برخی از نصوص امامت در قرآن کریم را بررسی کردیم، در این قسمت به بررسی پارهای از نصوص امامت در سنت میپردازیم. ۱۰.
۱ - حدیث غدیر پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) در سال دهم هجرت، آهنگ سفر حج نمود و تصمیم خ. ر. ب. مسلمانان مدینه و شهرهای دیگر اعلان کرد، از اینرو، جمعیت بسیاری عازم حج شدند. مورخان تعداد کسانی را که از مدینه، آن حضرت را به سوی مکه همراهی کردند، مختلف نقل کردهاند، کمترین عدد نود هزار نفر. «یکصد و چهارده هزار، یکصد و بیست هزار، یکصد و بیست و چهار هزار نیز نقل شده است، البته تعداد کسانی که آن سال با آن حضرت به زیات خانه خدا آمده بودند، بیش از ارقام یاد شده است، زیرا علاوه بر مسلمانان مدینه، مسلمانان مکه، و نیز عدهای از یمن همراه با علی (علیهالسّلام) به حج آمده بودند.» پس از انجام مراسح حج ، پیامبر با مسلمانان مکه را ترک گفتند و روز هجدهم ذیحجه به غدیرخم رسیدند، آنجا نقطهای بود که راه مدینه از راههای شهرهای دیگر چون عراق و مصر جدا میشد.
پیامبر دستور دارد تا کاروان زایران خانه خدا همانجا توقف کنند. وقتی همه جمع شدند، نماز ظهر را به جماعت به جای آوردند، آنگاه پیامبر در میان جمعیت بر منبری که از جهاز شترها ساخته بود، ایستاد و خطبهای را ایراد کرد، آنگاه فرمود: آیا صدای مرا میشنوید. گفتند: آری. پیامبر فرمود: من پیشاپیش شما در کنار حوض (کوثر در قیامت ) قرار خواهم گرفت، و شما بر من وارد خواهید شد، پس بیاندیشید که پس از من با ثقلین چگونه رفتار خواهید کرد؟
در این هنگام از میان جمعیت ندایی برخاست که «ثقلین» چیستند؟ پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) پاسخ داد: یکی، ثقل بزرگتر یعنی قرآن است؛ و دیگری ثقل، کوچکتر یعنی عترت و خاندان من میباشند. خداوند به من خبر داده است که آن دو از یکدیگر جدا نخواهند شد، تا در کنار حوض نزد من آیند، پس بر آنان پیشی نگیرید و از آنان فاصله نگیرید که هلاک خواهید شد. آنگاه دست علی (علیهالسّلام) را گرفت و بهاندازهای بالا برد که زیر بغل هر دو نمایان شد، و همه حاضران او را شناختند، پس گفت: ای مردم، چه کسی بر مؤمنین از خود آنان سزاوارتر است؟
گفتند: خدا و پیامبرش داناترند. پیامبر فرمود: خدا، مولای من و من مولای مؤمنین هستم و بر آنان از خودشان سزاوارترم. سپس سه یا چهار بار این جمله را تکرار نمود: «مَنْ کُنْتُ مَولَاهُ فَعَلِیٌّ مُوْلاهُ» هر کس من مولای او هستم، علی (علیهالسّلام) مولای او است. اهل سنت آن را به ولایت نصرت و محبت ، تفسیر کردهاند.
۲. شیعه آن را ولایت زعامت و رهبری میدانند. ۱۰.
۳ - دلایل علمای شیعه بر ولایت علمای شیعه دلایل و شواهد بسیار بر اثبات مدعای خود ذکر نمودهاند که برخی را یادآور میشویم: قرینه اول: پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) قبل از این که ولایت علی (علیهالسّلام) را مطرح کند، مسئله ولایت خود بر مؤمنین و این مطلب را که او بر آنان از خودشان برتر است بیان نمود، و این میرساند که مقصود از ولایت امامت و رهبری است. قرینه دوم: پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) قبل از بیان ولایت علی (علیهالسّلام) از مرگ قریب الوقوع خود خبر داد.
