دکترین
امام سجاد علیه‌السلام: نکته
بنیان پویای اسلام و فرع و شاخه مرتفع و متعالی آن م. ب.. چه اینکه امامت بر اساس بیان حضرت در همین حدیث بلند، خلافت الهی و مایه عزت مؤمنین است. سیاستمداران واقعی، بندگان خداوند در همه زمینه‌ها و ارکان البلاد یعنی رکن‌های مستحکم شهرها و جوامع انسانی می‌باشند. چه اینکه آنها اولی الامر و صاحبان حقیقی منصب تدبیر و مدیریت در جامعه‌اند. و سپس با بهره‌مندی از عنصر عصمت که او را از هرگونه تخطی از انجام مسئولیت کاملا مصون نموده است، زمامدار واقعی امور سیاسی جامعه بوده و با قدرت الهی به وظیفه امامت عمل می‌نماید.
و لذا تمام تمام افعال او اعم از کارهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و غیره، همه و همه امور سیاسی و در راستای تدبیر صحیح و الهی جامعه م. ب.. پر واضح است ب. ت. ب. تغییر اوضاع و شرایط در هر عصر و مصری، انتظار یک نوع اقدام و ارائه یک عملکرد از همه آن ذوات مطهر، انتظاری ناصواب و خلاف بداهت عقل است. آیا این جز یک عملکرد سیاسی کامل است؟!
۱- هجرت به خارج از شهر مدینه به مدت دو سال (برنامه سیاسی کوتاه مدت).
۲- واقعه دهشتناک حره.
۳- فتنه ابن‌زبیر. قابل توجه اینکه حضرت در این مدت به‌صورت مرتب از محل اقامت خود در صحرا به سوی عراق و به قصد زیارت جد و پدرشان (علیهماالسلام) حرکت می‌کردند و هیچ‌کس متوجه کار ایشان نمی‌شد. حضرت در آن زمان، جوانی بودند در سنی حدود سی و دو سالگی که طبعا در شهر مدینه از هیچ موقعیتی برخوردار نبوده و از سوی دیگر به عنوان تنها وارث کربلا در مظان اتهام شدید دستگاه حاکمه قرار داشتند که هر حرکتی از ناحیه آن بزرگوار می‌توانست مستمسکی برای نابودی کامل دودمان پیامبر باشد.
بلا شک انگشت اتهام در زمینه هر اقدام علیه نظام اموی متوجه حضرت بود و مدینه نیز آبستن حوادث تلخ و ناگوار، چنانچه در بخش واقعه دهشتناک حره بررسی خواهد گردید. به علاوه حضرت در جریان قیام پدر و به خاطر عروض مرض و بیماری از یک سو و پلیدی متولیان سپاه کوفه در موقع اسارت از سوی دیگر، به جانکاه‌ترین مصائب جسمی و روحی مبتلا گردیده و در طول سفر اسارت نیز انواع آزارها و شکنجه‌ها بر وجود مبارکشان وارد گردیده بود. آری ب. ت. ب. بودن حضرت در محل مکشوفی در وسط صحرا طبعا هرگونه مراقبت و محافظت از حضرت لغو بوده و لذا با این تدبیر، حضرت از شر نیروهای امنیتی اموی نیز راحت بوده و بعد با گذشت زمان که اوضاع آرام گرفته و آبها از آسیاب افتاد و حضرت نیز از نظر جسمی و روحی به آرامش و صحت و سلامت نائل آمدند، طبیعتا به میان مردم برگشته و فعالیت‌های گسترده اجتماعی، فرهنگی و سیاسی خود را آغاز خواهند کرد.
همه آنچه ذکر شد در پرتو این اقدام مدبرانه حضرت اتفاق افتاد. هم ذهنیت امویان که جز حقد و بغض نسبت به دودمان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چیزی در دل نداشتند، نسبت به حضرت عوض گردید و آنها حضرت را به عنوان کسی که مجسمه خیر است و هیچ شری در او وجود ندارد، ستودند و هم او را از همه بیشتر دوست داشته و او را از تمام شرور و آزارهای خود در امان داشتند و هم در واقعه حره که او هدف اصلی بود، نه تنها جان سالم به در برده و مورد اعزاز فرمانده خونخوار سپاه شام قرار گرفت، که بسیاری از اهل مدینه و من‌جمله خاندان مروان در پناه حضرت از هر گزندی محفوظ ماندند و به هر تقدیر در پرتو این سیاست حکیمانه حضرت، زمینه برای انجام مسئولیت خطیر امامت در آن عصر پرآشوب و پر فتنه و بسیار سخت به نحو احسن فراهم گردید. ۲۹.۴.
