بیع (فقه): پیشینه بیع قبل از اسلام

بیع در نظام‌های حقوقی پیش از اسلام: دادوستد ، از کهن‌ترین ارکان تمدن بشری است و بیع تنها ناظر به بخشی از دامنۀ دادوستد است. اگر بیع در تعریف حقوقی آن به معنای مبادلۀ کالایی در برابر عوض معینی موردنظر باشد، باید توجه داشت که بخش مهمی از جا‌به‌جایی اموال، به خصوص در جوامع بدوی، جابه‌جایی‌هایی بیرون از دامنۀ بیع، و بیش‌تر در چارچوب هبه بوده است. حتی در مواردی که جامعه بیش‌تر به سوی جابه‌جایی در قالب دادوستد سوق یافته است، بسیاری از جوامع متقدم، معامله‌ای از نوع صلح را بر بیع ترجیح نهاده‌اند. پای‌گیری بیع به عنوان گونه‌ای از مبادله و تبدیل به رایج‌ترین آن در معاملات مالی، نیازمند وضع قوانینی در این‌باره نیز بوده است. تا زمان رواج هبه و صلح کمتر نیازی به چنین قوانینی احساس می‌شده است و با افزوده شده اهمیت بیع، به اقتضای ماهیت غیرتبرعی آن، وضع قوانین ضروری گردیده است. باید توجه داشت که افزایش اهمیت بیع، در ارتباط مستقیم با پیدایی و اهمیت یافتن تجارت همچون یک حرفه بودده است. ، به عنوان نمونه، می‌توان چنین تلازمی را در جامعۀ سومر، در دورۀ ایسین ولارسا۱ مشاهده کرد. کهن‌ترین نمونه‌های قوانین وضع شده دربارۀ بیع، عملاً قدیم‌ترین قوانین مکتوب شناخته شده در تاریخ جوامع بشری است. در ایران باستان نیز قوانین مربوط به بیع فروع نسبتاً گسترده‌ای یافته بود. تفکیک پیمان‌های شفاهی (پَدگورِشْن) از پیمان‌های دستْ مُشتی (دست مشت) و تقسیم بیع براساس ارزش کالای موضوع معامله ، ریشه در عصری کهن و تعالیم اوستایی دارد. موضوعاتی ریزتر چون قائل شدن حق فسخ برای فروشنده و خریدار تا ۳روز پس از معامله، لازم‌ الاجرا شدن بیع اموال منقول با پرداخت ثمن و نه قبض مبیع ، و ممنوعیت بیع با خارجیان در موارد ضرورت، از نمونه‌ای این فروع‌اند. در «قانون‌نامۀ» یوسنی‌ نیانوس، امپراتور بیزانس (۵۳۷-۵۶۵م)، بیع ذیل عقود مبتنی بر تراضی جای گرفته است، بدین معنا که به صرف تراضی طرفین منعقد گردیده، و نیازمند حضور متعاقدین، کتابت و تسلیم چیزی نبوده است. در شریعت یهود ، برخی از فروع مربوط به بیع در اسفار خمسه مطرح گردیده است؛ از جمله می‌توان به محدودیت‌هایی اشاره کرد که در زمینۀ فروش املاک اعمال شده است. تفریع فروع بیش‌تر دربارۀ بیع، همچون یادکرد مباحثی در حوزۀ توافق طرفین بیع، مصمم بودن طرفین، بیع کالای غیرموجود و قوانینی دربارۀ شروط بیع، جلوه‌هایی از بسط قوانین بیع در منابع حقوقی یهود، به ویژه در بخش‌هایی از تلمود است دربارۀ عقد بیع در دادوستدهای رایج میان عرب پیش از اسلام، باید گفت که قدیم‌ترین نمونه‌های قوانین مربوط به بیع، در برخی نوشته‌های برجای مانده از ملوک سلا و مارب در حدود ۳۰۰سال پیش از ظهور اسلام به چشم می‌خورد. نظر در موضوعات جزئی و دقیق مورد بحث در این فرمان، همچون وظایف خریدار و فروشنده، حکم حیوان تلف شده پیش از قبض، خیارات‌ و مانند آن، به خوبی گویاست که چه‌اندازه موضوع احکام بیع در معاملات‌ آن عصر شایان اهمیت بوده است. به هر روی، گسترش تجارت در میان عرب جاهلی، به خصوص از زمان خسرو انوشیروان (سل‌ ۵۳۱-۵۷۹م)، اقتضا داشت تا قوانین شکل‌یافته دربارۀ بیع و فروع آن پدید آید. در دورانی نزدیک‌تر به صدر اسلام، شاید بهترین منبع برای آگاهی از احکام بیع نزد عرب، احادیث نبوی باشد که خبر از نهی برخی انواع بیع یا تایید برخی انواع دیگر می‌دهد. در این روایات ، از حدود ۲۰ گونۀ متفاوت بیع سخن رفته که در آن دوران رایج بوده است و این خود نشان از گستردگی روابط اقتصادی آن عصر و ضرورت وجود مقرراتی برای تنظیم این روابط دارد. منبع: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، مقاله داد و ستد · مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه بزرگ اسلامی، مقاله تجارت · Korošec, V, Keilschriftrecht, Orientalisches Recht, ed B Spuler, Leiden/Köln, ۱۹۶۴، ج۱، ص۷۴ · حمورابی، قانون‌نامه، بند ۲۷۸-۲۷۹ · وندیداد، فرگرد۴، بند ۱۶-۲ · Nasr, T, Essai sur l’histoire du droit Persan des l’origine á l’invasion arabe, Paris, ۱۹۳۳، ج۱، ص۳۳۴ · بندهای ۱، ۵، Justinianus, Codex, Fordham University, wwwfordham edu/halsall/basis/۵۳۵ institutes Html XVII Buying and Selling · مادۀ ۱، Justinianus, Codex, Fordham University, wwwfordham edu/halsall/basis/۵۳۵ institutes Html XVII Buying and Selling · عهد عتیق، ۱۲۵: ۱۳، بب‌ · عهد عتیق، ۲۲۴ · الفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۵، ص۶۱۴، بیروت، ۱۹۷۱م · ج۵، ص۲بب‌، بیروت، دارالفکر · الفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج۷، ص۳۸۸-۳۹۹، بیروت، ۱۹۷۱م