دکترین
بررسی شرط اسلام ذابح از آیات: بررسی آیات سوره‌های مدنی
۳.
۱ - سوره بقره سوره بقره از سوره‌هایی است که در مدینه و در آغاز هجرت پیامبر اکرم (ص) نازل شد، آیاتی از آن سوره که مربوط به گوشت‌های خوردنی و غیر خوردنی است عبارتند از: • (یاایها الذین آمنوا کلوا من طیبات ما رزقناکم و اشکروا للّه ان کنتم ایاه تعبدون• انما حرّم علیکم المیتة والدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغیر اللّه فمن اضطر غیر باغ و لاعاد فلااثم علیه، ان اللّه غفور رحیم) این آیات، با آیات سوره نحل مشابهت کامل داردو هیچ نکته اضافی که ما را ملزم به ذکر آن کند وجود ندارد و از این روی از ترجمه و توضیح آن خودداری می‌شود ۳.
۲ - سوره نحل نتیجه این‌که حکم گوشت‌های خوردنی از اوایل بعثت تا اوایل هجرت ثابت مانده است. (یا ایها الذین آمنوا اوفوا بالعقود احلت لکم بهیمة الانعام الا ما یتلی علیکم … حرمت علیکم المیتة و الدم و لحم الخنزیر وما اهل لغیر اللّه به والمنخنقة و الموقوذة و المتردیة و النطیحة و ما اکل السبع الا ما ذکیتم و ما ذبح علی النصب و ان تستقسموا بالأزلام ذلکم فسق، الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلاتخشوهم و اخشون … الیوم احل لکم الطیبات و طعام الذین اوتواالکتاب حل لکم و طعامکم حل لهم … ای کسانی که ایمان آورده‌اید به پیمان‌ها و قراردادها وفا کنید، چهار پایان برای شما حلال شدهاند، مگر آنچه بر شما خوانده می‌شود.
امروز چیزهای پاکیزه برای شما حلال شد و (همچنین) غذای اهل کتاب برای شما حلال و غذای شما برای آنان حلال است… تا حال سه دسته از آیات ذکر شد (که دو دسته آنها در سوره نحل و بقره مثل هم بود) و بررسی شد و معلوم شد: اولاً، اسلام در ذبح کننده شرط نیست. ثانیاً، آنچه با نام غیر خدا ذبح شود مسلماً حرام است. ثالثاً، آنچه نام خدا بر آن برده نشود حرام بودن آن مسلم و نص نیست. ۳.
۳ - سوره مائده اجمالا آنچه مسلم است این‌که آیات سوره مائده بر حرام‌های قبلی چیزی نیفزوده ، بلکه ممکن است از آیه (الیوم احل لکم الطیبات …) استفاده کنیم که حتی مقداری از حرام‌های پیشین را هم این آیه حلال کرده است. توضیح: آیات سوره مائده همان حرام‌های پیشین را آورده ، ولی در این جا برای بعضی از آنها مصداق‌هایی نیز ذکر کرده است، مثلا برای مردار، مصداق‌های خفه شده، به زجر کشته شده، پرت شده از بلندی، باشاخ حیوان دیگر مرده و دریده شده به واسطه حیوانات درنده را ذکر کرده است و همچنین برای حیوان ذبح شده به نام غیر خدا مصادیقی از قبیل، ذبح روی بت یا برابر بت و تقسیم شده به وسیله تیرهای بخت آزمایی را ذکر کرده است، ولی از مصادیق آن، حیوانِ ذبح شده بدون یاد نام خدا، یا حیوان ذبح شده به وسیله غیر مسلمان را نام نبرده است و اگر این نوع ذبیحه‌ها حرام بود لازم بود که ذکر شود، چون هم آیه قرآن در مقام بیان مصادیق بوده و هم ذبح به واسطه غیر مسلمان شیوع داشته است، چون زمان نزول آیات سوره مائده ، اواخر عمر پیامبر اکرم (ص) بوده است و مسلم ذبح‌های بدون یاد نام خدا، یا ذبح‌های غیر مسلمانان، کمتر از ذبح‌های مقابل بت‌ها و تقسیم شده‌های به واسطه تیرهای قمار نبوده است، پس این ترک ذکر از مولای حکیمِ در مقام بیان، دراموری که شیوع داشته است، جواز آنها را می‌رساند. ۳.۳.