۱ - آغاز قیام مردم مدینه برخورد مردم مدینه با بازماندگان نهضت عاشورا بشدت عاطفی بود، همه گریستند و اظهار همدردی کردند. این روایت نشان می‌دهد که چگونه مردم از خط امامت و ولایت فاصله گرفته بودند. آری فرزندان مهاجر و انصار و جوانان انقلابی شهر مدینه وارد شام شدند و از نزدیک خلیفه اموی را و وضعیت اسفبار او را از سگ‌بازی و میگساری و سایر پلشتی‌ها، مشاهده کردند. او با سگ‌ها بازی می‌کند و شب‌ها با دخترکان جوان به سر می‌برد و تا صبح با آنها مشغول است، و ما شما را شاهد می‌گیریم که او را به صورت قاطع از منصب خلافت خلع کردیم.
اینجا نقطه انفجار مدینه بود. اما مردم شهر امتناع کرده و نبرد آغاز شد. گرچه ابتدا پیروزی‌هایی به نفع مدافعین شهر رخ نمود ولی سرانجام از منطقه‌ای سنگستان که به نام حره معروف بود، سپاهیان جرار شامی به شهر نفوذ کردند و با نفوذ آنان و تسلط بر شهر، برگ سیاهی در پرونده سرتاسر ننگین اموی نقش بست. تاریخ از نقل فجایع شامیان شرمسار است. چه دخترانی که مورد هتک قرار نگرفتند و چه زن‌هایی که مورد تجاوز واقع نشدند. پستان سیصد زن بریده شد و هشتصد دختر مورد هتک واقع شدند که بچه‌های آنان را بعدا بچه‌های حره می‌نامیدند.
بعضی امتناع کرده و کشته شدند ولی تعداد بیشماری بر این بیعت راضی شده و جان سالم بدر بردند. و این حادثه در ۲۸ ذی‌حجه سال ۶۳ هجری بود. ب. ت. ب. همه این امور حضرت با اتخاذ موضع بی‌طرفی نه تنها خود را و جمع کثیری از نزدیکان و اهل مدینه را از خطر هدم و قتل و غارت نجات دادند، بلکه به عنوان پناهگاه اهل مدینه در آمده و با اظهار کرامت بلند خود در پناه‌دادن خانواده مروان، زمینه مساعد فعالیت‌های اصیل و زیربنایی خود را در آینده در عهد عبدالملک بن مروان که شاهد این کرامت حضرت بود، فراهم ساختند.
چرا که خباثت مروان بن حکم بر کسی پوشیده نیست و دوستی خاصی نیز بین او و حضرت برقرار نبوده است. پس حضرت از او در مورد هیچ کسی که در معرض کشتار با شمشیر بود شفاعت نکرد مگر اینکه مورد پذیرش او قرار گرفت و سپس از نزد او منصرف شده و به شهر بازگشتند. به چه مشغول بودید و چه می‌گفتید؟!! بار خداوندا! ای پروردگار آسمان‌های هفتگانه و آنچه بر آن سایه انداخته است. و ای پروردگار زمین‌ها و آنچه بر آنها برافراشته است. به تو از شر او پناه می‌برم و به کمک تو کشتار و خشونت او را دفع می‌نمایم.
از تو مسالت می‌کنم خیر او را به من اعطاء نمایی و مرا از شر او کفایت نمایی. او گفت: آنچه عمل کردم با اختیار خودم نبود و نظر خود من برخورد این چنینی با او نبود، ولی قلب من از ترس او مملو شده بود و همه وجودم پر از ترس او بود!! بر اساس سیاست حکیمانه حضرت در بدو ورود به شهر مدینه پس از سفر اسارت، و ب. ت. ب. شناخت عمیق حضرت از وضعیت شهر که فرمودند: در همه مکه و مدینه حتی بیست مرد محب برای ما نمی‌باشد، موضع حضرت کاملا بی‌طرفانه و در این مدت انعزال از جامعه بود. ولی نه تنها خود جان سالم به در بردند، بلکه باعث در امان ماندن بسیاری از افراد شدند. ۲۹.