این نکته بیانگر آن است که مسئله ولایت علی (علیهالسّلام) مربوط به پس از وفات پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) است، و آن چیزی جز امامت و رهبری نخواهد بود. قرینه سوم: پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) قبل از مطرح کردن ولایت علی (علیهالسّلام) از حاضران خواست تا به توحید ، رسالت و معاد شهادت دهند، و این نکته نشانگر آن است که ولایت امری است که در ردیف اصول اعتقادی یاد شده قرار دارد، یعنی در حقیقت در امتداد رسالت و نبوت است. قرینه چهارم: پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) در پایان بر اینکه خدا با ولایت علی (علیهالسّلام) دین را کامل و نعمت خود را بر مسلمانان تمام کرده و از دین آنان راضی گردیده است، تکبیر گفت.
بدیهی است ولایت علی (علیهالسّلام) آنگاه چنین جایگاه مهمی را دارد که به معنای امامت و رهبری باشد، یعنی چیزی که در حقیقت علی مبقیه اسلام است. قرینه پنجم: متوقف ساختن کاروان حج در هوای بسیار گرم و شرایط طاقتفرسا، برای درخواست یک مطلب عادی و روشن، کاری حکیمانه و متناسب با مقام پیامبر بزرگوار اسلام (صلّیاللهعلیهوآله) نیست، کاری که اگر از یک فرد عادی سر زند، نزد عاقلان مستحق ملامت و نکوهش است، تا چه رسد به پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) که عقل کل بوده است.
بنابراین، معنای معقول ولایت با در نظر گرفتن آن شرایط و حالات، چیزی جز امامت و رهبری نخواهد بود. زیرا بیان این مطلب که علی (علیهالسّلام) دوست و یاور مسلمانان است، چیزی نبود که به آن حضرت اختصاص داشته و در خور تبریک گفتن باشد، در حالی که امامت و رهبری مقامی ویژه و فوقالعاده است، و جا دارد به کسی که توسط پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) به این مقام نایل گردد، تبریک و تهنیت گفته شود. قرینه هفتم: محدثان و مفسران نقل کردهاند که فردی به نام « حارث بن نعمان » پس از آنکه از جریان غدیرخم و نصب علی (علیهالسّلام) به مقام ولایت آگاه شد، نزد پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) آمد و گفت: از ما خواستی تا به یگانگی خدا و رسالت تو شهادت دهیم، و ما را به جهاد ، حج ، نماز ، روزه و زکات دستور دادی و ماهمه را پذیرفتیم، ولی تو به اینها راضی نشدی تا اینکه این جوان را ولی ما قرار دادی، آیا این کار به رای تو انجام گرفته یا دستور خدا چنین بوده است؟
پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) فرمود: سوگند به خدای یکتا، که این کار طبق دستور خدا انجام گرفته است. حارث بن نعمان روی برتافت و دست به آسمان بلند کرد و گفت: خدایا، اگر این کار به امر تو بوده است هم اکنون عذابی بر من فرو فرست، ناگهان سنگی بر فرق او فرود آمد و در دم هلاک شد، و در این هنگام آیه «سَاَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ» نازل شد. نسبت تو به من مانند نسبت هارون به موسی (علیهماالسّلام) است با این تفاوت که پس از من پیامبری نخواهد بود. از نظر اهل سنت مقصود پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) بیان علاقمندی خاص خود به علی (علیهالسّلام) بوده است، و اینکه او نزدیکترین و محبوبترین افراد نزد اوست، همانگونه که هارون (علیهالسّلام) از نزدیکترین و محبوبترین افراد نزد حضرت موسی (علیهالسّلام) بود.
۲. از نظر شیعه مقصود مقام وصایت و جانشینی است، یعنی همانگونه که هارون هنگام رفتن موسی به میقات ، جانشین او گردید، و اگر پس از موسی (علیهالسّلام) نیز زنده میماند، رهبری قوم او را برعهده میداشت، علی (علیهالسّلام) نیز جانشین پیامبر اسلام (صلّیاللهعلیهوآله) است، چنانکه در غزوه تبوک نیز او را جانشین خود ساخت و کارهای خ. ر. ب. او سپرد. ۱۰.۵.
