۱. این نوع ایمانگرایی نیز مشکلاتی جدی و اساسی دارد. اولین اشکال آن همان است که در بررسی افکار کرکگور بیان شد. براساس این نوع ایمانگرایی نیز، هیچ مبنایی برای انتخاب دین وجود ندارد. کدام دین را انتخاب کنیم؟ چه ملاکی برای تصمیمگیری درباره دین وجود دارد؟ اگر در برابر دین، تنها باید تصمیم گرفت، این تصمیمگیری باید بر چه مبنایی باشد؟ این نظریه راهی ارائه نمیکند که میان ادیان خوب و بد، و ادیان اصیل و جعلی و میان دین و خرافه تمایز بگذاریم و این نقیصه بزرگ و رفعناشدنی این نظریه است، که به جزماندیشی و تعصب کور میانجامد.
۲. اشکال دوم این نظریه آن است که به تمایز بنیادین زبان دین از زبان علم و فلسفه فتوا میدهد. بر این اساس هیچ فیلسوفی نباید سخن دینداران را فهم کند و برعکس. در حالی که وجداناً مییابیم که هم دیندار مخالف فلسفه، سخن فیلسوف را درک میکند و هم فیلسوف ملحد میتواند، دستکم بخشی از سخن دینداران را فهم کند.
۳. مشکل بعدی، اختلاف زبانهای ادیان است. آیا زبان هر دین از زبان دین دیگر استقلال دارد یا با آن مشترک است؟ اگر بگویند زبان هر دین از بقیه زبانها استقلال دارد، پیروان ادیان مختلف نباید سخن یکدیگر را فهم کنند، در حالی که این چنین نیست. و اگر بگویند مشترک است، نزدیکی و اشتراک زبان برخی ادیان با پارهای فلسفهها به مراتب بیشتر است بعضی ادیان با بعضی دیگر؛ مثلاً اشتراک فلسفههای وحدت وجودی با ادیان هند به مراتب بیشتر است تا اشتراک یهودیت با آیین کنفوسیوس .
۴. مشکل بعدی به انتخاب بهترین تفسیر و دیدگاه در درون یک دین باز میگردد. مؤمن به یک دین، در مقام فهم و تفسیر متون مقدس، با چندین نگرش متفاوت روبهروست. در درون بیشتر ادیان یا همه آنها، مذاهب متفاوتی وجود دارد، و میتواند از این پس وجود پیدا کند. انتخاب یک دیدگاه و یک مذهب نیازمند داوری درباره مذاهب و دیدگاههای مختلف و سنجش مدعیات هر یک و ترجیح یکی بر بقیه است. این سنجش و ارزیابی، کاری عقلانی است و پای عقل را در اعتقادات دینی میگشاید.
الف) عقل و اعتقاد دینی، فصل ۳.
ب) سبحانی، محمد تقی، «آموزش پذیری آموزههای دینی»، معارف/ نشریه مجمع گروههای معارف اسلامی، ش ۲۳-۲۶.
ج) فلسفه دین، فصل ۶. ۱۰.
۱ - عقلگرایی حداکثری در نظریه عقلگرایی حداکثری «Strong ratiohalism.» یا افراطی «تنها میتوان قضیهای را عقلاً پذیرفت که صدق آن برای جمیع عاقلان در جمیع زمانها و جمیع مکانها به اثبات رسد». مطابق این نظریه، هر قضیه مورد پذیرشی، یا آنچنان بداهتی دارد که جمیع عاقلان آن را میپذیرند و یا به کمک مقدمات بدیهیالصدق و قواعد استنتاج که آن هم بدیهیالصدق است. برای همه عاقلان به اثبات رسیده است. قضایایی که این شرط را احراز نکردهاند، شایسته تصدیق نیستند و پذیرش آنها عاقلانه نیست.
هنگامی که عقلگرا حداکثری را در مورد نظام اعتقادات دینی به کار ببریم، انتظار داریم که آن نظام به نحوی به اثبات برسد، که جمیع عاقلان در جمیع زمانها صدق آن را تصدیق کنند. پذیرش نظام اعتقادات دینی صرفاً براساس این معیار، معقول است؛ نه تصمیم شخص مؤمن ایمان او را موجه میکند، نه احساسات و عواطف او و نه چیزی دیگر.«Self _ Contradictory.» «Strong ratiohalism.» تنها توجیهکننده ایمان، اثبات حداکثری (یعنی برای همه عاقلان، در همه زمانها و مکانها) است.