۱ - اشکال مجهول بودن صیغه اگر گفته شود، این حرام‌ها در سوره مائده با لفظ (حُرِّمَتْ) به صیغه مجهول بیان شد، به خلاف سوره نحل و بقره و این نشان می‌دهد که مردم حرام‌ها را شنیده بودند و حرام بودن آنها برایشان معلوم بود و احتیاجی به یاد نام خدا به عنوان پشتوانه این حکم نبود و با این حال، مصادیقی از حرام‌ها را یاد می‌کند که در آیات پیش مطرح نبود، پس معلوم می‌شود که مردم، حکم این مصادیق را از حکم کلی سابق می‌فهمیدند، بنا بر این، ذکر نکردن ذبح شده ب. غ. یاد نام خدا، در بین حرام‌ها دلالت حلال بودن آن نمی‌کند. ۳.۳.
۲ - جواب ییاد بعضی از مصادیق و ترک بعضی دیگر، دلیل می‌خواهد اگر دلیل یاد بعضی از مصادیق شیوع آنها باشد، می گوییم شیوع ذبح بدون یاد نام خدا و ذبح غیر مسلمان، کمتر از شیوع آن اقسام نبوده است و ذکر نکردن، از طرف مولای حکیم در مقام بیان ،دلالت بر حرام نبودن می‌کند، و به‌طور اجمال، از این آیه رایحه حلال بودن بیشتری استشمام می‌شود و خصوصاً به ملاحظه (الیوم احل لکم) که با کلمه (الیوم) شروع شده است و به صورت امتنان می‌خواهد چیزی را حلال کند که پیش از این حلال نبوده است، چون می‌فرماید: (امروز طیبات بر شما حلال شد و طعام اهل کتاب بر شما حلال است و طعام شما بر آنان حلال است).
پیش از این آیه، آیه سوم با لفظ (الیوم یئس الذین کفروا من دینکم …) و (الیوم اکملت لکم دینکم…) آمده که هر دو مربوط به معرفی امام و رهبر جامعه است و نعمتی عظیم به مردم داده شد که پس از آن امید کافران نسبت به پیروز شدن بر مسلمانان و از بین بردن دین آنان به یأس مبدل شد و دین الهی کامل شد، به دنبال این مسأله و این امتنان بزرگ ، آیه پنجم امتنان دیگری را مطرح کرده و طعام‌های اهل کتاب را برای مسلمانان حلال کرده است، چون طعام به خودی خود گناهی ندارد و ترس از سلطه سیاسی یا اقتصادی آنان هم پس از یأس کافران و اکمال دین معنی ندارد و از این روی، وجهی برای حرام بودن طعام اهل کتاب باقی نمی‌ماند. ۳.۳.
۳ - اشکال حلال بودن طیبات از قبل در این جا ممکن است اشکال شود که (طیبات) پیش از این هم حلال بودند چرا آیه می‌گوید امروز طیبات بر شما حلال شدند؟ ۳.۳.
۲ - جواب جمله (امروز طیبات بر شما حلال شدند) مقدمه است برای جمله (طعام اهل کتاب بر شما حلال است) چون مسلمانان در پی درگیری‌های زیاد با اهل کتاب و توطئه‌های مستمر آنان علیه مسلمانان و مسموم کردن پیامبر (ص) در خیبر و آیات فراوانی که از معاشرت و دوستی با آنان نهی کرده بود، یک نوع تنفری نسبت به آنان داشتند و غذاها و طعام آنان را نمی‌خوردند و صدر آیه در صدد از بین بردن این تنفّر است. ۳.۳.
۵ - اشکال عدم ربط آیه به ذبایح برابر روایات شیعه، طعام در آیه مورد بحث به معنای گندم ، عدس و سایر حبوبات است و بنا بر این (و طعام الذین اوتوا الکتاب حل لکم) حبوبات را حلال می‌کند و ربطی به حلال بودن ذبایح آنان ندارد. ۳.۳.
۲ - جواب حبوبات ، پیش از نزول این آیه نیز، حلال بودند و شأن نزول‌ها و احادیثی که ذیل آیات سوره هل اتی وارد شده ، بهترین گواه این مطلب هستند و بسیار روشن است که سوره هل اتی ، پیش از مائده نازل شده است، پس آیه (الیوم احل لکم الطیبات و طعام الذین اوتواالکتاب حل لکم) حتماًچیز جدیدی را، که پیش از این حلال نبوده، حلال می‌کند و آن یا منحصر در ذبایح آنهاست و یا بالأخره شامل ذبایح آنان نیزمی شود. ۲.
۱ - نکته‌ها
۱. آیه سوم سوره مائده بیان کرد که امروز کافران از زوال دین شما مأیوس شدهاند و دیگر برای براندازی آن لحظه شماری نمی‌کنند و با تعیین وصی پیامبر (ص) ، دین شما پا بر جا و کامل شده است، پس احتمال این‌که آنان با غذاهای خود، شما را مسموم و مریض کنند وجود ندارد، همان گونه که احتمال استثمار اقتصادی و بهره کشی از شما نیز وجود ندارد، چون شما امتی پا بر جا و قوی شده‌اید و می‌توانید با آنان روابط سالم اقتصادی داشته باشید.
