انواع نسخ در قرآن: نسخ مشروط

این‌گونه نسخ شاید برای برخی تازگی داشته باشد؛ ولی با تأمل در بسیاری از آیاتی که منسوخ شمرده شده‌اند، می‌توان دریافت که نسخ آن‌ها نسخ مطلق نبوده؛ بلکه به شرایط خاص همان دوران بستگی داشته است؛ به این معنا که با تغییر آن شرایط و بهبود وضع، حکم سابق منسوخ گردیده و حکمی متناسب با شرایط جدید تشریع گردیده است و اگر احیانا همان شرایط زمانی و مکانی پیش آید، آیات مربوطه از نو قوت گرفته و قابل اجراست. بیان یک نمونه روشن‌ترین شاهد برای نسخ مشروط، آیات صفح (گذشت) و چشم‌پوشی از آزار مشرکان و معاندان اسلام است. مسلمانان صدر اسلام به ویژه در مکه دستور یافتند تا در مقابل آزار مشرکان خویشتن‌داری کنند و صبر و بردباری از خود نشان دهند؛ زیرا آنان در مکه در موضع ضعف قرار داشتند و در صورت مقابله به مثل، امکان نابودی آنان می‌رفت. در سوره جاثیه که شصت و پنجمین سوره مکی است آمده: «قُلْ لِلَّذِینَ آمَنُوا یَغْفِرُوا لِلَّذِینَ لا یَرْجُونَ أَیَّامَ اللَّهِ؛ (ای پیامبر) به کسانی که ایمان آورده‌اند بگو تا از کسانی که از ایام اللّه بیمی ندارند، درگذرند». مقصود از «ایام اللّه» وقایع هولناک و کنایه از عقوبت‌های سخت الهی است؛ چنان‌چه در این آیه آمده: «وَذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ؛ آنان را به یاد ایام اللّه بینداز»؛ یعنی بیم ده به عقوبت‌های به موقع الهی و کسانی که بیم عقوبت الهی را ندارند؛ یعنی از خدا ترسی ندارند و جانب عقوبت الهی را وقعی نمی‌نهند، هرگز مستوجب گذشت و رأفت اسلامی نیستند؛ لذا دستور گذشت در این آیه صرفا به جهت ضعف موضع مسلمانان بوده که باید رعایت می‌کردند. موقعی که جامعه اسلامی شوکت و قدرت خود را یافت، اذن در قتال صادر شد: «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ، به کسانی که جنگ بر آنان تحمیل شده، رخصت ( جهاد ) داده شده است؛ چراکه مورد ظلم قرار گرفته‌اند و البته خدا بر پیروزی آنان سخت تواناست». سپس دستور مقابله آمد و آیه «حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتَالِ؛ مؤمنان را به جهاد برانگیز» و نیز آیه «فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَی عَلَیْکُمْ؛ همان‌گونه که بر شما تعدی کرده، بر او تعدی کنید» و آیه «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِینَ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ؛ مشرکان را هر کجا یافتید، بکشید»، صدور یافت تمام این آیات در سوره‌های مدنی است. هم‌چنین در رویارویی با یهود مدینه ابتدا دستور گذشت آمد؛ ولی در عین حال مشخص نموده که این گذشت موقت است: «فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ؛ پس عفو کنید و درگذرید، تا خدا فرمان خویش را بیاورد»؛ (( نزول سوره بقره از سال دوم هجری آغاز شد) و اولین سوره مدنی به شمار می‌رود.) ولی پس از قدرت یافتن اسلام و توسعه یافتن توطئه‌های یهود پیرامون مدینه دستور جنگ با آنان صادر گشت تا هنگامی که خفت جزیه دادن را بپذیرند: «حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ؛ تا با (کمال) خواری به دست خود جزیه دهند». ( که در سال‌های پایانی هجرت نازل گشته است.) برخی این گذشت را بر روح تسامح دینی حمل کرده‌اند، که باید روح گذشت و چشم‌پوشی بر مسلمانان حاکم باشد؛ لذا آیات صفح را منسوخ نمی‌دانند؛ ولی همان‌گونه که متذکر شدیم، گذشت در مقابل بی‌شرمی دشمن غدار، یک گونه سازش و تساهل به شمار می‌رود که با روح عزت اسلامی منافات دارد، مگر آن‌که موقعیت ایجاب کند تا آمادگی لازم فراهم گردد. ۵. ۱ - ویژگی آیات منسوخه این‌گونه آیات را با عنوان (نسخ مشروط) مطرح ساختیم؛ بدین جهت که آیات منسوخه مربوط به شرایط خاص زمانی و مکانی خویش است و چنان‌چه در رقعه مکانی یا برهه زمانی آن‌گونه شرایط پیش آید، آیات صفح قوت یافته و حاکم خواهد بود. به این ترتیب که ابتدا با لحنی ملایم حکمی بیان شده، سپس شدید و شدیدتر گردیده است؛ مانند آیات تشریع قتال که از مرحله اذن در قتال شروع شده؛ سپس مقاتله با کفار معتدی و متجاوز را شامل شده است. آن‌گاه کفار مجاور و نزدیک به حوزه اسلامی را در بر گرفته و بالاخره اعلام استیصال (نابود کردن مطلق ) کفار و مشرکین صادر شده است. این مراحل ممکن است امروز هم اتفاق بیفتد و هر دستوری متناسب با شرایط زمانی و مکانی خود حاکم است؛ لذا در این قبیل آیات، نسخ مطلق انجام نگرفته است. آیات مراحل تحریم خمر نیز از همین قبیل شمرده می‌شود. هم‌چنین مطلق احکامی که تدریجاً و مرحله به مرحله تشریع گردیده، در هیچ‌کدام نسخ، مطلق نیست و همه آن‌ها نسخ مشروط‌اند. منبع: جاثیه/سوره۴۵، آیه۱۴ · ابراهیم/سوره۱۴، آیه۵ · مجمع البیان، ج۹، ص۱۲۵ · حج/سوره۲۲، آیه۳۹ · انفال/سوره۸، آیه۶۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۴ · توبه/سوره۹، آیه۵ · بقره/سوره۲، آیه۱۰۹ · توبه/سوره۹، آیه۲۹ · تفسیر البیان فی تفسیر القرآن، ص۳۰۸، چاپ دوم · حج/سوره۲۲، آیه۳۹ ۴۰ · انفال/سوره۸، آیه۶۱ · توبه/سوره۹، آیه۱۲۳