در میان طرفداران عقلگرایی حداکثری، کسانی بودهاند که گمان میکردهاند گزارههای دینی نمیتوانند این معیار را تامین کنند. از نظر کلیفورد (۱۸۴۵-۱۸۷۹)، ریاضیدان انگلیسی، هیچ نظامی از اعتقادات دینی نمیتواند با این معیار سختگیرانه اثبات تطابق پیدا کند. در طرف مقابل نیز کسانی مانند جان لاک (۱۶۳۲-۱۷۰۴) فیلسوف تجربهگرای انگلیسی، توماس آکویناس (۱۲۲۴-۱۲۷۴)، قدیس و الهیدان بزرگ مسیحی، معتقد بودند که مسیحیت میتواند با این معیار تطبیق کند و به نحو حداکثری به اثبات برسد، به شرط آنکه درست فهمیده شود. ۱۰.
۲ - مشکلات عقلگرایی حداکثری
۱. اولین مشکل عقلگرایی حداکثری آن است که خودستیز «Self _ Contradictory.» است. اگر معیار عقلگرایی حداکثری را بر خودش اطلاق کنیم. نباید آن را بپذیریم؛ یعنی با پذیرش آن به لزوم نپذیرفتن آن میرسیم؛ زیرا «تنها میتوان قضیهای را عقلاً پذیرفت که صدق آن برای جمیع عاقلان در جمیع زمانها و مکانها به اثبات رسد». حال باید پرسید، آیا صدق خود این قضیه (که تنها میتوان قضیهای را عقلاً پذیرفت که...) برای جمیع عاقلان در جمیع زمانها و مکانها به اثبات رسیده است؟ واضح است که پاسخ منفی است؛ بنابراین نباید آن را پذیرفت، و از صدق آن معیار سختگیرانه، کذب خودش لازم است.
۲. مشکل دیگر این است که هیچ قضیهای را نمیتوان یافت که بتواند پاسخگو و برآورده کننده مقتضای معیار مذکور باشد. بدیهیات نیز از جانب کسانی مورد تردید قرار گرفته است. برخی حتی در حسیات و عقلیات نیز شک کردهاند. کسانی هم در بدیهیات اولیه شک کردهاند. گروهی گفتهاند بدیهی بودن، تنها نشاندهنده روشنی و وضوح برای فاعل شناسایی است، اما دلیل بر این نیست که واقعیت نیز آنچنان باشد که برای شخص مینماید. فعلاً با درستی یا نادرستی سخن آنان کاری نداریم.
مهم این است که گویندگان چنین سخنانی، از نظر عقلگرایان حداکثری، عاقل بودهاند. در مقام فهم نیز برآمدهاند، به اندازه کافی دقت به خرج دادهاند و هوش و استعداد لازم را نیز داشتهاند. با این حال در بداهت آن قضایا، یا دستکم در مطابقت آنها با واقع، تردید کردهاند. این مساله، صرفنظر از حق یا باطل بودن آنها، به معنای آن است که هیچ قضیهای یافت نمیشود که صدق آن برای همه عاقلان در همه زمانها و مکانها به اثبات رسیده باشد (یا آنچنان بدیهی باشد که بینیاز از اثبات باشد)، این امر اختصاصی به هیچ رشته علمی یا فلسفی یا هیچ نظام اعتقادات دینی ندارد.
در همه جا اختلافنظر وجود داشته و دارد. بنابراین معیار عقلگرایی حداکثری، هیچ مصداقی ندارد. اگر این اختلافنظرها از سوی افراد ناآزموده و مبتدی صورت پذیرفته بود، عقلگرایان حداکثری میتوانستند در دفاع از دیدگاه خود بگویند که ادله آنها معتبر است و باید برای همگان قانعکننده باشد، اما اگر عدهای قانع نشدهاند، حتماً مانعی وجود داشته است؛ شاید دقت کافی به خرج ندادهاند؛ شاید ادله را درست نفهمیدهاند و شاید استعداد لازم را برای فهم ادله پیچیده نداشته باشند و یا با پیشداوری به طرف مساله آمده باشند، به نحوی که مانع درک درست آن شده باشد.
