ب اجتماع مباشر و مسبب

هرگاه سخن از سبب پیش می آید، بی تردید مباشر نیز وجود دارد، زیرا معنای تسبیب انجام عمل با واسطه است و واسطه همان مباشر است. بدین ترتیب اجتماع سبب و مباشر بدین مفهوم است که گاه ممکن است هم مباشر و هم مسبب در بروز خسارت دخالت داشته باشند. در چنین حالتی ضمان به عهده کیست، مباشر یا مسبب؟ لبته گاه مباشر، حیوان یا عاملی طبیعی است که به علت وضوح عدم مسئولیت مباشر، براد خسارت مستقیماً به سبب منتسب می گردد و گویی حادثه مباشری نداشته است. در چنین مواردی، مسئولیت مباشر به کلی منتفی است و بحث اجتماع سبب و مباشر مطرح نمی گردد، ولی مصادیق آن از موارد تسبیب محسوب می شود. مثلاً در آثار فقها موردی که کسی دیگری را در آتش می اندازد، و آتش او را می سوزاند در باب تسبیب مطرح شده بحث اجتماع سبب و مباشر در جایی مطرح می شود که مباشر و مسبب هر دو انسان هستند و تردید در آن است که کدامیک اقوا بوده است؛ مثل آن که مباشر با اکراه دیگری، مرحوم محقق در شرایع می گوید: هرگاه مسبب و مباشر با هم جمع شوند، مباشر نسبت به ضمان، بر مسبب مقدم است» و چنین مثال می آورد: «هر گاه کسی عدوانا چاهی در ملک دیگری حفر کند و شخصی دست ثالثی را بگیرد و او را در آن چاه بیندازد و آن شخص بمیرد، آن که ثالث را به چاه انداخته ضامن است و حفر کننده چاه ضمان ندارد. بعضی در توجیه نظر محقق افزوده اند: اجماع ، محقق است که مباشر بر سبب مقدم است و این تقدم از مسلمات به شمار می آید. علاوه بر آن که از نظر عقلاء فعل همواره مستند به عامل قریب است نه بعید بنابراین مباشر همواره اقوا از سبب است. ا. تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۵۶۷. رک جواهر الکلام، ج ۳۷، ص ۵۴. باشد و قوت مباشر نمی تواند ضمان را از عهده مسبب رفع کند. به نظر می رسد در موارد مختلف باید قائل به تفصیل شد، یعنی باید دید از نظر ثقل مسئولیت کدامیک از مباشر یا مسبب در انتساب عمل بر دیگری مباشر بر مسبب برتری داشته باشد، مانند مثالی که مرحوم محقق نقل کرده، تردید نیست که مباشر ضامن است و بر مسبب ضمانی نیست؛ ولی اگر مسبب در ایجاد حادثه بر مباشر برتری داشته باشد، ضامن خواهد بود. برای روشن شدن موضوع به دو مثال زیر توجه کنید: ا شخصی چاقویی می سازد و دیگری آن را از او میگیرد و با آن ثالثی را به قتل می رساند. در این جا بی تردید سازنده چاقو که مسبب است ضامن نیست، بلکه ضارب که مباشر است ضامن محسوب می می گردد. در این مثال همانند فرض مرحوم محقق، مباشر اقوا است. ۲. شخصی در بیمارستان بستری است و طبیبی به عیادتش می آید و به پرستار دستور می دهد نوع خاصی از دارو را به بیمار بخوراند. اگر این دارو سمی باشد و موجب مرگ بیمار بشود و پرستار نیز به خاصیت سمی آن جاهل باشد، ب. ت. ب. ویژگی ها و صلاحیت طبیب در تجویز تردید وجود ندارد که او نوعی تسلط بر پرستار اعمال می کند و پرستار با قبول دستور و تجویز طبیب داروی مسموم را به بیمار می خوراند. در این حالت مسبب یعنی پزشک از مباشر یعنی پرستار در حادثه مرگ بیمار مؤثرتر است و به همین علت طبیب ضامن خواهد بود؛ ولی چنانچه پرستار به خواص دارو واقف بوده عالماً عامداً آن را به بیمار بخوراند و باعث مرگ او گردد، شخصاً ضامن است. ⚠ احتیاط: ممکن است آغاز یا پایانِ مطلب در بندِ مجاور باشد. ۲. شخصی در بیمارستان بستری است و طبیبی به عیادتش می آید و به پرستار دستور می دهد نوع خاصی از دارو را به بیمار بخوراند. اگر این دارو سمی باشد و موجب مرگ بیمار بشود و پرستار نیز به خاصیت سمی آن جاهل باشد، ب. ت. ب. ویژگی ها و صلاحیت طبیب در تجویز تردید وجود ندارد که او نوعی تسلط بر پرستار اعمال می کند و پرستار با قبول دستور و تجویز طبیب داروی مسموم را به بیمار می خوراند. در این حالت مسبب یعنی پزشک از مباشر یعنی پرستار در حادثه مرگ بیمار مؤثرتر است و به همین علت طبیب ضامن خواهد بود؛ ولی چنانچه پرستار به خواص دارو واقف بوده عالماً عامداً آن را به بیمار بخوراند و باعث مرگ او گردد، شخصاً ضامن است. پس هرگاه مسبب و مباشر با هم جمع شوند باید دید کدامیک اقوا و مؤثرتر است. اگر مباشر مختار و عاقل باشد و به عمل خود و نتیجه آن التفات و توجه داشته باشد، ضامن و مسبب فاقد ضمان است؛ اما اگر مباشر صاحب اراده و شعور نباشد، مسبب ضامن خواهد بود، مانند آن که کسی حیوان خود را رها کند و حیوان با ورود در ملک غیر، خسارتی وارد سازد که در این صورت صاحب حیوان مسبب ضامن خسارت است. اگر مباشر عاقل و مختار بوده و به فعل خود نیز توجه داشته باشد، ولی به نتیجه آن ⚠ احتیاط: ممکن است آغاز یا پایانِ مطلب در بندِ مجاور باشد. پس هرگاه مسبب و مباشر با هم جمع شوند باید دید کدامیک اقوا و مؤثرتر است. اگر مباشر مختار و عاقل باشد و به عمل خود و نتیجه آن التفات و توجه داشته باشد، ضامن و مسبب فاقد ضمان است؛ اما اگر مباشر صاحب اراده و شعور نباشد، مسبب ضامن خواهد بود، مانند آن که کسی حیوان خود را رها کند و حیوان با ورود در ملک غیر، خسارتی وارد سازد که در این صورت صاحب حیوان مسبب ضامن خسارت است. اگر مباشر عاقل و مختار بوده و به فعل خود نیز توجه داشته باشد، ولی به نتیجه آن