برای مثال خ

برای مثال خ. ب. ا. به ورقه ای که حاوی قرارداد تملیکی بیع است، علیه خریدار قامه دعوا مینماید و ثمن معامله را میخواهد خ. ن. د. پاسخ و به منظور رد دعوای خواهان به دفاع فسخ قرارداد روی می آورد و به سبب یاد شده خود را متعهد نمی داند. دادگاه با بررسی اسناد ابرازی و به ویژه ب. ت. ب. مفاد سند عادی بیع در می یابد که به علت وجود شرطی که خلاف مقتضای ذات عقد است، قرارداد مورد استناد باطل است. پرسش آن است که در این تفاوت و گوناگونی سه گانه دادگاه به کدام یک از جهات اعلامی باید توجه کند و رسیدگی خود را با ملاحظه کدام یک از موارد مزبور به انجام برساند؟ آیا دادگاه می تواند با استناد به شرط خلاف مقتضای عقد که خود استنباط و احراز کرده پای را از دایره ی اختلاف و ادعاهای طرفین فراتر گذارد و بر آن اساس خواهان را بی حق اعلام یا دعوای وی را غیر قابل استماع تلقی و رد نماید؟ به این پرسش پس از طرح موضوعی مشابه که منتهی به رأی دادگاه شده پاسخ خواهیم داد. رویه قضایی رای در پرونده ای مانند قضیه بالا خواهان مبادرت به طرح دعوای فسخ قرارداد به سبب خیار تدلیس به طرفیت خوانده میکند. خ. د. پ. به دعوای مزبور با این استدلال که اعمال خیار تدلیس فوری است و به علت گذشت چند ماه، اقدامی برای اقامه دعوای مزبور صورت نگرفته رد دعوا را خواستار میشود. اما دادگاه با استناد به بخش پایانی قرارداد که حاوی شرط فسخ بوده از آن تعبیر به خیار شرط میکند و با این استدلال که چون برای خیار شرط مزبور مدتی تعیین نشده برابر <a class="artref" href="/ماده/ماده-401-a_0815110236048">ماده ۴۰۱ قانون مدنی</a>، قرارداد را باطل تشخیص میدهد و اعلام می دارد که چون از یک طرف فسخ مربوط قرارداد صحیح است و در وضعیتی که قرارداد باطل است سخن از فسخ معنی ندارد و از طرفی دیگر در خصوص بطلان قرارداد نیز دعوایی مطرح نشده است و بطلان نیز وضعیتی حقوقی است که صرفنظر از اراده ی طرفین و به حکم قانون مترتب میشود، برابر ماده ۲ ..د. قرار عدم استماع دعوای فسخ قرارداد را صادر مینماید و خواهان را دلالت می کند پرسش پیش گفته را دوباره تکرار می کنیم: آیا بدون این که دعوای بطلان قرارداد، مورد دعوا و نزاع باشد، دادگاه می تواند با احراز بطلان قرارداد، دعوای فسخ قرارداد را به این علت غیر قابل استماع اعلام دارد؟ نویسنده محترم کتابی که رأی یاد شده را نقل کرده، ظاهراً به پرسش مزبور پاسخ مثبت داده است. ولی به نظر میرسد، موضوعی قابل تأمل و درخور تحلیل است.