انضباط اجتماعی: عوامل تقویت نظم در منابع دینی

با تکیه بر مباحث نظری و چارچوب‌های مفهومی بیان شده، با تأملاتی در منابع دینی، عوامل تقویت نظم را با بیان دو مقدمه کوتاه پی می‌گیریم، الف. بر اساس جهان‌بینی اسلام، خداوند ، خالق یکتا و حکیم مطلق است. تنها اوست که به‌همه ابعاد وجودی انسان آگاهی تمام عیار دارد و فقط اوست که می‌تواند خیر و شر انسان را به‌نحو کامل و شایسته بشناسد و انسان را به‌ فلاح و سعادت ابدی رهنمون کند. برای نیل به ‌این هدف ارزنده و والا، پیامبران و امامان معصوم، را به ‌نبوت و امامت منصوب کرده و هدایت و راهنمایی همه انسان‌ها را در طول تاریخ به ‌آنها واگذار کرده است. پیامبران و امامان از طریق وحی به‌شکل مستقیم و غیرمستقیم هنجارها و قاعده‌های عمل را دریافت کرده و آنگاه در بسترها و زمینه‌های عادی و گاهی غیرعادی، به ‌انسان‌ها آموزش داده‌اند. دستگاه عدل الهی به‌صورت تکوینی و تشریعی به ‌موجب رعایت این هنجارها، همنوایان را به ‌فلاح، رستگاری و سعادت ابدی می‌رساند و در بهشت برین جای می‌دهد و ناهمنوایان را کیفر داده و در دوزخ جای می‌دهد. تکیه و تأکید بر روی این نکته حائز اهمیت است که پرهیزگاران باید توجه داشته باشند که دستورات الهی و هنجارهای دینی از سنخ توافق‌های جمعی نیست که بتوان آن‌ها را دستکاری کرد و به ‌اشکال دل‌خواه درآورد و یا نسبت به‌ برخی تعهد عملی داشت و نسبت به‌بقیه آن‌ها بی‌تفاوت بود، بلکه باید همواره بر همه آن‌ها همزمان و متناسب با خواست و اراده واضع آن هنجارها - شارع مقدس - تأکید ورزید. بر اساس جهان‌بینی اسلام، عمل به‌ برخی از آن‌ها و فراموش‌کردن بقیه و سستی در انجام آن‌ها ممنوع است و گناه شمرده می‌شود؛ چراکه بر اساس این جهان‌بینی، همه دستورات الهی آنچه واقعیت دستور الهی و حکم او باشد در بردارنده مصلحت‌ها و منافعی برای کنشگران هستند. هرچند ممکن است که کنشگران به‌ منافع و کارکردهای مثبت و یا ضررها و کارکردهای منفی آن‌ها آگاهی نداشته باشند؛ ب. آموزه‌های دینی اسلام همواره بر عقاید، ارزش‌ها و هنجارهای دینی و اسلامی پافشاری داشته و دارند و آن را اصل قرار داده‌اند. در اسلام ، آنچه محور دستورالعمل‌ها بوده اصل « توحید » است. اسلام ادعای تشکیل امت واحده را داشته و دارد و اختصاص به ‌حدومرز جغرافیایی و اقوام خاصی ندارد؛ حفظ ارزش‌ها و سنن گذشتگان و هویت ملی اصل شناخته می‌شود. به‌همین دلیل است که در این نوشتار آنچه مورد تأکید قرار گرفته، ایجاد، حفظ و ارتقای نظم اجتماعی با تکیه بر ادبیات جامعه‌شناختی و از منظر اسلام است. با توجه به‌مقدمات یادآوری شده، آنچه در پی می‌آید مجموعه‌ای از آموزه‌های دینی است که در قالب آیات شریفه قرآن‌کریم، روایات معصومان (علیهم‌السلام) تفسیر آیات و در برخی مواقع دیدگاه‌های شخصیت‌های برجسته و نظریه‌پرداز، بیان شده و می‌تواند بیانگر عوامل ایجاد نظم و یا حفظ و ارتقای آن باشد. ۵. ۱ - ایمان به‌خدا ایمان به‌خدای یکتا مهم‌ترین اصل و اساسی‌ترین عامل برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی است، البته اگر اعضای جامعه به ‌این مرحله از رشد و آگاهی رسیده باشند که خداوند آن‌ها را آفریده و از این