۶ - برخورد با فتنه ابن‌زبیر در برخورد حضرت با فتنه ابن‌زبیر چند مطلب ارائه قابل بررسی است. بعد از مدتی گفت: چرا پیوسته تو را غمگین می‌بینم؟ آیا بر دنیا غمگین هستی؟ دنیا که رزقی است حاضر که نیکوکار و فاجر از آن می‌خورند. من گفتم: حزن من بر دنیا و برای امور مادی نیست، و حرف صحیح همان است که تو گفتی. او گفت: آیا حزن و غم شما برای آخرت است؟ آخرتی که وعده‌ای است صادق که در آن پادشاهی قاهر حکم خواهد راند. راستی حزن تو برای چیست؟
من گفتم: حزن و غم از ابن‌زبیر است. از فتنه او می‌ترسم. او با شنیدن این سخن تبسم کرد و گفت: آیا هیچ‌کس را دیده‌ای که بر خداوند توکل نماید ولی او را کفایت نکند؟ گفتم: نه. گفت: آیا هیچ‌کس را دیده‌ای که از خداوند سؤالی داشته باشد و از او مسالت کند ولی به او اعطاء نکند؟ گفتم: نه. گفت: آیا احدی را دیده‌ای که از خداوند بترسد ولی او را نجات ندهد؟ گفتم: نه، حضرت فرمود: ناگهان دیگر هیچ‌کس را مقابل خود ندیدم. برای بررسی و تحلیل این واقعیت باید ابتدا نگاهی به شخصیت و عملکرد ابن‌زبیر داشته باشیم و سپس علت حزن حضرت از او را به بررسی بنشینیم.
ابن‌زبیر بر اساس آنچه خود برای ابن‌عباس بیان کرده است می‌گوید: من چهل سال است که بغض شما اهل بیت را کتمان می‌کنم. این دشمنی همیشه در زندگی او مشهور بود و حتی در زمانی که در مکه موفقیتی به دست آورده بود همه بنی‌هاشم را در شعب ابی‌طالب گرد آورد و با فراهم نمودن هیزم انبوهی، آنها را تهدید به سوزاندن نمود و در همین مدت در خطبه‌های خود از ذکر صلوات بر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) امتناع می‌ورزید به این دلیل که آن حضرت دارای خانواده سوء و اهل ناصوابی است که با ذکر صلوات بر پیامبر تکبر کرده و به خود می‌بالند.
(ان له اهیل سوء یشمخون بانوفهم). چرا که می‌دانست تا آن بزرگوار در مکه باشد کسی دور او جمع نخواهد شد. گرچه فعالیت شورشی ابن‌زبیر علیه نظام طاغوتی بنی امیه بود ولی این حرکت جز با انگیزه‌های نفسانی سامان نیافته و جز جاه‌طلبی و قدرت‌خواهی انگیزه‌ای نداشت. از سوی دیگر در عداوت و بغض و حقد نسبت به اهل بیت (علیهم‌السّلام) ابن‌زبیر و دودمان اموی یکسان بودند. آری حضرت در مورد این حرکات که با ولاء اهل بیت انجام نمی‌گرفت، اولا مطلقا با آن همکاری و مساعدت نداشتند.
حضرت در همین رابطه به عموی خود فرمودند: یا عم لو ان عبدا زنجیا تعصب لنا اهل البیت لوجب علی الناس موازرته و قد ولیتک هذا الامر فاصنع ماشئت. ای عمو! اگر حتی برده‌ای سیاه از اهل زنج برای ما خاندان اهل بیت تعصب به خرج داده و غیرت و جوش و خروش داشته باشد، هر آینه بر همه مردم واجب است او را همراهی، کمک، یاری و پشتیبانی نمایند و من تو را مسئول و مدیر این امر (قیام مختار) قرار دادم پس بدان‌گونه که می‌خواهی و مصلحت می‌دانی عمل کن.
و بعد از پنج ماه عمر بن عبدالعزیز والی مدینه شد که تا پایان عمر حضرت، او والی مدینه بود. اما پس از حکومت اندک او فرزندش عبدالملک بن مروان در سال ۶۵ هجری به جای پدر نشست و به مدت ۲۱ سال، تا سال ۸۶ هجری، کرسی خلافت را غاصبانه در اختیار داشت. اما ارتباط حضرت با ولید بن عبدالملک؛ ۲۶.۴.