اما چنین ادعاهایی پذیرفته نیست؛ زیرا بسیاری از مخالفتها از سوی کسانی صورت پذیرفته است که دارای استعدادهای سرشار، تخصص بالا در موضوع خود، اهل حقجویی و به دور از تعصبات بودهاند، بنابراین نمیتوان چنین دفاعی از عقلگرایی حداکثری سامان داد.
۳. مشکل دیگری که موضع عقلگرایی حداکثری را با بنبست مواجه میکند، این است که آنها باید تا پایان تاریخ در انتظار بمانند تا همه انسانها بیایند و درباره مسالهای اظهارنظر بکنند، آنگاه معلوم شود که آیا آن مساله برای همه انسانها در همه زمانها و مکانها قانعکننده بوده است یا خیر! زیرا شرط تامین نمیشود مگر آنکه انسانهایی که در آینده به دنیا میآیند، نسبت به ادله آن مساله قانع شده باشند. ۱۰.
۳ - عقلگرایی معتدل با طرد عقلگرایی حداکثری و ایمانگرایی، به عقلگرایی معتدل «Moderate rationalism.» میرسیم. این دیدگاه بر مبنای عقلانیت متعارف یا عقل سلیم استوار است. مشابهتهایی میان آن و عقلگرایی انتقادی و معرفتشناسی اصلاح شده وجود دارد، اما با آنها یکی نیست. ۱۰.
۴ - ویژگیهای عقلگرایی معتدل عقلگرایی در حد اعتدال انسانها را به سعادت خواهد رسانید اینجا به ویژگی و نکات مهم عقلگرایی معتدل در چند بند اشاره میشوند: ۱۰.۴.
۱ - اولین ویژگی در بررسی افکار و اندیشهها، به ویژه در موارد اختلاف باید محتاط بود. استدلال بها دارد و باید تابع دلیل بود. از نقد ادله نیز باید استقبال کرد و به ادله مخالف نیز توجه کرد. عقل سلیم حکم میکند که وقتی درباره یک مساله اختلافنظر وسیعی وجود دارد و طرفین ادعاهای نامعقولی ندارند، از هر دو طرف خواسته شود که ادله خود را بیان کنند و در توجیه نظر خود بکوشند. ۱۰.۴.
۲ - دومین ویژگی محدودیتهای عقل به رسمیت شناخته میشود و اثبات حداکثری در همه مسائل ناممکن دانسته میشود. یعنی نمیتوان صدق همه اعتقادات را به نحوی اثبات کرد که همگان در همه زمانها و مکانها قانع شوند. ۱۰.۴.
۳ - سومین ویژگی میتوان صدق پارهای مدعیات را برای همه کسانی که از عقل سلیم برخوردارند و به نحو متعارف میاندیشند و دچار وسوسههای فیلسوفان حداکثری نشدهاند، به اثبات رساند. ۱۰.۴.
۴ - چهارمین ویژگی صدق به معنای مطابقت با واقع است. نشانههای صدق متفاوتند. هماهنگی میان مجموعه باورها شرط لازم صدق است. کارآمدی یک نظر و منشا اثر بودن آن از نشانههای غیرقطعی صدق است. کارآمدی به معنای قدرت تبیین، مهار و پیشبینی پدیدههاست. وفاق عام بر یک نظر نیز از نشانههای غیرقطعی صدق است. بر مبنای عقل سلیم، دستگاه ادراکی بشر، قابل اعتماد است و میتواند واقعیت را به ما نشان بدهد. اگر در مواردی عموم کسانی که از عقل سلیم برخوردارند، نظری را تایید کردند، میتوان به صدق آن اطمینان یافت.
تمام این نشانهها شدت و ضعف میپذیرند و مقول به تشکیکند. هماهنگی و کارآمدی و اجماع بیشتر بر یک مساله، موجب اطمینان بیشتر به صدق آن میشود. البته هیچ کدام یقین ریاضیوار ایجاد نمیکنند. آنچنان یقینی معمولاً در قضایای ترکیبی پسین «قضیه پسین، قضیهای است که صدق آن بدون مراجعه به عالم خارج از ذهن اثبات نمیشود و برای اثبات صدق آن باید به عالم خارج مراجعه کرد. در مقابل آن قضیه پیشین قرار دارد. قضیه پیشین، قضیهای است که برای اثبات صدق آن، نیازی به مراجعه به عالم خارج نیست، بلکه با فهم معانی کلمات به کار رفته و در آن صدق آن به اثبات میرسد.