آفرینش هدفی را تعقیب می‌کند. هدف از آفرینش انسان و همه آنچه که در اطراف او است برای سعادت و کمال ابدی او است و نیز عقیده و ایمان به ‌آنکه اصول نظری و عملی همگی در دستورات دینی اسلام نهفته است. این دستورات دینی انسان را به‌سعادت ابدی می‌رساند؛ زیرا تابع جذب مصلحت و دفع ضرر است. در نتیجه ایمان و آگاهی به ‌این عقاید و عمل همه مسلمانان بدان‌ها است که هیچ زمینه‌ای برای اختلال به‌وجود نمی‌آید. عکس این هم درست است که کفر و بی‌ایمانی سرچشمه بسیاری از ‌بی‌تعادل‌ها و بحران‌های اجتماعی به‌شمار می‌رود. بر اثر کفر و بی‌ایمانی است که قوانین و مقررات آسمانی خدشه‌دار شده و مورد تعرض قرار می‌گیرد و در نتیجه، در بخش‌هایی از زندگی اجتماعی انسان اختلاف به‌وجود می‌آید. لازمه ایمان تام و تمام به ‌این عقاید، آن است که مسلمانان به ‌این عقیده نیز ایمان داشته باشند که خالق همه هستی ، عالم مطلق است و علم او بر همه ذرات و کائنات احاطه دارد و هیچ چیز از دایره علم او خارج نیست. خالق هستی با توجه به‌همین علم، عشق و علاقه‌ای که به‌آینده انسان دارد، این دستورات عملی را برای او تنظیم کرده است و با عمل به ‌این دستورات که از یک پشتوانه علمی فراگیر برخوردار است، نظم بر همه گستره زندگی فردی و اجتماعی او حاکم می‌شود. بنابراین، با ایمان به‌مجموعه این عقاید نظم اجتماعی فراگیر شده و توسعه می‌یابد؛ ۵. ۲ - ضرورت قانون تاریخ حیات آدمی، به‌خوبی گویای آن است که انسان همواره به‌صورت تجمعی زیست کرده است و روشنی این مدعا ما را از هرگونه برهان عقلی و دلیل تجربی بی‌نیاز می‌کند. اگر سوال و ابهامی وجود دارد، در چندوچون این نوع زندگی و پراکندگی آن و پرسش‌هایی از این قبیل است. اسناد و مدارک تاریخی نشان می‌دهد که هر وقت و هر کجا که انسان بوده، به‌صورت اجتماعی زندگی کرده است. با توجه به‌ ویژگی‌های زیست‌شناختی و آثار یافت‌شده و همچنین آیات شریفه قرآن‌کریم، اولین واحد اجتماعی « خانواده » بوده که هم با ویژگی‌های زیستی انسان همسو است و هم با ویژگی‌های روحانی و فطری او. با پیدایش خانواده که همزمان با خلقت بشر است، نیاز انسان‌ها به ‌یکدیگر نمودار شد. این نیازها متعدد هستند و روشن‌ترین و ابتدایی‌ترین آن‌ها نیاز جنسی دو جنس مخالف - مذکر و مونث – به ‌یکدیگر است. لازمه تأمین این نیازها و پاسخ به ‌هریک، آن است که تعاملی بین انسان‌ها صورت بگیرد. برقراری تعامل بین انسان‌ها خود تبعاتی به‌دنبال دارد. انسان‌ها همواره به‌دنبال آن بوده‌اند که بیشترین بهره‌ورزی را از غیر خودی داشته باشند؛ خواه از طبیعت و یا از انسان‌های دیگر. توسعه و افزایش بهره‌وری، بهره‌کشی و استثمار انسان‌های دیگر را باعث می‌شد تا آن‌جا که ممکن است به ‌نظم درآید. در اینجاست که وجود قانون ضرورت پیدا می‌کند. قوانین به ‌هر شکل که باشند، به ‌تنظیم رفتار شهروندان می‌پردازند و از هرج‌ومرج جلوگیری می‌کند. ۵. ۳ - قوانین مبتنی بر وحی از این‌رو که انسان دارای بعد مادی و معنوی است و هم حیات دنیوی دارد و هم حیات اخروی و به‌دنبال سعادت جاوید است، نیازمند قوانینی است که هر دو جهت را تأمین کند. تأمین این دو جهت ممکن نیست مگر آن‌که واضع و قانون‌گذار به ‌ابعاد او آگاهی داشته باشد. در اینجا است که لازم است وحی به ‌کمک آدمی بیاید، به‌علاوه آن‌که در حیات دنیوی نیز بسیاری از ابعاد آدمی همچنان مجهول و ناشناخته مانده است؛ بنابراین محتاج قوانین مبتنی بر وحی است. از این نیاز که چشم‌پوشی کنیم، توجه به ‌این نکته ضروری است که تنها قوت و فراگیری قانون کافی نیست، بلکه علاوه بر قوت قانون، ایمان به‌درستی آن نیز موردنظر است. وقتی انسان‌ها به‌خدا و وحی ایمان داشته باشند و برخی قوانین را منتسب به‌ منبع وحی بدانند، با رغبت بیشتری بدان ملتزم می‌گردند. ب. ت. ب. ‌آنچه گفته شد، هیچ اجتماعی بدون قانون نمی‌تواند باشد و همه جوامع به هر شکل ممکن تابع قوانین زمینی و یا آسمانی هستند، اما بهترین قوانین آن است که همه ابعاد انسان را پوشش دهد. تنها قوانین آسمانی که به‌وسیله وحی و توسط انبیا آمده است از این ویژگی برخوردار است. بنابراین، هیچ انسانی نمی‌تواند آزادانه هرآنچه را می‌خواهد انجام دهد، بلکه همه انسان‌ها مجبور بوده‌اند در چارچوب قوانین عمل کنند. همین قوانین بوده است که با ایجاد محدودیت‌ها و محرومیت‌ها توانسته به‌زندگی اجتماعی انسان‌ها سامان بخشد و از تلاش و هرج‌و‌مرج و تجاوز برخی به برخی دیگر جلوگیری کند و در صورت اقدام به‌اعمال منافعی با قوانین، مرتکب آن را مجرم شناخته و مجازات کرده است. بنابراین، اصل وجود قانون و مقررات ضرورتی اجتماعی و اجتناب‌ناپذیر است که هم عامل ایجادی نظم، حافظ نظم اجتماعی و هم عامل توسعه آن است. هرچه قانون ناظر به‌نیازهای واقعی و حقیقی انسان‌ها باشد کامیابی‌اش بیش‌تر خواهد بود؛ ۵. ۴ - تشکیل حکومت و حاکمیت وقتی وجود قانون برای برقراری نظم اجتماعی لازم باشد، قانون باید به‌سطح اجرا برسد تا بتواند ضامن نظم باشد وگرنه فقط در سطور و نگاشته‌ها باقی می‌ماند. با این وصف، قوانین نیازمند دستگاه اجرایی هم هستند تا به‌وسیله اجرای قوانین بتوانند نظم را بر جامعه حاکم کنند. هرچه دلبستگی حاکم و مجری به ‌قانون بیش‌تر باشد، ضریب التزام عملی به ‌قانون و در نتیجه، انضباط اجتماعی افزایش خواهد یافت. اگر مجریان خود اعتقادی به ‌اجرا نداشته باشند، به‌طبع این نبود التزام و احترام به ‌سطوح و لایه‌های پایین جامعه سرایت می‌کند و پس از گذشت اندی دیگر چیزی به‌نام احترام و التزام به ‌قانون باقی نخواهد ماند. مجریان متناسب با نوع قوانین معلوم می‌شوند. در نگاه اسلام که قانون از طرف خداوند و به‌وسیله پیامبران بر انسان‌ها نازل می‌گردد و شریعت خوانده می‌شود، مجری کسی است که منصوب از طرف خدا است؛ ۵. ۵ - برقراری امنیت به‌طور طبیعی از عواملی که در نظم اجتماعی و تبعیت از هنجارها و قواعد اجتماعی اثرگذار است، وجود امنیت اجتماعی و فراگیری آن است. امنیت از عناصر بسیار مهم اجتماعی است که خواسته و نیاز اولیه هر شهروندی را تشکیل می‌دهد. بدون امنیت تعاملات مختلف اجتماعی سمت‌وسوی دیگری به‌خود خواهد گرفت. برقراری امنیت خود پیش نیازهایی دارد که بدون وجود آن‌ها امنیت برقرار نمی‌شود. ازجمله این پیش نیازها اقتدار و مشروعیت حاکمیت است. در کنار این عنصر، قدرت بر اجرا نیز اهمیت خاص خود را دارد. بنابراین، حاکمیت باید از همه امکانات مجاز برای کسب قدرت لازم و اجرای آن در راستای ایجاد امنیت استفاده تام را ببرد. برقراری امنیت هم در جهت مراقبت از جان ، مال ، ناموس و آبروی انسان‌ها است و همه موارد را شامل می‌شود؛ ازجمله، برخورد با سارقان و همه کسانی‌که به هر شکل در برهم‌زدن نظم عمومی اقدام می‌کنند و...