بدر: غزوه بدر کبری

غزوه بدر کبری (یا «بدر الثانیه]»، «بدر القتال»، «بدر الفرقان») در ۱۷ (یا ۱۹) رمضان سال دوم هجرت میان مسلمانان و مشرکان قریش در سرزمین بدر واقع شد. ۳. ۱ - حضور انصار در این غزوه غزوه بدر کبری، نخستین جنگی بود که انصار نیز در آن حضور داشتند ولی در غزوه‌ها و سرایای (مفرد آن، سرّیه ) پیشین فقط مهاجران شرکت می‌کردند، و قصد آنها پیش‌گیری از هجوم قریش به مدینه و ایجاد رعب در دل مشرکان و بستن راه بر کاروان‌های تجاری آنها بود؛ زیرا این کاروان‌ها اساسی‌ترین منبع درآمد مالی آنان به شمار می‌رفت. هجرت مسلمانان به مدینه در پی تشدید فشار قریش، بخصوص پس از بیعت عقبه ، به صورت پنهان و غالباً متضمن ترک دارایی‌های شخصی بود. جلوگیری از هجرت مسلمانان به سوی مدینه در صورت دست‌یابی بر آنها. ۲. ضبط اموال مهاجران. ۳. ۴. ۵. تماس‌های پنهانی با اقوام یهود ساکن مدینه و پیرامون آن به منظور هم‌دستی در مقابله با مسلمانان حاضر در مکه . ۶. ممانعت از حضور مسلمانان در مکه برای شرکت در مراسم حج و جز آن و برای دیدار خویشان. ۷. تمهید مقدمات هجوم به مدینه. بدین‌ترتیب، قریش هر روز برای جماعت نوپای اسلامیِ مدینه دشواری‌هایی فراهم می‌آورد. پیش از هجرت، برخی از مسلمانان در مکه نیز خواستار برخورد جدّی با مشرکانی بودند که از هیچ‌گونه آزار به آنها ابا نداشتند. این همان کاروانی است که به هنگام رفتن از مکه به شام از چنگ مسلمانان گریخته بود. در نخستین منزل، از گروه سان دید و چند نفر را به دلیل کمی سنّ باز گرداند. این بسیج عمومی و ممانعت از حضور افرادِ خردسال نشانه تفاوت حوادث احتمالی با وقایع پیشین بوده است. با این‌همه، چند تن از بزرگان قریش، از جمله عُتبه و شَیبه و امیة بن خلف ، که هر سه در همین غزوه کشته شدند، با این حرکت موافق نبودند. این عدّه، بر خلاف مشتاقان خروج از مکه، از کمک مالی به افراد ناتوان برای همراهی با سپاه مکیان نیز خودداری کردند. با این‌همه، سپاه قریش، در حالی که کنیزکان خواننده و نوازنده بر شور و هیجان مردم می‌افزودند و هزینه سفر را ثروتمندان قریش بر عهده داشتند، مکه را ترک گفت. آمدن باران در همان شب، سبب محکم شدن زمین شنزار زیر پای مسلمانان و باتلاقی شدن منطقه حرکت مکیّان شد. آنان با دست‌یابی بر دو غلام از سپاه قریش، اطلاعاتی درباره شماره، سران، تجهیزات نظامی و محل استقرار مشرکان به دست آوردند. در اینجا بود که پبامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خطاب به همراهان فرمود: «اینک مکه جگرگوشه‌های خود را در برابر شما افکنده است». ازین‌رو بی‌درنگ راه کاروان را تغییر داد و از طرف ساحل رهسپار مکه شد. آنگاه برای قریشیان که هنوز در جُحفه بودند پیام فرستاد و آنها را به بازگشت به مکه تشویق کرد. کمیِ افراد و ساز و برگ جنگی مسلمانان در برابر عِدّه و عُدّه مشرکان در تشدید این سرسختی و اطمینان به پیروزی مؤثر بود؛ ولی کسانی چون عتبه و شیبه و حکیم بن حَزام تا آخرین لحظات وقوع جنگ اقدام به درگیری نظامی را، حتی بر فرض پیروزی قریش، صواب نمی‌دیدند؛ تا آنجا که عتبه در بامداد روز بدر برای مکیان سخنرانی کرد و آنان را از نبرد با مسلمانان برحذر داشت و پرداخت خون‌بهای عمرو بن حضرمی را شخصاً بر عهده گرفت. این پیام منصفانه تلّقی شد و، با توّجه به تردیدی که بر اثر گزارش دو مأمور یاد شده پدید آمده بود، احتمال انصراف از جنگ قوّت گرفت؛ آن حضرت شخصاً صفوف را مرتّب