قضیه ترکیبی، قضیهای است که مفهوم محمول آن از تحلیل مفهوم موضوع به دست نیاید و در مقابل آن قضیه تحلیلی قرار دارد که مفهوم محمول از تحلیل مفهوم موضوع به دست میآید. قضایای تحلیلی اطلاع جدیدی درباره موضوع نمیدهند، اما قضایای ترکیبی بر اطلاعات ما نسبت به موضوع میافزایند. قضایای تحلیلی به طور قطع پیشینند. قضایای پسین به طور قطع ترکیبیاند. قضیه تحلیلی پسین وجود ندارد. اما در مورد اینکه قضیه ترکیبی پیشین وجود دارد یا نه، اختلافنظر هست. کانت معتقد بود قضایای ریاضی، ترکیبی پیشینند، پوزیتیویستهای منطقی با وی مخالف بودند و قضایای ریاضی را تحلیلی میدانستند.» یافت نمیشود. ۱۰.۴.
۵ - پنجمین ویژگی نمیتوان مرز قاطعی میان عینی «Objective.» و ذهنی (= انفسی) «Subjective.» نهاد. عینیت و ذهنیت، دو وصف برای علوم و معارف ما و قضایا و روشها و بسیاری چیزهای دیگر هستند. تعریفهای متفاوتی برای ذهنی و عینی گفتهاند و نوعی آشفتگی در تعریف آنها وجود دارد، اما از زمان کانت به بعد معنای رایجتری پیدا کردهاند. میتوان گفت ذهنی یعنی ارزشمند برای شخص و عینی یعنی ارزشمند برای همه. همچنین میتوان گفت قضیهای ذهنی است که دلیل همگانی بر مطابقت آن با واقع نداشته باشیم و قضیهای عینی است که مطابق واقع باشد.
اما این مطابقت همواره باید ادراک شود، و ادراک ما نسبت به مطابقت شدت و ضعف میپذیرد. بنابراین نمیتوان قاطعانه تعیین کرد کدام دسته از قضایا مطابق واقعند و کدام دسته نیستند. اما میتوان براساس فهم متعارف به مطابقت و صدق نزدیک شد. هراندازه شواهد بیشتری بر یک ادعا وجود داشته باشند، آن را عینیتر میدانیم (یا به تعبیر دقیقتر به عینیت آن بیشتر اطمینان پیدا میکنیم). آنچه در اینجا میتواند کارساز باشد میزانی از شواهد است که زمینه را برای شک معقول از میان ببرد.
برای دست یافتن به عینیت، باید به اندازهای شاهد بر مدعای خود جمع کرد که زمینهای برای شک معقول وجود نداشته باشد. البته همواره میتوان در هر چیزی شک وسواسگونه روا داشت. اما باید برای عینی دانستن یک قضیه، نیازی به طرد شک وسواسگونه وجود ندارد. کافی است به نحو متعارف اندیشیده باشیم و به نحو متعارف شواهد را ارزیابی کرده باشیم. و ادله طرفین مساله را مورد نقادی قرار داده باشیم. سپس به اندازهای که دلایل ما اجازه میدهند، اطمینان حاصل کنیم. ۱۰.۴.
۶ - ششمین ویژگی اعتقادات معقول دو دستهاند:
الف) اعتقادات پایه؛
ب) اعتقادات مستنتج. اعتقادات پایه، آن دسته از باورهای ما هستند که برای پذیرش آنها نیازی به استدلال نیست. اما اعتقادات مستنتج تنها پس از طی فرایند استدلال، پذیرفتنی میشوند استدلال معتبر از دو مؤلفه تشکیل میشود: یکی مقدمات معتبر و دیگر روش استنتاجی معتبر. ۱۰.۴.
۷ - هفتمین ویژگی روشهای معتبری برای استنتاج وجود دارد: روش قیاسی اعتبار قطعی دارد، زیرا قواعد آن ضروریالصدقند. روشهای استقرایی و نقلی نیز اعتبار دارند، اما نه اعتبار قطعی. اعتبار آنها به میزان شواهدی که ارائه میدهند، تفاوت دارد. قوت نتیجه الزاماً برابر یا کمتر از قوت مقدمات نیست؛ زیرا میتوان نوعی استدلال تراکمی «Cumulative argument.» را در نظر گرفت که تکتک شواهد هر کدام قوت کمی دارند. اما مجموعه آنها نتیجهای قوی به بار آورند. البته اگر مجموع شواهد را با هم در نظر بگیریم، قوتی برابر یا بشتر از نتیجه دارند. ۱۰.۴.