؛ ۵. ۶ - ازدواج و تحکیم خانواده ازدواج یک کنش متقابل اجتماعی خاص است که از یکسو، عهده‌دار پاسخ به‌نیازهای غریزی، فطری و روانی انسان است و از سوی‌دیگر، متناسب با هنجارهای اجتماعی صورت می‌گیرد. سیر تاریخی ازدواج بیانگر آن است که هم ریشه و خاستگاه زیستی «غریزی» دارد و هم روحی «فطری». بهترین دلیل برای اثبات این مدعا، ساختار بدن آدمی است که مجهز به ‌دستگاه و اعضایی است که عهده‌دار پاسخ به ‌این نیاز غریزی است. این نیاز خاستگاه و ریشه روحی هم دارد؛ زیرا بسیاری از نیازهای روحی و عاطفی انسان به‌وسیله ازدواج تأمین می‌شود، «و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون». بر اساس آموزه‌های اسلام نیز ازدواج و تشکیل خانواده ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. نظم در رفتار جنسی در قالب ازدواج و تشکیل خانواده، خواسته همه جوامع در طول تاریخ بوده است و همواره بی‌انضباطی در آن انحراف و کجروی شناخته شده و نسبت به ‌آن واکنش نشان داده‌اند. نظم در رفتار جنسی، باعث نظم و انتظام در نسل آدمی است. از زمینه‌هایی که در تضعیف نظم و انضباط اجتماعی مؤثر است، گسست خانواده است. در خانواده گسسته به‌دلیل آن‌که چتر حمایتی خانواده در جامعه‌پذیری، کنترل و حمایت‌های اقتصادی و امنیتی از دست داده می‌شود، چه‌بسا اعضا و به‌ویژه کودکان با نقض جامعه‌پذیری مواجه شده و با هنجارهای اجتماعی آشنا نشوند و در نتیجه، در عمل نتوانند مطابق نظم موجود رفتار خود را تنظیم کرده و کجروی کنند. بنابراین، از راهکارهای پیشنهادی اسلام برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی، اصرار بر خانواده و تحکیم مبانی و اصول آن است. موضع دین در نگاهداری عده ، ارث و... همگی به‌همین اصل اساسی بر می‌گردد؛ ۵. ۷ - تقویت آموزش و پرورش همان‌گونه که پیشتر نیز بیان گردید، از مهم‌ترین راه کارهای ایجاد و تقویت نظم اجتماعی، اجتماعی‌شدن اعضای جامعه است. اجتماعی‌کردن اعضا در نهادهای متفاوتی صورت می‌گیرد که اولین آن‌ها خانواده است. پس از خانواده، بیشترین سهم از آن نهاد «آموزش و پرورش» است. در این نهاد است که الگوها و ایستارهای فرهنگی و ارزشی آموزش داده می‌شود و به ‌کمک برخی، مراقبت‌ها نگه‌داری می‌گردد. نظم ساختاری و انضباط فردی ازجمله مواردی است که اعضای جامعه در نهاد آموزش و پرورش با آن آشنا شده و آن را می‌آموزند. یادگیری نقش‌ها و موقعیت‌های اجتماعی و نیز هنجارها در همین نهاد و در کنار نهاد خانواده صورت می‌گیرد. در اسلام تأکید بسیاری بر امر آموزش اعم از یادگیری و یا یاددادن شده است. شروع رسالت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) با « علم » بوده و ایشان همواره به ‌علم و علم‌آموزی سفارش می‌فرمودند. در آموزش و علم‌آموزی است که کارکردهای نظم و بی‌نظمی به‌شکل نظری مورد بحث و مداقه قرارگرفته و در نتیجه