۱ - عبدالملک بن مروان عبدالملک بن مروان در چهل سالگی پس از حکومت کوتاه پدرش زمام حکومت اموی را در دمشق در سال ۶۵ هجری به دست گرفت و برای مدت طولانی حدود بیست و یک سال تا سال ۸۶ هجری، حاکم جهان اسلام در آن عصر بود. او گرچه قبل از رسیدن به منصب حکومت خود را با زهد و عبادت در منظر جامعه، موجه جلوه می‌داد ولی به گواهی تاریخ به محض رسیدن به مقام و ریاست، با همه ارزش‌ها خداحافظی نموده به قرآنی که آن را تلاوت می‌کرد گفت: هذا آخر العهد بک.
این آخرین دیدار من و توست. او پس از تزهد، به هنگام سلطنت خود، به خداوند سوگند می‌خورد که شراب می‌نوشد، و در ابتدای رسیدن به قدرت نیز در خطبه‌ای به صراحت گفت: من با شمشیر دردهای این امت را مداوا می‌کنم و هرکس مرا به تقوا دعوت کند گردن او را خواهم زد!! این کارگزار اموی در تحکیم سلطه عبدالملک بن مروان نقش مهمی ایفاء کرد و همه آشوب‌ها و مزاحمت‌ها را از سر راه حکومت مطلقه او برداشت. همو ابن‌زبیر را با همه اقتداری که پیدا کرده بود سرکوب نموده و او را به دار آویخت و حدود بیست سال بر مرکز انقلاب‌های شیعی یعنی کوفه با سفاکی کامل حکومت کرده ده‌ها هزار نفر از شیعیان مخلص و انقلابی را به زنجیر کشیده و بسیاری از آنها را به شهادت رسانید.
ولی از آنجا که ریاست و مقام اگر در بستر الهی آن مطرح نباشد باعث هدم همه ارزش‌ها و فراموشی همه نیکی‌ها می‌گردد، برخورد عبدالملک با حضرت بعدا بسیار تند و خشن شده تا جایی که دستور دستگیری و به غل و زنجیر کشیدن حضرت را صادر می‌کند تا ایشان را با آن وضع به مرکز حکومت او بیاورند ولی حضرت با اعجاز و کرامتی بلند، خود را از آن زنجیرها آزاد و با طی‌الارض نزد او حاضر می‌شوند و با برخورد تند با او، همه وجودش را مملو از رعب و وحشت کرده و سپس به مدینه برمی‌گردند.
خداوند متعال این کار تو را سپاس گزارد و ملک تو را تثبیت نمود و برهه‌ای از زمان بر آن افزود. (عمر تو را زیاد کرد). حضرت بعد نامه را پیچیده و آن را مهر نمودند و توسط یکی از غلامان خود و به وسیله شتر خود، آن را برای عبدالملک ارسال داشتند و امر فرمودند که به محض ورود به دست عبدالملک برساند. بعد باری از شتر دینار برای حضرت فرستاد و درخواست نمود تا حضرت همه حوایج خود و حوایج اهل بیت و موالیان خود را برای او گزارش کنند. سپس عبدالملک در تداوم تمجید و ثناگویی حضرت، مفصل سخن گفت.
و حضرت جواب می‌داد که آیا بنده سپاسگزاری نباشم؟ حمد مختص خداست بر آنچه اولویت بخشید و امتحان کرد و سپاس مختص اوست، هم در دنیا هم در آخرت . قسم به خداوند اگر همه اعضایم قطعه قطعه شود و بر سینه‌ام سرازیر گردد، هرگز توان این را ندارم که برای خداوند (جل جلاله) سپاس عشری از اعشار از یک نعمت از همه نعمت‌هایی که شمارشگران نمی‌توانند آن را احصاء کنند، قیام کنم، و سپاس و حمد همه حامدین عالم به حمد و سپاس یک نعمت از آن نعمت‌ها نمی‌رسد.
قسم به خدا تلاش خود را رها نمی‌کنم تا اینکه خداوند مرا ببیند که هرگز چیزی مرا از شکر او و یاد او در شب و روز و نه در خفا و نه در آشکار مشغول نگردانیده است. سپس عبدالملک گفت: چقدر مابین بنده‌ای که آخرت را طالب است و برای آن تلاش می‌کند و بنده‌ای که دنیا طلب است و در آخرت نصیبی ندارد، تفاوت وجود دارد. (منظور اوقافی است که حضرات قرار داده بودند). پس من از او نسبت به آنها اولی هستم. و لا نلط... پس هر دو بلند شدند و چونکه بیرون آمدند، عمر نسبت به حضرت بی‌ادبی کرده و ایشان را اذیت کرد حضرت سکوت کرده و ابدا هیچ جوابی به او ندادند و بعد که فرزند عمر بن علی نزد حضرت آمده و سلام کرد و روی حضرت افتاده و شروع به بوسیدن ایشان کرد، حضرت فرمودند: ای پسر عمو اینکه پدرت صله رحم مرا قطع کرده مانع از این نمی‌باشد که من نسبت به تو صله رحم کنم. از این‌رو دخترم خدیجه را به عقد زواج و همسری تو در آوردم. ۲۹.۷.۴.