۸ - هشتمین ویژگی اعتقادات پایه، از اعتقادات دیگر استنتاج نشدهاند و از طریق دیگری (غیر از استنتاج) اعتبار یافتهاند. اعتبار آنها گاه ذهنی و شخصی است و گاه عینی. در جایی که پذیرش آنها صرفاً بر پایه شهود شخصی باشد، و هیچ تاییدی از ناحیه دیگران (عقل سلیم) نیابد، اعتبار شخصی دارند و در جایی که از ناحیه دیگران نیز پذیرفته شود، به میزان عمومیت اجماعی که پدید میآید، اعتبار عینی پیدا میکنند. عینیت در اینجا مقول به تشکیک است و شدت و ضعف مییابد.
مثلاً ممکن است شخصی ادعا کند که چیزی را شهود کرده است، به نحوی که تنها او آن را دیده است و دیگران آن را شهود نکردهاند. در اینجا وی اعتقاد پایه به وجود آن چیز پیدا میکند که این اعتقاد او تنها اعتبار شخصی دارد. به عنوان نمونه، همه انسانهای متعارف و معتدلاندیش، واقعیت داشتن جهان را شهود میکنند. واقعی بودن جهان از هیچ طریقی اثبات نشده و قابل اثبات هم نیست؛ اما شهود عقلانی انسانهای متعارف به آنها میگوید جهان واقعی است.
این شهود به تایید عقل سلیم نیز رسیده است؛ بنابراین اعتباری عینی دارد. تنها اذهان وسواسی پارهای فیلسوفان است که در واقعی بودن جهان تردید میکنند، که آن هم صرفاً تا زمانی است که در حال بحثهای وسواسگونه به سر میبرند و همین که به حال عادی و زندگی معمولی باز گردند، تمام بافتههایشان را به کناری میگذارند و با جهان به مثابه امری کاملاً واقعی، دارای قوانین واقعی و قابل اعتماد، برخورد میکنند. کسی که برای اثبات شکاکیت و رد قانون علیت در کنگرهای علمی، به کشوری دیگر سفر میکند و ساعتها راه را در هواپیما به سر میبرد.
در حالی که در خیال وسواسگونهاش در واقعی بودن جهان و قانون علیت تردید میکند، در همان حال، با خیال راحت بر صندلی هواپیما نشسته و با اطمینان خاطر به قوانین حرکت و هوا و پرواز و بااطمینان به کارکرد درست قوانین کشف شده عالم طبیعت و بااطمینان از اینکه وجود خلبان میتواند علت هدایت درست هواپیما به مقصد باشد و وجود ترمزها میتواند علت توقف به موقع هواپیما بر روی باند فرودگاه باشد و دهها قانون دیگر، به سفر خود ادامه میدهد. ۱۰.۴.
۹ - نهمین ویژگی معیار اعتدالاندیشی سه چیز است: اول آنکه باید خود شخص برای آنچه میپندارد ارزش قایل باشد و به مقتضای آن التزام داشته باشد (در برابر وسواساندیشی حداکثری که ملتزم به مقتضای پندارهای خود نمیماند) فیلسوفی که قانون علیت را با استدلال رد میکند. در همان حال به مقتضای سخن خویش پایبند نیست؛ زیرا اولاّ؛ استدلال آوردن را علت حصول نتیجه میداند. ثانیاً، گفتن را علت شنیدن مخاطب و استفاده از میکروفن را علت قوی شدن صدا و دهها چیز دیگر میداند.
اگر کسی به راستی مدعی نفی علیت است نباید هیچ حرکتی انجام دهد و نباید هیچ کاری بکند و نباید هیچ سخنی بر زبان آورد. «ویتگنشتاین در یکی از بندهای درباب معرفت (بند ۱۲۰) میگوید: «اگر کسی در وجود اشیای مادی شک کند، از آنجا که این شک در اعمال او ایجاد تفاوتی نمیکند شک واقعی نیست. » ویتگنشتاین به دلیل دو اثرش، یعنی رساله منطقی ـ فلسفی (تراکتاتوس) و پژوهشهای فلسفی، مشهور است. اثر اول به زبان فارسی برگردانده شده است، اما اثر دوم نه.
