بررسی نوع سبب — به راستی چه تفاوتی میان فعل زیان

۳۶۹ دکتر ناصر کاتوزیان مسئولیت مدنی، صص ۲۹۱ الی ۴۹۳ ایشان تقسیم خسارت در فرض دخالت قوه قاهره را صحیح نمی داند و کل مسئولیت را عهده عامل انسانی میداند. این رویکرد حداقل در بحث دیات با مبانی فقهی تطابق ندارد زیرا با فرض دخالت حیوان و یک عامل انسانی در صدمه بدنی هیچ فقیهی قائل به کل مسئولیت شخص نیست و نیمی از صدمه را در فرض انتساب آن به هر دو عامل حیوان و انسان از شخص قابل مطالبه نمی دانند. باشد اما سوابق تاریخی و همچنین نظریات معاصرین در این زمینه بین فعل ثالث و زیان دیده تفاوت قائل هستند و در تقسیم مسئولیت و توزیع خسارت راه حل هر یک از این اسباب را جداگانه بررسی نموده اند. نقد این رویکرد امری ضروری به نظر می رسد به همین جهت به طور مختصر به آن را بیان می پردازیم. از نظر تاریخی دخالت زیان دیده او را از دریافت خسارت ممنوع می نمود؛ کامن لا قدیم و حقوق روم از این نظر پیروی می کردند. تحولات بعدی این رویکرد را تعدیل نمود و اکنون از تقسیم خسارت و محرومیت جزئی زیان دیده به نسبت خسارتی که خود او به وجود آورده یاد می شود. به راستی چه تفاوتی میان فعل زیان دیده و غیر او وجود دارد که در حال حاضر هم وقتی سخن از نحوه تقسیم خسارت بین آنها میشود نویسندگان این دو عامل را جداگانه بررسی می نمایند؟ اگر هدف از تقسیم مسئولیت و توزیع خسارت آن است که هر کس متناسب با کار خود مسئول باشد چه فرق دارد که خسارت منتسب به دو شخص ثالث باشند یا شخص همراه با زیان دیده آن را ایجاد کنند؟ جالب است بدانیم که اگر در گذشته دخالت زیان دیده او را از دریافت خسارت منع می نمود در برخی مقررات فعلی دخالت او اصولاً هیچ بخشی از خسارت را کاهش نمی دهد مگر آنکه قاضی دادگاه آن را تجویز کند در حالی که چنین امری در هنگام تقسیم مسئولیت میان چند سبب ثالث مطرح نشده است؟ برای مثال در ماده قانون مسئولیت مدنی (۱۳۳۹) می خوانیم دادگاه می تواند میزان خسارت را در موارد زیر تخفیف دهد: ۱... ۲ ۳ - وقتی که زیان دیده به نحوی از انحاء موجبات تسهیل ایجاد زبان را فراهم نموده یا به اضافه شدن آن کمک و یا وضعیت وارد کننده زیان را تشدید کرده باشد. از لحن این ماده بر می آید که تقصیر زیان دیده اصولاً نقشی در کسر نمودن بخشی از خسارت ندارد و تنها اگر دادگاه مناسب دید به این کار اقدام میکند و بدیهی است میزان آن نیز در اختیار دادگاه خواهد بود. در کتب نویسندگان نیز وقتی صحبت از تقسیم مسئولیت می شود، یکبار همین بحث را نسبت به دخالت زیان دیده و یکبار هم نسبت به شخص ثالث به طور مستقل بررسی میکنند و خواننده چنین تصور می کند که بین این دو سبب از حیث توزیع خسارت فرق است. آیا به راستی اینگونه است و تقسیم زیان در صورتی که زیان دیده و ثالث با هم دخالت کنند متفاوت از حالتی است که دو شخص ثالث دخالت دارند؟ اگر