میدانیم که پس از پیغمبر ، اختلافات و حوادثی میان مسلمین پدید آمد که پارهای از آنها سبب شد در زمینة آن، احادیثی جعل و بدین وسیله موضوع، تثبیت شود که اهم آنها از این قرار است: ۴.
۱ - خلافت و جانشینی موضوع خلافت و جانشینی پیغمبر که جمعی به نص رسول اکرم وگروهی به حسب شورا میدانستند.مثلا حدیثی از پیغمبر نقل شده که خداوند نبوت و وصایت را در خاندان بنی هاشم جمع نساخته است. ۴.
۲ - اهداف سیاسی معاویه روی کار آمدن معاویه ، به دست آویز خونخواهی از کشندگان عثمان (خلیفة سوم). وی برای استحکام فرمانروایی خود، به دو قوه مثبت و منفی به شرح زیر تشبث کرد: ۱. تبلیغات و جعل حدیث در فضایل بنی امیه و مظلومیت عثمان و علی (علیهالسّلام) را از مسببین قتل وی قلمداد نمودن. ۲. ۴.
۳ - تشکیل اصول اعتقادی خوارج موضوع خوارج و تشکیل اصول اعتقادی به خلاف مبانی عامه که برای تشیید مبانی اعتقادی خویش، دست به جعل حدیث زده و احیانا کسانی نیز علیه آنان حدیث جعل میکردند؛ شعرانی در عهود کبری میفرماید: ان اکثر من یقع فی خیانه هذا العهد المتصوفة الذین لا قدم لهم فی الطریق، فربما رووا عن رسول الله ما لیس من کلامه، لعدم ذوقهم، و عدم فرقانهم بین کلام النبوة و غیرها و سمعت شیخنا شیخ الاسلام زکریا ـ رحمه الله ـ یقول: انما قال بعض المحدثین: کذب الناس الصالحون، لغلبة سلامة بواطنهم، فیظنون بالناس الخیر و انهم لا یکذبون علی رسول الله. فمرادهم بالصالحین: المتعبدون الذین لا غوص لهم فی علم البلاغة فلا یفرقون بین کلام النبوة و غیره، بخلاف العارفین فانهم لا یخفی علیهم ذلک. این حدیث را مستند نمیدانم و ندیدم کسی به جز غزالی آن را ذکر کرده باشد و مخفی نماند که در این کتاب احادیثی یافت میشود که اساس و پایهای ندارند. وی این حدیث را هنگامی که پیروان شافعی در خراسان رو به فزونی گذارده بودند، جعل کرد. نیز فرمود: مردی خواهد آمد که روش مرا زنده ساخته و بدعت را میبرد. اسم وی نعمان بن ثابت است. وی مردی پرهیزگار نزد خدای من است؛ چنانکه کوهی از علم است و مانند پیغمبری از انبیای بنی اسرائیل میباشد، لذا هر که وی را دوست داشته باشد، مرا دوست داشته و هر کس وی را دشمن دارد، مرا دشمن داشته است. درباره ی شافعی ، احمد بن نصر گوید: پیغمبر را به خواب دیدم فرمود: بر شما باد به شافعی که وی از من است و خدا از وی و تمام اصحاب و معتقدین به او تا روز قیامت راضی است!! احمد بن حسن ترمذی پیغمبر را به خواب دید و از شافعی سؤال کرد، آن جناب فرمود: پدرم فدای شافعی که وی سنت مرا زنده ساخت!! ۴.