کرد. بخصوص این‌که گروهی از مسلمانان به شوق کسب غنیمت حرکت کرده بودند و بعد از جدّی شدن زمینه وقوع جنگ در حال تردید به سر می‌بردند. همچنان‌که در جنگ‌های بعدی نیز رشادت‌هایی از خود نشان داد. از مسلمانان نیز چهارده نفر (که شش نفرشان از مهاجران بودند) به شهادت رسیدند و کسی اسیر نشد. همین ماجرا سبب فرار و شکست مشرکان شد. ۳. ۱۶ - اموال بر جای مانده دشمن سپاه قریش دارایی‌های خود را بر جای نهاد و از صحنه نبرد گریخت و کسانی خبر شکست را برای مکّیان بردند. ۳. ۱۷ - عاقبت اسرای دشمن دو اسیر که از عوامل اصلی شکنجه مسلمانان در مکه بودند، در طی همان راه محکوم به قتل شدند و حضرت علی (علیه‌السّلام) حکم را اجرا کرد. امیة بن خلف نیز در نخستین لحظات اسارت، به چنگ بلال بن رِباح ، که او را در مکه به شیوه‌های وحشیانه شکنجه می‌داد، افتاد و در پی درگیری با او به قتل رسید. ۳. ۱۸ - ضربه سنگین به دشمن شکست در جنگ بدر برای مشرکان مصیبتی عظیم بود و گذشته از کشته شدن چندین نفر از قهرمانان و سران ایشان، اعتبار و هیبت آنها نیز از دست رفت. سران قریش علاوه بر این‌که مصممّ شدند از مسلمانان انتقام بگیرند، به مردم نیز دستور دادند که نه در عزای کشتگان خود بگریند و نه برای خرید اسیران اقدام کنند. دستور اخیر بعد از مدتی کوتاه نقض و بازپس گرفتن اسیران آغاز شد. ۳. ۱۹ - شأن شرکت‌کنندگان در بدر پیروزی مسلمانان، دیگر مخالفان خصوصاً منافقان مدینه و اقوام یهود را نیز به هراس افکند و سبب استواری ایمان مسلمانان و عزت و سربلندی آنان شد. به همین دلیل است که مسلمانان شرکت کننده در جنگ بدر شأنی برتر از دیگران دارند و با وصف «بدری» یا «اصحاب بدر» شناخته می‌شوند و روایاتی نیز در مدح آنان نقل شده است. در قرآن به داستان بدر اشاره و از آن به عنوان یوم الفرقان یاد شده است. در این آیات ، تلاش نافرجام مشرکان به کارهای اقوام گذشته، خصوصاً آل فرعون ، تشبیه شده و شرکت ایشان در این غزوه معلول فریب شیطان خوانده شده است. ۳. ۲۰ - نصرت مسلمانان توسط خداوند به گفته قرآن، برخی از مسلمانان از رفتن به جهاد سرباز می‌زده‌اند، در حالی‌که خدا پشتیبان مؤمنان بوده و با لرزاندن دل کفار و کم نشان دادن شمار آنان در دیده مسلمانان و فرو‌ فرستادن باران و اقدامات دیگر، پیروزی را نصیب ایشان کرده است. منبع: ج۳، ص۱۸، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران ۱۳۶۳ش · ج۵، ص۲۹۱ · بیروت، ج۲، ص۲۱۰ · ج۱، ص۱۲۵۱۲۸، چاپ مارسدن جونس، لندن ۱۹۶۶ · ج۱، ص۶۱، چاپ مارسدن جونس، لندن ۱۹۶۶ · ج۲، جزء۳، ص۱۸۰، چاپ محمد حمیدالله، قونیه ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ج۱، ص۴۴۹، استانبول ۱۴۰۲/۱۹۸۲ · الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۳ · ج۲، جزء۳، ص۱۸۸ـ۱۹۰، قم ۱۴۰۳ · ج۱، ص۴۷، چاپ مارسدن جونس، لندن ۱۹۶۶ · امام علی (علیه‌السلام)، نهج البلاغه، نامه ۹ · ص۲۸۹ـ۲۹۰، چاپ محمد حمیدالله، قونیه ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ص۲۸۸ـ۲۸۹، چاپ محمد حمیدالله، قونیه ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ج۲، ص۲۲۹، بیروت · ج۷، ص۱۹۴ · ج۱، ص۳۵، چاپ مارسدن جونس، لندن ۱۹۶۶ · ج۲، ص۱۱۱، چاپ عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد دکن ۱۳۸۳/۱۹۶۳ · ج۶، ص۶۰، قم ۱۴۰۳ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۱۳ · ص۲۸۵ـ۲۸۷، چاپ محمد حمیدالله، قونیه ۱۴۰۱/۱۹۸۱ · ج۱، ص۲۳۲