اما او اثر مهم دیگری به نام در باب معرفت دارد که مربوط به یادداشتهای آخر عمر اوست که فرصت انسجام بخشیدن به آنها را نیافت. توضیح مختصری از این کتاب در نشریه کیان، شماره ۴۷ به خامه مترجم این اثر، مالک حسینی به چاپ رسیده است» از سوی دیگر (در برابر خرافهاندیشی و ایمانگروی) باید اعتقاد خویش را از طریق علیالاصول اعتمادپذیری به دست آورده باشد. اعتقادات پایهای که از طریق حواس ظاهری، مانند «اینک پیش روی من یک میز قرار دارد»، یا حواس باطنی، مانند «اینک احساس گرسنگی میکنم»، یا شهود عقلانی ، مانند: «جهان خارج از ذهن واقعی است»، یا شهود عرفانی ، مانند «اینک امر متعالی را تجربه میکنم» (درباره شهودهای عرفانی و معرفتبخش بودن آنها بحثهای مفصلی در فلسفه عرفان شده است، در اینجا فرض را بر این قرار میدهیم که کشف و شهودات عرفانی علیالاصول اعتمادپذیر باشند) به دست آمده باشند، علیالاصول اعتمادپذیرند.
شرط سوم (در برابر احتمال خطا) آن است که امر نامتعارفی رخ نداده باشد؛ به عنوان مثال هنگامی که باوری از طریق حسن ظاهر برای من پیدا میشود مبنی بر اینکه در فاصله صد متری من در روی جاده آب وجود دارد، در همان حال یا هنگامی که اندکی جلوتر بروم، امر نامتعارفی رخ میدهد و آن ناپدید شدن آب است. به طور متعارف در این فاصله آبی که روی جاده بوده، نمیتواند ناپدید شود. این امر نامتعارف اعتبار آن باور اولیه را خدشهدار میکند. ممکن است این کار (دیدن سراب) برای من باز هم اتفاق افتد. در دفعات بعدی با اتکا به حافظه ، احتمال دیدن سراب را میدهم و به آن باور پدید آمده اعتماد نمیکنم. ۱۰.۴.
۱۰ - دهمین ویژگی عقل سلیم تکامل مییابد؛ یعنی اینگونه نیست که باورهای عمومی در طول زمان همواره ثابت باقی بمانند. عقل سلیم، فرایندی تکاملی را طی میکند و به تدریج به اموری دست مییابد که وی را به واقعیت نزدیکتر میکند و البته آن امور، خود محصول عقل سلیمند. به عبارت دیگر، کشف خطاهای گذشته عقل سلیم نیز محصول به کارگیری درست عقل سلیم است. بنابراین با فهم خطاهای گذشته، هرچند عمومی نیز بوده باشد، اعتبار عقل سلیم مخدوش نمیشود؛ یعنی آن زمان که برای رنگ ما به ازای واقعی قائل بودند، و این زمان که حکم میکنند که چیزی به نام رنگ وجود خارجی ندارد و هر چه هست بازتاب نور به نحو خاصی است، هر دو به حکم عقل سلیم اعتبار داشتند و اگر حکمی به بطلان عقیده قبلی داده میشود، این حکم از سوی عقل سلیم است. اگر احکام عقل سلیم اعتبار نداشته باشند، نمیتوان حکم به بیاعتباری همان عقیده قبلی هم داد. ۱۰.۴.
۱۱ - یازدهمین ویژگی از این رو در عقلانیت معتدل (متکی به عقل سلیم)، همواره باب بحث و بررسی در باورهای پیشین گشوده است و هیچگاه حکم جزمی به بسته شدن باب تحقیقات جدید داده نمیشود. و این امر منافاتی با حصول یقین یا اطمینان نسبت به باورهای فعلی ندارد. باز بودن باب تحقیق به معنای این نیست که احتمالات آینده از هم اکنون اطمینان امروز عقل سلیم را بر هم زنند و وی را از التزام به باورهایش باز دارند. به عبارت دیگر، هرچند احتمال تغییر در باورها را در آینده بدهیم، اما به حکم عقل سلیم، التزام و تعهد به باورهای فعلی را به تاخیر نمیاندازیم. ۱۰.۴.