۵ - اهداف سیاسی عباسیان ظهور بنی العباس و اشغال دستگاه خلافت اسلام توسط آنان همانند امویان و به پیروی آنان، برای تشیید ارکان دولت خود، دست به تبلیغات دو پهلو (علیه خلفای اموی و معارضین خود از یک طرف و جعل فضایل برای بنی عباس از سوی دیگر) زدند؛ پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمودند : بنی مروان را دیدم که بر منبر من بالا میروند پس ناراحت شدم و خوش آیند من نبود و دیدم بنی عباس را که بالای منبر میروند خوشحال شدم. قال: بلی یا رسول الله! قال: ان الله افتتح بی هذا الامر و بذریتک یختمه و قال (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) للعباس: اذا سکن بنوک السواد (ای اراضی العراق) و لبسوا السواد و کان شیعتهم اهل خراسان، لم یزل الامر فیهم حتی یدفعوهه الی عیسی بن مریم!! عباس گفت : بلی یا رسول الله. پیامبر فرمود : خداوند این امر نبوت را با من آغاز کرد و با ذریه ی تو به پایان میرساند و گفت پیامبر به عباس زمانی که فرزندان تو حاکم عراق شدند و اهل خراسان یاران آنها بودند باقی میماند خلافت در بین آنها تا آن را به عیسی بن مریم تسلیم نمایند (در آخرالزمان). ) همین احادیث موضوعه را یاد میکند. در میزان الاعتدال (ج ۱ ص۵۳) درباره احمد بن عبدالله بکری مینویسد: کذاب دجال واضع القصص در فجر الاسلام مینویسد: احمد بن حنبل ، احادیثی که در خصوص تفسیر روایت کرده، چندین هزار است که هیچ کدام از آنها صحت نداشته است، ۴.
۸ - افتخارات قبایل و بلاد افتخارات قبایل و بلاد اسلامی بر یکدیگر که دامنه آنها به جعل احادیث درباره نیکی و بدی شهرها و مردمان کشیده شده است. و از کجاست؟ گفت: آنها را وضع کردهام تا دلهای مردم عامی را نرم سازد حاکم گوید: در اینکه سلیمان نخعی، وضع حدیث میکند، شکی نیست، با اینکه بسیار عابد م. ب..دیگری گوید: وی از کسانی است که بیشتر شبها قائم و روزها صائم است ۴.
۱۰ - احترام زیاد از حد به محدثین احترام فوق العادهای که عموم، نسبت به ناقلین و محدثین میگذاشتند که همین جهت، خود باعث اکثار بعضی صحابه و تابعین در نقل حدیث شد. ۴.
۱۱ - افتخار به خاندانها و انساب افتخار به خاندانها و انساب که بهترین افتخار ، نصیب پسرانی بود که پدران آنان به کثرت حفظ یا نقل حدیث مشهور و در عداد محدثین یا فقها به شمار میرفتند. از این رو، بعضی از افراد که خود مایه آن را نداشتند، احادیثی جعل و از پدران خویش نقل مینمودند، یا سلسله روات حدیث ثابت و مسلمی را تغییر و یکی از پدران خود را در شمار آن سلسله جا میزدند؛ ۴.
۱۲ - مبالغه گری در موضوعات کوچک و کم ارزش که برای تشدید و مبالغه در آنها، احادیثی جعل میشد. این امر از ناحیه ی معرکه گیران و وعاظ بی مایه و قصه گویان ترویج میگردید، زیرا با این گونه احادیث، مجلس را متوجه خود کرده و سخنان بی پایه خود را با اهمیت جلوه میدادند. حدیث: من قاد اعمی اربعین خطوه غفر الله له؛ ۴.
۱۳ - جلب نظر خلفا نزدیک شدن یک عده از راویان حدیث، به خلفا و جعل حدیث برای جلب نظر آنان و در نتیجه پر نمودن کیسه ی خود و سیاه کردن نامه خویش. غیاث بن ابراهیم بر مهدی عباسی وارد شد و کبوترانی در منزل خلیفه مشاهده کرد (زیرا خلیفه به کبوتر علاقه داشت) برای خشنودی خلیفه حدیث: لا سبق الا فی خف او حافر او حمامه؛ در اسلام مسابقه به جز در مورد شتر سواری و اسب سواری و و کبوتر بازی روا نیست، را جعل کرد. خلیفه به وی انعام داد، ولی چون پشت کرد گفت: اشهد ان هذا قفا کاذب برسول الله؛ شهادت میدهم که پشت این مرد به دروغگو و افترا زننده به رسول خدا میماند، سپس دستور داد کبوتران را کشتند. این حدیث در کتب شیعه بدین سان آمده: لا سبق الا فی خف او حافر او ریش، که مراد از ریش (پر) تیراندازی است؛ زیرا در تیرها معمولا پر به کار برده میشده، غیاث این معنا را به پرنده تبدیل نموده، آنگاه مراد از پرنده را بازی کبوتر تفسیر کرده است!! ۴.