۲. طعام طیّب و لذیذ، همان حالت حلال بودن و خوبی ذاتی خود را دارد و مالکیت یهود یا نصارا بر آن، آن را از ماهیت طیّب بودن، خارج نمی‌کند در نتیجه مقتضی حلال بودن ، که طیّب بودن طعام باشد، موجود است و مانع هم ، که مسموم بودن و یا توطئه‌های اقتصادی است ، وجود ندارد، در نتیجه، طعام آنان بر شما حلال است، همان گونه که طعام شما هم بر آنان حلال بود و حلال است، پس ظاهر آیه، با این تحلیلی که بیان شد، حلال بودن طعام آنان را می‌رساند.
در نتیجه اگر حلال، حلال شرعی نباشد، آن وقت مسأله حلال بودن ذبایح اهل کتاب ربطی به این آیه پیدا نمی‌کند، به عبارت دیگر، یکی از دلیل‌های که قایلین به حلال بودن ذبایح اهل کتاب می‌آورند همین آیه شریفه است و می‌گویند: آیه قرآن طعام اهل کتاب را برای ما حلال کرده است و طعام شامل ذبایح و غیر ذبایح می‌شود، در نتیجه ذبایح آنان بر ما حلال است. گروه دیگری که بیش‌تر اهل سنت هستند، پایه استدلالشان را محکم تر کرده‌اند و می‌گویند: مقصود از طعام در آیه، تنها ذبایح است، چون سایر طعام‌های اهل کتاب، پیش از این هم حلال بود و نیازی به حلال کردن دوباره نداشت و لسان آیه هم لسان امتنان است پس چیزی را که پیش از این حلال نبوده، حلال کرده و آن ذبایح اهل کتاب است، امّا همه این استدلال‌ها و قیل و قال‌ها وقتی تمام است که حلال و حرام به معنای شرعی آن باشد، در صورتی که اگر کسی ادعا کرد که حلال در این آیه، حلال سیاسی یا حلال طبعی است پایه استدلال سست می‌شود. ۳.۳.
۲ - جواب اوّلاً ،حلال و حرام در این آیات و آیات مطرح شده قبلی در معنای شرعی آن به کار رفته است (انما حرّم …) و (حرّمت) همه معنای شرعی را بیان می‌کنند و به مجرد احتمال نمی‌توان ظاهر لفظ را کنار گذاشت. ثانیاً ،بر فرض که حلال و حرام سیاسی باشند، معلوم می‌شود که طعام اهل کتاب، از نظر شرعی، پیش از این اشکالی نداشته و تنها از ناحیه سیاسی بوده است که این اشکال هم با قوّت گرفتن مسلمانان و نزول آیه (الیوم احل لکم الطیبات) حلّ شد. ۲.۲.
۲ - نتیجه از مجموع مطالب گفته شده در بحث آیات، امور ذیل روشن می‌شود:
۱. آیاتی که راجع به گوشت‌های خوردنی بود به ترتیب از آغاز بعثت تا اواخر عمر پیامبر اکرم (ص) ذکر شد و در بین آنها دلیلی بر حرام بودن ذبایح اهل کتاب یافت نشد، از طرف دیگر، عمل پیامبر اکرم (ص) در خیبر ، حلال بودن را تأیید می‌کرد، روایات هم (خواهند آمد) نهی از ذبایح اهل کتاب را از پیامبر اکرم (ص) و یا حضرت علی (ع) نقل نمی‌کند، پس معلوم می‌شود که ذبایح اهل کتاب در آن زمان حلال بوده و آیه در مقام حلال کردن آنها نبوده است.
۲. اختلاف در معنای طعام در آیه تاثیری در مسأله حلال بودن ذبایح اهل کتاب نمی‌گذارد و روایاتی که از ائمه (ع) وارد شده است و می‌گوید طعام به معنای گندم و حبوبات است، حلال بودن ذبایح آنان را ردّ نمی کند، بلکه پرسش کننده را به اشتباهش آگاه می‌کند، تا تصوّر نکند این آیه حلال بودن را می‌رساند و آن گاه از اطلاق آیه استفاده کند و تمام اقسام ذبایح آنان را حلال بداند، بلکه حلال بودن ذبایح اهل کتاب دلیل خاص خود را دارد و محدوده آن هم مشخص است.
