امر به معروف و نهی از منکر: دفع شبه عدم وجوب

بر عدم وجوب امر به معروف و نهی از منکر گاهی به آیه: «یا أیّها الّذین آمنوا علیکم أنفسکم لا یضرّکم مَن ضلّ إذا اهتدیتم؛ ای کسانی‌که ایمان آورده اید! مراقب خود باشید هنگامی که شما هدایت یافتید گمراهی کسانی‌که گمراه شده‌اند به شما زیانی نمی‌رساند.» و آیه «لا إکراه فی الدّین قد تبیّن الرُّشد من الغیّ؛ در قبول دین اکراهی نیست زیرا راه درست از راه منحرف آشکار شده است» استدلال شده است، ولی این سخن نادرست است، زیرا مفاد آیه نخست این است که مؤمنان به گناه گنهکاران مؤاخذه نمی‌شوند، هر کس پاسخگوی رفتار خویش است و از سوی دیگر گمراهی و گناه دیگران و آلودگی محیط، نباید در مؤمنان مؤثر باشد و ایشان را از تهذیب نفس و جهاد در راه خدا و اطاعت از دستورهای او باز دارد. امر به معروف ونهی از منکر از مهم‌ترین جهادها و اطاعت از دستورهای خداوند و تهذیب نفس است. بنابراین آیه مورد بحث نه تنها با وجوب امر به معروف و نهی از منکر مخالفت ندارد، که آن را تأیید می‌کند. احتمال دارد آیه ناظر به زمانی باشد که شرایط امر به معروف و نهی از منکر مانند احتمال تأثیر و نبودن مفسده فراهم نباشد. در برخی احادیث هم به این احتمال اشاره شده است. آیه نفی هم، خبر از یک واقعیت می‌دهد و آن این‌که چون دین از امور اعتقادی و قلبی است، نمی‌شود به زور بر کسی تحمیل کرد، اساساً امور قلبی اکراه‌پذیر نیست افزون بر این‌که امر و نهی همواره، همراه با زور و اجبار نیست. منبع: مائده/سوره۵، آیه۱۰۵ · بقره:/سوره۲، آیه۲۵ · المیزان فی تفسیر القرآن، (۱۴۰۲ق) مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۶، ص۱۶۳ـ ۱۶۴، بیروت، ۱۳۹۱ · مجمع البیان فی تفسیر القرآن، (قرن۶ق) تصحیح وتحقیق:سیدهاشم رسولی محلاتی و سیدفضل اللّه یزدی طباطبائی، ج۳، ص۳۹۲، دارالمعرفة، بیروت، ۱۴۰۸ق · الانتصار والرد علی ابن الرواندی الملحد، (حدود ۳۰۰هـق) مقدمه و تحقیق: محمد حجازی، ج۱، ص۱۸۸ · المیزان فی تفسیر القرآن، (۱۴۰۲ق) مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج۲، ص۳۴۲ ۳۴۳، بیروت، ۱۳۹۱ · شرح المقاصد، ج۵، ص۱۷۳، (۷۹۳ق) تحقیق عبدالرحمان عمیره، منشورات شریف رضی، قم، ۱۴۰۹