دکترین
انفاق: مصارف انفاق
در آیات بسیاری از انفاق در راه خدا به گونه مطلق (فی سَبیلِ اللّهِ) سخن به میان آمده مانند: «واَنفِقوا فی سَبیلِ اللّهِ...» هرچند شأن نزول برخی از این آیات موارد خاصی مانند جهاد در راه خدا بوده ؛ ولی به تصریح مفسران «فی سَبیلِ اللّهِ» تعبیری عام است و همه کارهای خیر و هر کار مشروع را دربرمی‌گیرد؛ مانند جهاد با دشمن ، حجّ ، ساختن پل ، مسجد و مانند اینها، کمک کردن به نیازمندان و یتیمان و جز آن. با این همه، در برخی آیات، مصارف ویژه‌ای برای انفاق ذکر شده و برخی موارد مصرف دارای ویژگی‌هایی به شمار رفته و بر سایر موارد مقدم شده است. این موارد عبارت است از: ۷.
۱ - خویشاوندان در آیات متعددی که از مصارف انفاق سخن رفته، خویشاوندان مقدم بر دیگران ذکر شده‌اند: «ولـکِنَّ البِرَّ مَن... وءاتَی المالَ عَلی حُبِّهِ ذَوِی القُربی...» در آیه ۸ سوره نساء آمده که اگر خویشاوندان هنگام تقسیم ارث حاضر بودند سهمی به آنان بدهید: «واِذا حَضَرَ القِسمَةَ اُولوا القُربی... فَارزُقوهُم مِنه» مراد از خویشاوندان در این آیه کسانی‌اند که در آیات ارث سهمی برای آنان مقرر نشده است. برخی این حکم را وجوبی دانسته‌اند؛ ولی ب.
ت. ب. اینکه وارثان در شریعت مشخص و معلوم شده‌اند، این نظر را مردود شمرده‌اند. نظر دیگر این است که این حکم استحبابی با آیه ۱۱ سوره نساء که در آن برخی صاحبان سهام ارث تعیین شده‌اند، نسخ گردیده است؛ ولی این نظر هم مردود شمرده شده است. از میان خویشاوندان، پدر و مادر ( والدین ) بر دیگران مقدم‌اند: «یَسـَلونَکَ ماذا یُنفِقونَ قُل ما اَنفَقتُم مِن خَیر فَلِلولِدَینِ والاَقرَبینَ...» «والدین» شامل اجداد نیز می‌شود. برخی آیه زکات را ناسخ این آیه دانسته‌اند؛ ولی ب. ت. ب. عام بودن مفهوم این آیه نسبت به انفاقهای واجب و مستحب این نظر پذیرفته نشده است. در احادیث هم اولویت خویشاوندان، به ویژه بستگان نزدیک بر دیگران در انفاق تأکید شده است. ۷.
۲ - یتیمان مورد دیگر صرف مال در انفاق، یتیمان نیازمند هستند: «قُل ما اَنفَقتُم مِن خَیر فَلِلولِدَینِ... والیَتـمی» در این میان، یتیمِ خویشاوند بر دیگر ایتام مقدم است : «اَو اِطعـمٌ فی یَوم ذی مَسغَبَه یَتیمـًا ذا مَقرَبَه» ۷.
۳ - فقرا و مساکین نیازمندان و فقیران دیگر مورد صرف انفاق‌اند: «و لـکِنَّ البِرَّ... والمَسـکینَ» در آیه ۳۸ سوره روم به پیامبر امر شده که حق مسکینان را بدهد: «وءاتِ ذَا القُربی حَقَّهُ والمِسکینَ» بیشتر تفاسیر مراد از این حق را حقوق واجب مانند زکات ، خمس و رفع نیازهای ضروری نیازمندان و برخی اعم از حقوق واجب و مستحب دانسته‌اند. نیازمندان آبرومند که دست نیاز به سوی دیگران نمی‌گشایند، بر دیگران مقدم‌اند:«لِلفُقَراءِ الَّذینَ اُحصِروا فی سَبیلِ اللّهِ لایَستَطیعونَ ضَربـًا فِی الاَرضِ یَحسَبُهُمُ الجاهِلُ اَغنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعرِفُهُم بِسِیمـهُم لایَسـَلونَ النّاسَ اِلحافـًا» شاید ذکر فقیر قانع (آن که نیاز خود را ابراز نمی‌کند) پیش از مُعْتَرّ (آن که دست نیاز به سوی دیگران دراز می‌کند) در آیه ۳۶ سوره حج : «و اَطعِموا القانِعَ والمُعتَرَّ» به تقدم این‌گونه نیازمندان اشاره داشته باشد.