۴ - نگارش جواب نامه ملک روم پادشاه روم برای عبدالملک بن مروان نامه‌ای نوشت به این مضمون که: تو گوشت شتری را خوردی که پدرت بر آن سوار شد و از مدینه فرار کرد!! با لشکریانی که صد هزار و صدهزار و صدهزار باشند با تو بشدت نبرد خواهم کرد!! هیچ ملاحظه‌ای از آن ملاحظه‌ها نیست مگر اینکه می‌میراند در آن و یا احیا می‌کند، عزیز می‌گرداند و یا ذلیل می‌کند و هر چه را بخواهد انجام می‌دهد. و من امیدوارم تو را از آن کفایت کند یک ملاحظه از آنها.
پس چونکه آن پادشاه این نامه را قرائت کرد گفت: این خارج نشده است مگر از کلام نبوت . آری او می‌داند جواب تهدید پادشاه روم را باید از محضر حضرت گرفت و حضرت نیز در چنین وضعیتی از راهنمایی دریغ نمی‌فرمایند. ولی باید توجه داشت عین این مضمون که در نامه حضرت آمده در مورد طاغوتی مثل عبدالملک نیز صادق است و او باید از آن درس لازم را می‌گرفت. و عبدالملک نیز حضرت را با صورت نمی‌شناخت. در این هنگام فریاد زد: این چه کسی است که در مقابل ما طواف می‌کند و هیچ به سوی ما توجه و التفاتی ندارد؟!!
عبدالملک با شنیدن این سخن در مکان خودش جلوس کرد فرمان داد: او را برگردانید. مامورین حکومتی حضرت را برگردانیدند. حضرت در جواب او فرمودند: قاتل پدر من با عملکرد خود دنیای پدرم را بر او فاسد و تباه نمود. و پدرم به این خاطر آخرت او را بر او فاسد ساخت. (فان احببت ان تکون کهو فکن). عبدالملک جواب داد: هرگز. و لکن به نزد ما بیا تا بدین‌وسیله به دنیای ما نائل گردی. در آن لحظه دفعتا ردای حضرت مملو از در گردید که نزدیک بود درخشش نور آن، چشم‌ها را نابینا سازد!!
حضرت رو به عبدالملک کرده و فرمودند: کسی که حرمت او نزد پروردگارش این چنین است، آیا به دنیای تو نیاز دارد؟ بعد عرض کردند: بارالها اینها را بگیر که من حاجتی به آن ندارم!! او فردی را نزد حضرت فرستاد و تقاضا کرد آن شمشیر را به او ببخشند، اما حضرت امتناع فرمودند. با مواجهه با امتناع حضرت، عبدالملک نامه‌ای تهدیدآمیز حضور ایشان نوشت و در آن آورد که رزق حضرت را از بیت المال قطع خواهد کرد. چه اینکه برای آنها رویشان را از جایی که گمان نمی‌کنند تضمین فرموده است.
نه، او می‌دانسته بودن شمشیر پیامبر نزد حضرت، نشانه اولویت و احقیت آن بزرگوار برای امامت و رهبری سیاسی و اجتماعی است. این امور دلالت بر حضور سیاسی گسترده و عمیق حضرت در صحنه‌های حساس اجتماعی و ارتباط با نظام سیاسی حاکم در عالی‌ترین سطوح و به مبارزه طلبیدن آن م. ب.. من از آنها اجازه خواستم تا به حضرت سلام کرده و با ایشان وداع کنم. آنها اذن دادند و من بر ایشان وارد شدم. دیدم زنجیرها و قیدها در پای حضرت و غل در دست آن عزیز است.
با مشاهده این منظره شروع کردم به گریستن و گفتم: دوست داشتم من به جای شما بودم و شما سالم بودید!! حضرت فرمود: ای زهری، آیا آنچه را که تو می‌بینی به من نهاده‌اند و در گردنم گذاشته‌اند، مرا ناراحت می‌کند؟ آگاه باش اگر می‌خواستم، هیچ‌یک از اینها نبودند!! اینها را اگر تو و امثال تو بفهمید و به شماها برسد مرا به یاد عذاب الهی می‌اندازد و آن را به یاد می‌آورد. آنگاه دستش را از غل و پایش را از زنجیر بیرون آورد. و فرمود: ای زهری با اینها بیش از دو منزل از مدینه عبور نخواهم کرد!!