۱۲ - دوازدهمین ویژگی به کارگیری عقل سلیم در باب اعتقادات دینی ضرورت دارد؛ زیرا برای اینکه یک نظام اعتقادی خاص را، از میان نظامهای مختلف بپذیریم، باید آنها را به ارزیابی عقلی بسپاریم. در این ارزیابی عقلانی به دنبال اثبات حداکثری نیستیم. در نتیجه اگر برخی عاقلان نخواستند ادله ما را بپذیرند، اعتبار ادله ما خدشهدار نمیشود. آنچه اهمیت دارد این است که براساس مبانی و روشهای مورد پذیرش عقل متعارفباوری را تحصیل کرده باشیم.
با به کار بستن عقلانیت معتدل، نمیتوان نظام اعتقادات مسیحی را پذیرفت؛ زیرا اصول اولیه آن، همچون تثلیث، تجسد و مرگ فدیهوار مسیح ، گناه ذاتی و نجات، ضد عقل یا دستکم غیر عقلانیاند. همچنین نظامهای اعتقادی دیگر، مثل بوداییگری درتبّت و چین و ژاپن و آیین هندو در هندوستان (به سبب تناسخ و چرخه مرگ و زندگی)، آیین شینتو در ژاپن و آیین تائو در چین (به دلیل اعتقاد به خدایان نرینه و مادینه)، واجد آموزهها و اصولی، دستکم، غیر عقلانی هستند که پذیرش آنها را با دشواری مواجه میسازد و نیاز به نوعی ایمانگروی پدید میآورد. ۱۰.۴.
۱۳ - سیزدهمین ویژگی نظام اعتقادات اسلام را میتوان مورد ارزیابی عقلانی قرار داد. اصول اساسی این نظام، مورد پذیرش عقل سلیم واقع میشود. مبانی اعتقادی اسلام، واجد هیچ عنصر عقلستیز یا حتی عقلگریز (= غیر عقلانی) نیست. از اصل توحید تا نبوت و معاد ، همه اصولی عقلپذیرند. اندیشمندان مسلمان ادله قانعکنندهای برای توحید دارند. نبوت پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) با ادله تاریخی و عقلانی قانعکننده (برای هر ذهن سلیم و هر تاریخدان منصفی) به اثبات میرسد.
معجزه جاوید اسلام ـ قرآن کریم ـ هم اینک نیز مخالفان را به تحدّی فرا میخواند. هیچیک از ادیان دیگر واجد اسناد مهم و متواتر تاریخی برای اثبات متون مقدس خود نیستند، اما اسلام این امتیاز را دارد. از دیگر ادیان مهم جهان ، مسیحیت به لحاظ تاریخی نزدیکترین دین به عصر ماست. حتی درباره وجود تاریخی بنیانگذار آن، عیسای ناصری تردید کردهاند. ادیان دیگر نیز وضعشان از این جهت بهتر نیست. اگر در کتاب الهی مسلمانان، وجود عیسای ناصری به عنوان پیامبر بزرگ خدا به تایید نمیرسید، هیچ دلیل قانعکنندهای بر وجود وی نداشتیم.
همچنین است وضع سایر پیامبران. زیرا عقل بشری خود بهتنهایی نمیتواند طریق هدایت و سعادت را کشف کند و راهی به عالم غیب و نشئه آخرت پیدا کند، از طرفی هدایت و راهنمایی پیامبران (علیهمالسّلام) بدون هدایت قوه عقل و ادراک عقلی مؤثر نیست. پس حقتعالی این دو نوع مربی را عطا کرد تا تمام استعدادهای نهفته در نفوس انسانها به فعلیت برسد.
۳- بهره داشتن از معارف و ثنای مقام ربوبیت: آنچه را عقل با برهان و سلوک عملی ادراک میکند، با قلم عقل به صفحه قلب نگاشته و حقیقت عبودیت و ربوبیت بر قلب منکشف میشود. همچنین مصالح و مفاسد را درک کرده و بر اساس آن حکم صادر میکند.
منبع: عقل و اعتقاد دینی، ص۷۲-۷۸ · Religious Belief and Religious Skepticism، Notre Dame، IN: University of Notre Dame Press، ۱۹۸۲، p. ۸۳ · فرهنگ علمی و انتقادی فلسفه، غلامرضا وثیق، تهران: ۱۳۷۷، مؤسسه انتشاراتی فردوسی ایران · فلسفه دین، ص۲۴۸ · شرح چهل حدیث، ص۲۳۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · الطلب و الاراده، ص۷۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · سرّ الصلاة، ص۱۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · دانشنامه امام خمینی، ج۷، ص۳۸۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