۱ - استدلال شیعه استدلال شیعه در وجه دلالت این حدیث بر جانشینی علی (علیهالسّلام) این است که قرآن کریم یادآور میشود که حضرت موسی (علیهالسّلام) از خداوند درخواست نمود که برادرش هارون را وزیر و پشتیبان، و در امر رهبری وی را با او شریک نماید، چنانکه میفرماید: «وَ اجْعَلْ لِی وَزِیراً مِنْ اَهْلِیهارُونَ اَخِی اشْدُدْ بِهِ اَزْرِی وَ اَشْرِکْهُ فِی اَمْرِی». و خداوند درخواست او را برآورده ساخت، چنانکه میفرماید: «قالَ قَدْ اُوتِیتَ سُؤْلَکَ یا مُوسی».
و در جای دیگر درباره جانشینی هارون برای موسی (علیهالسّلام) میفرماید: «وَ قالَ مُوسی لِاَخِیهِهارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی». بدیهی است اگر موسی (علیهالسّلام) بار دیگر نیز به میقات و یا به مسافرت میرفت، نیازی نبود که در مورد خلافت و جانشینی هارون (علیهالسّلام) سخنی بگوید، نصب وی به خلافت در نوبت پیشین بر جانشینی او در نوبتهای بعد دلالت میکرد، چنانکه اگر به فرض او پس از موسی (علیهالسّلام) زنده میماند نیز جانشین وی بود، و رهبریِ بنیاسرائیل را بر عهده داشت.
حدیث منزلت نیز همه منزلتهای هارون را برای علی (علیهالسّلام) اثبات کرده است، جز مسئله نبوت . بنابراین، دقت در این حدیث میرساند که پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) با این بیان جانشینی خود را در مسئله رهبری مسلمانان تعیین کرده است. ۱۰.
۶ - حدیث یوم الدار وقتی آیه شریفه «وَ اَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْاَقْرَبِینَ». پس از آنکه از آنان پذیرایی شد، پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) روی به آنان کرد و گفت: ای فرزندان عبدالمطلب، در بین عرب هیچ جوانی بهتر از آن چه من برای شما آوردهام نیاورده است، زیرا من چیزی را آوردهام که خیر دنیا و آخرت شما را در بردارد. خداوند مرا برانگیخته است تا شما را به سوی او فراخوانم. کدام یک از شما مرا در اینباره کمک میکند تا وصی و جانشین من باشد؟
آنان سکوت اختیار نمودند، در این هنگام علی (علیهالسّلام) برخاست و پشتیبانی خود را اعلان نمود، پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) فرمود: او وصی و جانشین من خواهد بود، پس سخن او را بشنوید و از او اطاعت کنید. دلالت این حدیث بر مسئله خلافت جای تردید نیست، زیرا بر آن تصریح نموده است، چیزی که هست در اینجا دو احتمال وجود دارد که لازم است مورد بررسی قرار گیرد. ۱۰.۷.
۱ - بررسی احتمالات
۱. خلافت مورد بحث در این حدیث، خلافت بر خویشاوندان پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) است، نه خلافت بر عموم مسلمانان؛ لیکن باید توجه داشت که هر کس خلافت علی (علیهالسّلام) برخویشاوندان پیامبر را پذیرفته است، خلافت او را بر عموم مسلمانان نیز پذیرفته است، و هر کس خلافت خاصه را رد کرده، خلافت عامه را نیز رد کرده است. بنابراین، این احتمال، مخالف اجماع مسلمانان و مردود است. گذشته از این، ملاک خلافت خاصه و عامه یک چیز بیش نیست، از اینرو، تفکیک این دو از یکدیگر پذیرفته نیست.
۲. آن چه در این حدیث آمده است، خلافت علی (علیهالسّلام) است، نه خلافت بلافصل او. و این با عقیده اهل سنت نیز سازگار است، زیرا آنان علی (علیهالسّلام) را چهارمین خلیفه پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) میدانند؛ لیکن باید توجه داشت که این احتمال برخلاف ظاهر چنین خطابی است؛ چرا که از نظر قواعد محاوره هرگاه فرمانروا یا رهبری، کسی را به عنوان جانشین خود برگزیند مفاد آن جانشینی بلافصل است. ۱۰.