زهری می‌گوید: ما فقط چهار شبانه روز در مدینه درنگ کردیم که افراد موکل برای حفاظت آقا به مدینه برگشتند و به دنبال حضرت بودند و ایشان را طلب می‌کردند ولی ایشان را نیافتند و من جزء کسانی بودم که از آنها راجع به حضرت پرسش نمودند. بعضی از آنها به من گفتند: همه ما او را می‌دیدیم که در جلو حرکت می‌کرد و همه تابع و در عقب سر مرکب او حرکت می‌کردیم. او که فرود می‌آمد، همه ما اطراف او بودیم و نمی‌خوابیده و مرتب او را مراقبت، رصد و محافظت می‌کردیم.
اما وقتی صبح شد او را در بین محملش نیافتیم و جز آهن‌های او چیزی آنجا نبود. بعد از این واقعه من به قصد شام حرکت کردم و به عبدالملک وارد شدم. او گفت: حضرت نزد من آمد، همان روزی که نیروهای محافظ او، او را از دست داده بودند، پس بر من وارد شد و گفت: ما انا و انت مرا به تو چه کار؟ (من کیستم و تو کیستی؟) من گفتم: نزد من اقامت گزین. او فرمود: دوست ندارم. آنگاه خارج شد. پس قسم به خداوند تمام وجودم از خوف او پر شده بود!! او گفت: شغل مانند او چه خوب شغلی است، پس چه خوب شغلی است آنچه را او بدان مشغول است. آیا کسی که بر اساس آنچه در سایر اسناد آمده مورد احترام و اکرام و اعزاز عبدالملک بن مروان است، باید با غل و زنجیر دستگیر و با چنین وضعی او را از مدینه تا شام بیاورند؟
منبع: الامالی، ص۷۷۵ · اقبال الاعمال، ج۲، ص۲۷۳ · بحارالانوار ج۴۶، ص۱۴۳، به نقل از شرح نهج‌البلاغه · تاریخ طبری، ج۴، ص۳۶۸ · ناسخ التواریخ حضرت سجاد، طبع جدید، ج۲، ص۳۲۷ · الارشاد، ج۲، ص۱۵۲ · تاریخ طبری، ج۲، ص۲۲۳ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۳۸ - ۱۳۹ · منتخب التواریخ، ص۳۵۳ · اعیان الشیعه، ج۱، ص۶۲۸ · منتهی الآمال، ج۲، ص۲۵ · بحارالانوار ج۴۶، ص۱۳۸ - ۱۳۹، به نقل از الکامل · مروج الذهب، ج۳، ص۷۱ · مروج الذهب، ج۳، ص۸ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۲۲، ح۱۴، به نقل از ارشاد · بحارالانوار، ج۴۶، ص۳۷، به نقل از مناقب و خرائج · مروج الذهب، ج۳، ص۸۴ - ۸۹ · الخصال، ص۱۵۷ · تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۶۱ · مروج الذهب، ج۳، ص۸۸ · مروج الذهب، ج۳، ص۱۱۵ · بحارالانوار، ج۴۵، ص۳۶۵ · سیره پیشوایان، ص۲۴۸، قم، موسسه امام صادق (علیه‌السّلام) · کتاب حسین کیست؟ · تاریخ الخلفاء، ص۱۶۴ · تاریخ الخلفاء، ص۲۱۷ · تاریخ الخلفاء، ص۱۶۵ · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۲۳، ح۱۵، به نقل از مناقب · بحارالانوار ج۴۶، ص۲۸، ح۱۹، به نقل از خرائج · بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸، ح۱۹، به نقل از خرائج · بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸ - ۲۹، ح۱۹، به نقل از خرائج · بحارالانوار، ج۴۶، ص۵۶، ح۱۰، به نقل از فتح الابواب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۱۳، به نقل از مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۳۲، به نقل از العقد الفرید و مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۲۰، ح۱۱، به نقل از خرائج · بحارالانوار، ج۴۶، ص۹۵، به نقل از محاسن برقی و مناقب · بحارالانوار، ج۴۶، ص۱۲۳، ح۱۵، به نقل از مناقب و حلیة الاولیاء
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.