۱۴ - تایید آرای شخصی فقهی اختلاف در مکاتب فقهی و تایید آرای شخصی به وسیله ی احادیث که جمعی وضع حدیث را در این زمینه ـ که حکم به نظر فقیه مسلم باشد ـ جایز شمردهاند. قرطبی گوید: (به نقل علوم الحدیث) بعضی از فقهای اهل رای ، انتساب حکمی که مطابق قیاس جلی باشد، به رسول خدا جایز شمردهاند. ۴.
۱۵ - اعتبار بخشیدن به خود نقل احادیث عالی السند ؛ زیرا برای اینکه خود را در شمار محدثین سابقه دار معرفی کند، از بعض شیوخ حدیث که حتی قبل از وی درگذشته بودند، نقل حدیث میکردند، مانند ابراهیم بن هدبه که از اوزاعی حدیث روایت میکرد با اینکه وی را درک نکرده بود. ۴.
۱۶ - در شمار صحابه قرار دادن خود جا زدن خود، در شمار صحابهای که بلا واسطه از پیغمبر نقل حدیث کردهاند؛ ۴.
۱۸ - ترقیق قلوب به وسیله متصوفه استشهاد متصوفه به احادیث ضعیف و بی پایه برای تذکره و ترقیق قلوب که کم کم در کتابها به صورت قطعی درآمده است. ان اکثر من یقع فی خیانه هذا العهد، المتصوفه الذین لا قدم لهم فی الطریق، فربما رووا عن رسول الله ما لیس من کلامه، لعدم ذوقهم و عدم فرقانهم بین کلام النبوه و کلام غیرها و سمعت شیخنا شیخ الاسلام زکریا یقول: انما قال بعض المحدثین: اذب الناس، الصالحون لغلبه سلامه بواطنهم، فیظنون بالناس الخیر و انهم لا یکذبون علی رسول الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) . فمرادهم بالصالحین: المتعبدون الذین لا غوص لهم فی علم البلاغه فلا یفرقون بین کلام النبوه و غیره، بخلاف العارفین فانهم لا یخفی علیهم ذلک.
منبع: درباره روایاتی که به نفع خلفا جعل کردهاند، ر.
ک: ص۳۷ از نوادر فیض · ابن خلکان، وفیات الاعیان · میزان الاعتدال، ج۱ ص۱۵۹ · قاسمی ص۱۶۴-۱۸۳ · ابن حجر العسقلانی، لسان المیزان ج۵ ص۷ به نقل علوم الحدیث · ج۴، ص۲۳۲ · تاریخ الخلفا، ج۱، ص۱۷ · تاریخ الخلفا، ج۱، ص۱۸ · شیخ انصاری، رسائل · میزان الاعتدال، ج۱، ص۱۱۲ · عباس خلیلی، پرتو اسلام ص۲۵۵ · بحار الانوار، ج۶۰، ص۲۱۳ · علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر ج۵ ص۲۱۷ · علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر ج۵ ص۲۳۲ · علامه امینی، عبدالحسین، الغدیر ج۵ ص۲۱۶ · جامع الاصول · جامع الاصول ج۱ ص۷۸ · قاسمی، محمد جمال الدین، قواعد التحدیث ص۱۶۴ · قاسمی، محمد جمال الدین، قواعد التحدیث ص۱۸۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