برخی مفسران معنای فقیر و مسکین را یکسان می‌دانند؛ ولی برخی آن دو را مترادف ندانسته و گفته‌اند که فقیر کسی است که درخواست کمک ( سؤال ) نمی‌کند؛ ولی مسکین سؤال می‌کند، یا فقیر کسی است که مال اندکی دارد؛ ولی مسکین هیچ مالی ندارد. اقوال دیگری نیز وجود دارد. وابنِ السَّبیلِ» در برخی اقسام واجب انفاق مانند زکات و خمس، ابن‌السبیل از جمله موارد صرف مال شمرده شده است. ۷.
۵ - مهاجران در راه خدا از دیگر موارد صرف مال در انفاق، کسانی هستند که بر اثر هجرت کردن در راه خدا امکان تأمین معاش خود را ندارند. این آیه در مورد اصحاب صفّه نازل شد که به مدینه مهاجرت کرده بودند و به سبب شرکت کردن در جنگها قادر به تأمین معاش خود نبودند. در آیه‌ای دیگر، قرآن از انفاق مردم مدینه به مهاجران سخن به میان آورده و آن را ستوده است: «والَّذینَ تَبَوَّءُو الدّارَ والایمـنَ مِن قَبلِهِم یُحِبّونَ مَن هاجَرَ اِلَیهِم ولا یَجِدونَ فی صُدورِهِم حاجَةً مِمّا اوتوا ویُؤثِرونَ عَلی اَنفُسِهِم ولَو کانَ بِهِم خَصاصَةٌ» ، در آیه ۲۲ سوره نور نیز مسلمانانی که بر ترک انفاق به برخی مهاجران سوگند یاد کرده‌اند، نکوهش شده و از این کار منع شده‌اند: «ولا یَأتَلِ اولُوا الفَضلِ مِنکُم والسَّعَةِ اَن یُؤتوا اولِی القُربی... ۷.
۶ - سائلان آنها که دست نیاز به سوی دیگران دراز می‌کنند سائلان ) استحقاق برخوردار شدن از انفاق را دارند: «واَمَّا السّائِلَ فَلا تَنهَر»( قرآن مؤمنان حقیقی را کسانی می‌داند که در اموال خود حقی برای سائلان و محرومان قرار می‌دهند: «و فی اَمولِهِم حَقٌّ لِلسّائِلِ والمَحروم» ( برخی احادیث منقول از اهل بیت (علیهم السلام)مراد از حق را در این آیات مالی شمرده‌اند که مؤمنان به صورت هفتگی یا ماهانه یا سالانه به سائلان و نیازمندان می‌پردازند و کمک کردن به سائل، هرچند گمان بی‌نیازی او برود، بسیار توصیه شده است. در برخی روایات دیگر درباره علت این کار آمده است که گاهی فرشتگان الهی برای آزمودن برخی انسانها به در خانه آنها مراجعه کرده و از آنان چیزی طلب می‌کنند. ۷.
۷ - آزادسازی برده‌گان آزادسازی بردگان به عنوان کاری واجب و گاه مستحب در برخی آیات قرآن از مصارف انفاق ذکر شده است. در آیه ۱۷۷ سوره بقره آزادی برده از وجوه برّ معرفی شده و در آیات ۱۱ تا ۱۳ سوره بلد آن را گردنه‌ای سخت دانسته و افرادی که با آزادی بردگان از آن عبور نمی‌کنند را نکوهش کرده است: «فَلا اقتَحَمَ العَقَبَه و ما اَدرکَ مَا العَقَبَه فَکُّ رَقَبَه» در آیه‌ای دیگر به مؤمنان سفارش شده که از طریق انعقاد قرارداد مکاتبه با بردگان و هزینه کردن بخشی از اموال خود در این راه، زمینه آزادی آنان را فراهم کنند: «والَّذینَ یَبتَغونَ الکِتـبَ مِمّا مَلَکَت اَیمـنُکُم فَکاتِبوهُم... وءاتوهُم مِن مالِ اللّهِ الَّذی ءاتـکُم» ۷.
۸ - جهاد در راه خدا در آیه ۶۰ سوره انفال مسلمانان به تهیه کردن ا بزارآلات نظامی و صرف مال در این راه ترغیب شده‌اند: «واَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّة... و ما تُنفِقوا مِن شَیء فی سَبیلِ اللّهِ یُوَفَّ اِلَیکُم» همچنین در آیه‌ای دیگر مؤمنان مأمور شده‌اند که با ترک نکردن انفاق در راه جهاد که موجب غلبه دشمن بر آنان می‌شود س خ. ر. ب. هلاکت نیندازند: «واَنفِقوا فی سَبیلِ اللّهِ ولا تُلقوا بِاَیدیکُم اِلَی التَّهلُکَةِ» ، ازاین‌رو برخی بر آن‌اند که اگر مسلمانان به مقدار نیاز در این راه انفاق نکنند بر امام عادل واجب است که آنان را به این کار وادارد. البته کسانی که توانایی مالی کافی ندارند مسئولیتی نخواهند داشت:«لَیسَ عَلَی الضُّعَفاءِ... و لا عَلَی الَّذینَ لا یَجِدونَ ما یُنفِقونَ حَرَجٌ...» ۷.