در جای دیگر می‌نویسد: طعام، به حسب لغت هر چیزی است که خورده شود و قوت حساب گردد، ولی گفته شده در این جا منظور گندم و سایر حبوبات است. ایشان در بحث روایی، این گونه بحث را ادامه می‌دهد: در تفسیر عیاشی از هشام بن سالم از امام صادق (ع) درباره جمله (و طعامهم حل لکم) نقل می‌کند: (عدس و حبوبات و نظایر آن)، و منظور از ضمیر (هُم) اهل کتاب است. حضرت فرمود: بهای آن را در مالت داخل مکن و آن را مخور، ملاک بردن نام خداست و جز به مسلمان نمی‌توان در این باره اعتماد کرد، آن مرد گفت: خداوند فرموده است:(الیوم احل لکم الطیبات و طعام الذین اوتواالکتاب حل لکم) حضرت فرمود:پدرم می‌فرمود: منظور حبوبات و امثال آن است.
به طوری که ملاحظه می‌کنید روایات، طعام اهل کتاب را که در قرآن حلال شده است، به حبوبات و امثال آن تفسیر می‌کنند و لفظ طعام هم وقتی به‌طور اطلاق ذکر شود، به طوری که از روایات و حکایات صدر اسلام به دست آمد، مفید همین معناست. چون بحث از معنای (طعام) در آیه شریفه خارج از بحث حلال بودن ذبایح اهل کتاب است و طعام به هر معنایی باشد، به مطلب ما خدشه‌ای وارد نمی‌کند، از تحقیق در این موضوع و نقل اقوال دیگران خودداری می‌کنیم، اگر چه بیش‌تر مفسرانی که قایل به حلال بودن ذبایح اهل کتاب شدهاند در ذیل این آیه بحث کرده‌اند، و ملاک حلال بودن راعمومیت معنای طعام گرفته‌اند، ولی همان طور که پیش از این بیان شد، روایات شیعه با این که (طعام) را به معنای حبوبات گرفته‌اند، با حلال بودن ذبایح اهل کتاب منافاتی ندارد، شاهد آن این‌که در روایت قتیبه اعشی، امام صادق (ع) اعتقاد آن شخص را که گمان می‌کرد آیه دلالت بر حلال بودن ذبایح آنان دارد رد کرد، ولی ذبایح اهل کتاب را مطلقا تحریم نکرد، بلکه فرمود ملاک بردن نام خداست و آنان در این مورد قابل اعتماد نیستند، پس معلوم می‌شود اهل کتاب بودن ،مانع نیست، بلکه مانع از حلال بودن این است که ما اعتمادی به آنان نداریم و نمی‌توانیم مطمئن شویم که نام خدا را برد‌ه‌اند، به عبارت دیگر، اگر شاهد باشیم و ببینیم نام خدا را بردند، در این صورت مانعی از حلال بودن ذبیحه آنان وجود ندارد. ۳.۴.
۵ - خلاصه بنا برآنچه از این آیه برداشت می‌شود، ذبایح اهل کتاب حلال هستند، حال یا این مطلب را بالمطابقه و بالصراحة دلالت دارد ، همان گونه که بیش‌تر اهل سنت و بعضی از مفسران شیعه گفته‌اند (با این بیان: طعام اگر چه عام است و شامل حبوبات و ذبایح و غذاهای مرطوب می‌شود، ولی به قرینه آیات قبل و بعد این سوره که سخن از گوشت است و به قرینه آیه (احل لکم صید البحر و طعامه حل لکم) که مراد از (طعامه) گوشت‌های دریاست معلوم می‌شود که ذبایح آنان حلال هستند، آن وقت باید روایاتی که طعام را در این آیه به حبوبات تفسیر می‌کرد کنار گذاشت و علم آنرا به اهلش منحصر دانست.
و یا این‌که بگوییم ذبایح اهل کتاب از پیش هم حلال بوده و حلال بودن شرعی آنها مفروغ عنه بوده ، ولی طبع مردم از آن تنفر داشته است و پس از پیروزی مسلمانان بر توطئه‌های اهل کتاب از یک طرف و تعیین امام و وصیّ برای پیامبر اکرم (ص) و مأیوس شدن کافران از پیروزی بر دین، از طرف دیگر وقت آن رسیده بود که خداوند به‌طور کلی جواز معاشرت و معامله با اهل کتاب را بیان کند، تا تنفر طبع مسلمانان هم از بین برود و روابط سالم اقتصادی بین مسلمانان و آنان برقرار شود. به هر حال، اصل حلال بودن طعام اهل کتاب و از جمله ذبایح آنان مسلم است، ولی منافاتی ندارد که آیات دیگر یا روایات، شرایطی برای آن پیشنهاد کند، مثلاً حلال بودن را به یاد نام خدا یا شنیدن آن و… مشروط کند که خارج از بحث ماست.
منبع: بقره/سوره۲، آیه۱۷۲ · مائده/سوره۵، آیه۱ · ترجمه تفسیر المیزان، ج۵، ص۳۱۵ · ترجمه تفسیر المیزان، ج۵، ص۳۱۴ · ترجمه تفسیر المیزان، ج۵، ص۳۲۷
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.