، شخصی برای اعلام رضایت صلاحیت نداشته باشد، پژوهشی که بر ژنوم وی تاثیرگذار است، فقط جهت حفظ سلامت مستقیم او و بر اساس اجازه و شرایط حمایتی که در قانون مقرر گردیده، میتواند صورت پذیرد، پژوهشی که منفعت مستقیمی بر سلامت فرد مورد نظر نداشته باشد، فقط بهصورت استثنایی، با مراعات بیشترین محدودیتها، به گونهای که شخص مربوطه در معرض کمترین خطر و حداقل فشار ممکن باشد، انجام خواهد شد و اگر هدف این تحقیقات، کمک به وضع سلامت افراد دیگر، در گروه سنی مشابه یا شرایط ژنتیکی مشابه است، این تحقیقات باید مطابق با شرایط مقرره در قانون و مشروط به اینکه چنین پژوهشهایی با حمایت از حقوق بشر فرد مورد نظر سازگار باشد، صورت پذیرد.» ماده شش اعلامیه نیز اصل عدم تبعیض بر اساس ویژگیهای ژنتیکی را مورد تصریح قرار داده و مقرر نموده: «هیچکس نباید بر اساس ویژگیهای ژنتیکی در معرض تبعیض قرار گیرد که هدف یا تاثیر آن نادیده گرفتن حقوق بشر، آزادیهای اساسی و کرامت انسانی است.» ماد ۷ نیز در راستای حفظ حقوق افرادی که در معرض تحقیقات ژنتیکی قرار میگیرند، مقرر کرده که دادهها و اطلاعات ژنتیکی مربوط به شخصی قابل شناسایی که برای مقاصد پژوهشی یا هر هدف دیگری ذخیره یا پردازش شده، باید بهطور محرمانه و بهگونهای که قانون مقرر نموده، نگهداری شود.
همچنین اگر به فردی در اثر تحقیقات یا مداخله مؤثر در ژنوم وی بهطور مستقیم و معین خسارات یا آسیبی وارد آمده باشد، مطابق ماده ۸، اعلامیه حاضر، بر اساس قوانین بینالمللی و ملی، چنین فردی باید حق دریافت غرامت عادلانه را داشته باشد. علاوهبر این مطابق ماده ۹ اعلامیه، بهمنظور حمایت از آزادیهای اساسی و حقوق بشر، محدودیتها درباره اصلهایی رضایت و محرمانه بودن فقط باید در قانون برای دلایل پیشبینی شده بر اساس الزامات حقوق بینالملل عمومی و نظام بینالمللی حقوق بشر صورت پذیرد. ۲.
۴ - پژوهش درباره ژنوم انسانی با وجود آن که اصل آزادی پژوهش و تحقیقات که امری مقبول در نظام حقوق بشری است، (Research on the human genome) مقتضی پژوهش آزادانه درباره ژنوم انسانی نیز میباشد، اما پژوهش در این حوزه مستلزم رعایت اصول و موازین خاصی است که در مواد دهم تا دوازدهم اعلامیه به آن پرداخته شده است. اولین اصل مهم در این زمینه آن است که انجام هیچ پژوهش یا درخواستهای پژوهش درباره ژنوم انسانی به ویژه در حوزه زیست شناسی، ژنتیک و پزشکی نباید بر احترام به حقوق بشر و آزادیهای اساسی و کرامت افراد یا گروههای مردمی ترجیح داده شود.
(ماده ۱۰) اصل دوم این که، اعمالی که مغایر با کرامت انسانی اند نظیر شبیهسازی انسانها، نباید مجاز باشند. (ماده ۱۱) از دولتها و سازمانهای صالح بینالمللی نیز دعوت شده تا در شناسایی و تعیین چنین روشها و اتخاذ تدابیر لازم در سطح ملی و بینالمللی، برای تضمین اصول مقرر در این اعلامیه همکاری نمایند. (ماده۱۱) اصل سوم که در امر پژوهش درباره ژنوم انسانی باید رعایت شود این که منافع حاصله از پیشرفتها درباره ژنوم انسانی باید با احترام به کرامت و حقوق بشر فردی در اختیار عموم قرار داده شود.
(بند الف ماده ۱۲) همچنین در بند ب ماده ۱۲ با تاکید بر این که آزادی پژوهش، برای پیشرفت و توسعه دانش ضروری بوده و بخشی از آزادی اندیشه محسوب میشود، این اصل را مورد تایید قرار داده که انجام پژوهش درباره ژنوم انسانی باید در راستای کاستن از درد و رنج و ارتقای سلامت افراد و نوع بشر باشد. ۲.
۵ - شرایط انجام فعالیتهای علمی مواد سیزدهم تا شانزدهم اعلامیه به شرایط انجام فعالیت علمی درباره ژنوم انسانی (Conditions for the exercise of scientific activity) پرداخته و بر این اساس در ماده ۱۳ مقرر نموده: «مسئولیتهای ذاتی در فعالیتهای پژوهشگران از جمله دقت و موشکافی، احتیاط، صداقت عقلایی و یکپارچگی و بینقصی (درستی) در انجام پژوهشها و همچنین در ارایه و استفاده از یافتههای علمی، به دلایل اخلاقی و الزامات اجتماعی باید بهطور ویژهای در انجام پژوهشها درباره ژنوم انسانی مورد اهتمام پژوهشگران باشد.