۹ - مؤلفة القلوب از جمله مصارف انفاقهای واجب (مانند زکات )، کمک کردن به کافران به انگیزه جلب محبت آنان و دلجویی از آنهاست ؛ همچنین اصولا انفاق به آنان مستحب و موجب پاداش الهی است: «لَیسَ عَلَیکَ هُدهُم ولـکِنَّ اللّهَ یَهدی مَن یَشاءُ وما تُنفِقوا مِن خَیر فَلاَِنفُسِکُم» در شأن نزول این آیه نقل شده که ابتدا مسلمانان حاضر نبودند که ب. غ. مسلمانان کمک مالی کنند و این آیه نازل شد و این کار را روا شمرد ؛ نیز نقل شده که مادر و جده کافر زنی مسلمان به نام اسماء از او درخواست کمک کردند؛ ولی او به سبب کفر آنان، از انفاق کردن خودداری کرد و این آیه نازل شد.
البته انفاق کردن تنها به کافرانی جایز است که با مسلمانان به جنگ برنخیزند و آنان را از دیارشان بیرون نکنند: «لا یَنهـکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذینَ لَم یُقـتِلوکُم فِی الدّینِ و لَم یُخرِجوکُم مِن دیـرِکُم اَن تَبَرّوهُم وتُقسِطو ا اِلَیهِم» افزون بر مصارف مذکور، می‌توان به برخی مصارف انفاق واجب که در قرآن ذکر شده و عمدتاً به زکات مربوط می‌شود اشاره کرد ؛ از جمله «العـمِلینَ عَلَیها» یعنی آنها که برای جمع‌آوری و نگاهداری زکات کوشش می‌کنند و « غارمان » یا بدهکاران : «اِنَّمَا الصَّدَقـتُ لِلفُقَراءِ و... والعـمِلینَ عَلَیها و... والغـرِمینَ»
منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۹۵ · جامع‌البیان، مج۲، ج۲، ص۲۷۳ · التبیان، ج۵، ص۲۴۴ · بقره/سوره۲، آیه۱۷۷ · نساء/سوره۴، آیه۸ · تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۳ـ۳۴ · تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۳ـ۳۴ · مجمع‌البیان، ج۳، ص۱۹ · بقره/سوره۲، آیه۲۱۵ · مجمع البیان، ج۲، ص۵۴۸ · التبیان، ج۲، ص۲۰۰ · بحارالانوار، ج۹۳، ص۱۴۷ · نمونه، ج۲۷، ص۳۰ · بلد/سوره۹۰، آیه۱۴ ۱۵ · روم/سوره۳۰، آیه۳۸ · مجمع‌البیان، ج۸، ص۴۷۸ · تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص۲۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۳ · مجمع البیان، ج۲، ص۲۰۱ · حجّ/سوره۲۲، آیه۳۶ · المیزان، ج۹، ص۳۱۰ ۳۱۱ · انفال/سوره۸، آیه۴۱ · مجمع البیان، ج۲، ص۲۰۲ · حشر/سوره۵۹، آیه۹ · جامع‌البیان، مج۱۰، ج۱۸، ص۱۳۵ · ضحی/سوره۹۳، آیه۱۰ · ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۹ · کنزالعرفان، ج۱، ص۲۲۶ · وسائل الشیعه، ج۹، ص۴۱۷ · الکافی، ج۴، ص۱۵ · بلد/سوره۹۰، آیه۱۱ ۱۳ · نور/سوره۲۴، آیه۳۳ · انفال/سوره۸، آیه۶۰ · تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۳ · مواهب الرحمن، ج۳، ص۱۲۶ · تفسیر المنار، ج۱۰، ص۶۷ · توبه/سوره۹، آیه۹۱ · توبه/سوره۹، آیه۶۰ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۲ · جامع‌البیان، مج۳، ج۳، ص۱۳۰ ـ ۱۳۱ · الکشاف، ج۱، ص۳۱۷ · ممتحنه/سوره۶۰، آیه۸ · شرح نهج البلاغه، ج۱۵، ص۱۱۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.