شناخته می‌شود. هنگامی‌ که در این فرآیند آموزش‌های لازم صورت گرفت، احتمال فراوان است که در مقام عمل نیز بدان آموخته‌ها توجه شود. در نقطه مقابل، بسیار روشن است که جهل و نادانی چقدر زمینه را برای نابسامانی‌های اجتماعی فراهم می‌کند. اگر در فرآیندهای اجتماعی دقت نظر داشته باشیم، خواهید دید که سرچشمه بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی در سطوح مختلف، جهل و نادانی عوامل و کارگزاران مختلف بوده است. ۵. ۸ - فقرزدایی از نیازهای اساسی هر انسانی در هر جامعه و با هر فرهنگی، پاسخ به ‌نیازهای معیشتی است. بدون حداقل‌هایی از زندگی و تأمین نیازهای مالی و معیشتی، چه‌بسا بسیاری از زمینه‌ها برای ارتکاب انواع کجروی‌ها و نیز بحران‌های اجتماعی از بین برود. از آن‌رو که نیاز مالی و فقر زمینه‌ساز این مسائل و مشکلات است، اسلام سازوکارهایی را برای از بین بردن فقر مالی پیش‌بینی کرده است. نمونه این سازوکارها طراحی برخی پرداخت‌های مالی است که شاید بتوان از آن‌ها به‌عنوان مالیات‌های شرعی و دینی نام برد. این پرداخت‌ها عبارتند از، پرداخت‌های واجب و مستحب . خمس و زکات از جمله پرداخت‌های واجب است که در شرایط خاصی بر هر مسلمانی واجب می‌شود و باید درصدی از درآمد و اندوخته مالی خ. ر. ب. ‌برخی از اعضا و اقشار جامعه بدهد. توجه به ‌این نکته لازم است که بر اساس دستورهای دینی این پرداخت‌ها در حقیقت متعلق به‌همان افرادی است که باید بدان‌ها پرداخته شود و متون و منابع دینی خود عهده‌دار مشخص‌کردن آن‌ها نیز به‌حساب می‌آیند. نوع دیگری از پرداخت‌های مالی وجود دارد که واجب نیستند، اما در مقابل آن پرداخت‌ها، مسلمانان با اجر و ثواب زیادی رو‌به‌رو می‌شوند. این پرداخت‌ها عبارتند از انفاق و صدقه . در هر دو دسته از پرداخت‌ها، آیات و روایات بسیاری در منابع دینی وجود دارد. در همه‌ی این موارد؛ پرداخت‌کنندگان یا آن‌که خود را موظف به ‌آن پرداخت‌ها می‌دانند و یا آن‌که سلامتی، توسعه در رزق و... خود را در گرو این پرداخت‌ها می‌دانند. این پرداخت‌ها کارکردهای متعدد، آشکار و پنهانی دارد. در یک نگاه اجمالی می‌توان گفت، این پرداخت‌ها شکاف و فاصله طبقاتی اعضای جامعه را به‌حداقل ممکن می‌رساند و در نتیجه، محرومان و تهیدستان از فقر طاقت‌فرسا نجات یافته و انگیزه آنان برای دست‌اندازی به‌اموال افراد متمکن کاسته می‌شود. کاهش دست‌اندازی محرومان به‌اموال متمکنان علاوه بر آن‌که خود گویای نظم و امنیت اجتماعی است و سرمایه‌ها را امنیت می‌بخشد، صاحبان سرمایه را به‌سرمایه‌گذاری بیش‌تر تشویق می‌کند. سرمایه‌گذاری‌ها خود باعث آن می‌شود که پرداخت‌های مالی بیشتری به‌محرومان داشته باشند و در نتیجه، فقرا از فقر و تنگدستی رهانیده می‌شوند. منبع: روم/سوره۳۰، آیه۲۱ · ارشاد القلوب، ج۱، ص۱۶۶، رضایی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۷۷ · جامعه‌شناسی نظم، ج۱، ص۱۱، تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی، تهران، نشر نی، ۱۳۷۵ · تفسیر نمونه، ج۲، ص۳۸، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۶ · نظم اجتماعی در نظریه‌های جامعه‌شناسی، ج۱، ص۵۰-۵۲، سعید معیدفر، تهران، تبیان، ۱۳۷۸