سیاستگذاران علمی عمومی و خصوصی نیز مسئولیتهای ویژهای در این ارتباط دارا میباشند.» در کنار مسئولیتهای پژوهشگران، دولتها نیز باید شرایط مادی و معنوی مناسب برای تامین آزادی در انجام پژوهش درباره ژنوم انسانی و بررسی مفاهیم و پیامدهای اخلاقی، حقوقی، اجتماعی و اقتصادی چنین پژوهشی را بر اساس آنچه در این اعلامیه مقرر شده با اتخاذ تدابیر و اقدامات مناسب، فراهم آورند. (ماده ۱۴) همچنین، دولتها در کنار تامین ساختار لازم برای انجام آزادانه پژوهش درباره ژنوم انسانی، باید اقدامات مناسبی را در جهت حفاظت از حقوق بشر و آزادیهای اساسی و کرامت انسان و حمایت از سلامت عمومی بهعمل آورند و تضمین نمایند که چنین پژوهشهایی بهمنظور اهداف غیر مسالمتآمیز بهکار گرفته نمیشود.
(Conditions for the exercise of scientific activity) (ماده ۱۵) علاوهبر این دولتها باید ارزشهای ترویجی در سطوح مختلف نظیر تاسیس کمیتههای مستقل علمی با تنوع اخلاقی بهمنظور دستیابی به مسایل اخلاقی، حقوقی و اجتماعی حاصله از پژوهش در ژنوم انسانی و کاربرد آن را مورد شناسایی قرار دهند. (ماده ۱۶) ۲.
۶ - انسجام و همکاری بین المللی مواد هفدهم تا نوزدهم اعلامیه به تعهدات دولتها و لزوم همکاریهای بینالمللی (Solidarity and international co-operation) در ارتباط با مسایل و موضوعات مربوط به ژنوم انسانی پرداخته است. بر این اساس در ماده ۱۷ دولتها را ملزم نموده تا به همبستگی افراد، خانوادهها و گروههای جمعیتی که در برابر بیماری یا معلولیت ژنتیک آسیبپذیر بوده یا تحتتاثیر آن قرار دارند، احترام گذاشته و آن را مورد حمایت قرار دهند و از پژوهشهایی که درباره شناسایی، پیشگیری و درمان بیماریهای ژنتیکی و بهویژه بیماریهای نادر و همهگیر، صورت میپذیرد، حمایت بهعمل آورند.
ماده ۱۸ نیز دولتها را ملزم نموده تا از هیچ تلاشی برای ادامه حمایت از انتشار بینالمللی دانش علمی درباره ژنوم انسانی و همکاریهای علمی و فرهنگی، به ویژه بین کشورهای صنعتی و درحال توسعه ، فروگذاری نکنند. علاوهبر این دولتها باید در چارچوب همکاری بینالمللی با کشورهای در حال توسعه در صدد تشویق برای انجام تدابیری بهمنظور بررسی خطرها و مزایای پژوهش درباره ژنوم انسانی و پیشگیری از سوء استفاده از آن، ایجاد و تقویت توانایی کشورهای در حال توسعه برای انجام پژوهشهای ژنتیکی، بهرهمندی کشورهای در حال توسعه از دستاوردهای پژوهشی علمی و فنی، تبادل آزادانه اطلاعات و دانش علمی و... باشند. (ماده ۱۹) ۲.
۷ - ترویج، حمایت و اجرای اصول اعلامیه بهمنظور ترویج اصول اعلامیه حاضر، در ماده ۲۰ از دولتها خواسته شده تا از طریق آموزش و ابزارهای مربوطه در تمامی سطوح، اقداماتی مناسب توسط مسئولان سیاستگذاری علمی بهعمل آورده شود. همچنین دولتها باید اقدامات مناسبی را اتخاذ نمایند تا سایر اشکال پژوهش، آموزش و انتشار اطلاعات را تشویق نماید که موجب افزایش آگاهی جامعه و تمامی اعضای آن نسبت به مسئولیتهای آنها درباره مسایل اساسی مربوط به حمایت و حفاظت از کرامت انسان میشود.
(ماده ۲۱) علاوهبر این دولتها باید بهمنظور اجرای اعلامیه حاضر تمامی تلاشها و اقدامات و تدابیر مناسب را بهعمل آورده (ماده ۲۲) و امکان همکاری کامل بین کمیتههایی که در این راستا تشکیل شده اند را فراهم آورند. (ماده ۲۳) کمیته بینالمللی اخلاق زیستی یونسکو، (The International Bioethics Committee of UNESCO) باید با انتشار اصول مقرر در این اعلامیه بررسی بیشتر مسایل مطرح شده بر اثر اعمال آنها و از طریق تکامل فنآوریهای مورد بحث مساعدت نماید و مشاورههای مناسب را به گروههای آسیبپذیر و خطاب به کنفرانس عمومی ارایه نماید و بهویژه در رابطه با شناسایی و تعیین روشهایی که میتواند مغایر با کرامت انسان باشد نظیر مداخله برای تغییر ژنها، نظر مشورتی بدهد.
(ماده ۲۴) هیچ امری در این اعلامیه را نمیتوان بهعنوان دلیلی برای هیچ کشور، گروه یا شخصی تعبیر نمود که بر اساس آن، اقدام به فعالیتی مغایر با حقوق و آزادیهای اساسی از جمله اصول مقرر در این اعلامیه بنماید. (ماده ۲۵)
منبع: Universal Declaration on Human Rights (UDHR) ۱۹۴۸, UN. Doc. A/ ۸۱۰, ۱۰ December ۱۹۴۸ · International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) ۱۹۶۶, UN. Doc. A/۶۳۱۶ (۱۹۶۶) · International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), UN, G.A. Res. No ۲۲۰۰A (XXI) of ۱۶ Dec. ۱۹۶۶ · حقوق بشر و حقوق بشر دوستانه، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۸۷، چاپ اول، ص۱۲۵ – ۱۲۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