۸ - اشکال اول اگر این نصوص مربوط به خلافت و امامت علی (علیهالسّلام) میباشند، و به راستی پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) آن حضرت را به عنوان جانشین خود تعیین کرده است، چرا خلفای سهگانه و جمعی از صحابه با آن مخالفت کردند. به عبارت دیگر: پذیرفتن نظریه شیعه مستلزم این است که جمع کثیری از صحابه پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) با دستور او مخالفت کرده باشند، و چنین فرضیهای با آنچه تاریخ درباره وفاداری صحابه نسبت به پیامبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآله) گزارش میدهد، سازگار نیست. ۶.
۵ - پاسخ در پاسخ این اشکال دو نکته را یادآور میشویم: ۱.
۲. به گواهی تاریخ برخی از صحابه حتی در زمان خود پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) از دستورات او سرپیچی میکردند. یکی از روشنترین موارد، آنجا بود که با دستور پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) مبنی بر آوردن قلم و کاغذ برای اینکه مطلب بسیار مهمیرا برای آنان بنویسد، و نیز مخالفت با دستور پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) به پیوستن به سپاه « اُسامة بن زید » را میتوان نام برد. اما در امور مربوط به مسایل اجتماعی و سیاسی مانند جنگ و صلح ، و رهبری، چنین اطاعت و انقیادی را بر خود لازم نمیدانستند بلکه به رای و اجتهاد خود عمل میکردند.
در این مورد نیز رای و اجتهاد آنان بر این بود که چون علی (علیهالسّلام) در جنگها بسیاری از افراد قریش و مخالفان پیامبر را کشته است، ممکن است تعصبات جاهلی آنان را برانگیزد و از او اطاعت نکنند؛ و یا به خاطر این که پیامبر (صلّیاللهعلیهوآله) او را بر دیگران برتری میداد، حسادت او را در دل داشته و رهبری او را خوش ندارند. و توجیهاتی از این قبیل. البته روشن است که این احتمالات ارزش علمیرو عملی نداشته و از قبیل اجتهاد در مقابل نص است، ولی اگر بخواهیم مخالفت عدهای از صحابه را با نصوص امامت به گونهای توجیه کنیم که با مبانی اهل سنت نیز سازگار باشد، این تنها راه است. در هر حال، صحابه دارای مقام عصمت نبودهاند تا عمل آنان بر ما حجت شرعی باشد و به خاطر آن از نصوص قرآن و سنت که حجت شرعی میباشند، دست برداریم. ۱۰.
۱۰ - اشکال دوم چرا علی (علیهالسّلام) برای گرفتن حق خود قیام نکرد؟ آیا او از جان خود بیمناک بوده است، در حالیکه این احتمال ب. ت. ب. شجاعت و دلاوریهای او در جنگهای صدر اسلام، مردود است؟! ۶.
۵ - پاسخ امت اسلامی در آن زمان از چند جهت دچار مخاطره بود: یکی، از جهت قدرتهای بزرگ خارجی چون روم و ایران ، زیرا خطر آنها تا آنجا بود که پیامبر در آخرین لحظات عمر مبارک خود سپاه اسامه را برای مقابله با حمله احتمالی سپاه روم گسیل داشت. از سوی دیگر، خطر منافقین در داخل جامعه اسلامی یکپارچگی امت اسلامی را تهدید میکرد.
منبع: تفسیر المنار، ج۶، ص۳۸۵ · معارج/سوره۷۰، آیه۱ · الغدیر، ج۱، ص۲۴۶-۲۳۹ · المراجعات، ج۱، ص ۳۲۸، مراجعه شماره ۲۸ -۳۰ · طه/سوره۲۰، آیه۳۲۲۹ · طه/سوره۲۰، آیه۳۶ · اعراف/سوره۷، آیه۱۴۲ · شعراء/سوره۲۶، آیه۲۱۴ · المراجعات، ج۱، ص ۳۰۴، مراجعه ۲۳ · ج۱، ص ۳۰۷، نامه ۶۲
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
