دکترین
تأسیس: ریشه‌یابی نظریه امضا و تأسیس در قرآن
۶.
۱ - دین مقبول الهی خداوند در آیه ۱۹ آل عمران : تنها دین ارائه شده از سوی خویش را اسلام معرفی کرده و عامل اختلاف در ادیان الهی را سرکشی برخی پیروان آن ادیان می‌شمرد: «اِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الاِسلـمُ و مَا اختَلَفَ الَّذینَ اوتوا الکِتـبَ اِلاّ مِن بَعدِ ما جاءَهُمُ العِلمُ بَغیـًا بَینَهُم و مَن یَکفُر بِـایـتِ اللّهِ فَاِنَّ اللّهَ سَریعُ الحِسَاب» ازاین‌رو و ب. ت. ب. شمول معنایی اسلام در آیه پیشین، هیچ دینی نزد خداوند به جز اسلام پذیرفته نیست: «و مَن یَبتَغِ غَیرَ الاِسلـمِ دینـًا فَلَن یُقبَلَ مِنهُ و هُوَ فِی الأخِرَةِ مِنَ الخـسِرین» در روایات اهل سنت و شیعه نیز با تعریف اسلام به مطلق تسلیم در برابر خدا و تصدیق اولیایش، برداشتی عام از این مفهوم قرآنی ارائه شده است. ۶.
۲ - معنای اسلام در تفاسیر در برخی تفاسیر نیز اسلام به انقیاد و کرنش در برابر خداوند و اقرار به دستوراتش معنا شده و گاه نیز مرادف مفهوم قرآنی ایمان تلقی شده و از این‌رو به‌رغم اختلاف شرایع از اسلام به عنوان بخش ثابت همه ادیان الهی یاد شده که پذیرش آن بر هر دین‌داری لازم است و تفاوت‌های دیگر ادیان با دین اسلام در این حوزه ناشی از تحریفات آن ادیان است. ۶.
۳ - نسخ‌ناپذیری دین دین بر خلاف شریعت در هیچ صورتی قابل نسخ نیست، از این‌رو در آیه ۱۳ شوری آخرین دین را مجموعه پیام‌های انبیای پیشین معرفی می‌کند: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّینِ ما وصّی بِهِ نوحـًا و الَّذی اَوحَینا اِلَیکَ و ما وصَّینا بِهِ اِبرهیمَ و موسی و عیسی» این پیام واحد که در سه محورِ توحید و نبوت و معاد نمودار است، گرچه برای هر ملت و دوره‌ای به شیوه‌ای متفاوت بیان شده، اما با این حال همگان به پیروی و عدم اختلاف و تفرقه در آن دعوت شده‌اند: «اَقیموا الدّینَ و لا تَتَفَرَّقوا فیه» مفهوم استقامت در آیه «اِهدِنَا الصِّراطَ المُستَقیم» به وحدت پیام الهی در همه ادیان آسمانی اشاره دارد و این اشتراک در صراط مستقیم موجب شده که پیروان همه ادیان الهی، ملتی واحد شمرده شوند: «و اِنَّ هـذِهِ اُمَّتُکُم اُمَّةً واحِدَةً واَنا رَبُّکُم فاتَّقون» که اختلافات خود ساخته موجب جدایی آن‌ها شده است: «فَتَقَطَّعوا اَمرَهُم بَینَهُم زُبُرًا» ۶.
۴ - وجه اشتراک ادیان افزون بر آن، بخش مشترک ادیان نیز در واقع امضا و تأیید روی‌کرد فطری انسان به خداپرستی بوده که در همه ادیان به نوعی نمود یافته است: «فَاَقِم وَجهَکَ لِلدّینِ حَنیفـًا فِطرَتَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها لا تَبدیلَ لِخَلقِ اللّهِ ذلِکَ الدّینُ القَیِّم» و از این‌رو دین در نگاهی کلی فرآورده‌ای تأسیسی به شمار نمی‌رود، بلکه پیامی در تأیید نسخه اصلی خویش است که در حقیقتِ جهان هستی و نیز فطرت بشری نهفته است. در برابر این تفسیر از مفهوم اسلام که بر تأیید بخش وسیعی از ادیان پیشین دلالت دارد برخی دیگر از مفسران آن را در گستره‌ای محدودتر به معنای اصطلاح متداول امروزی به عنوان نامی برای دینی خاص در کنار دیگر ادیان شمرده‌اند. ۶.
۵ - تصدیق ادیان توسط یکدیگر در پاره‌ای دیگر از آیات ، خداوند پیام عیسی در انجیل را تأیید و تصدیق پیام تورات معرفی می‌کند: «و قَفَّینا عَلی ءاثـرِهِم بِعیسَی ابنِ مَریَمَ مُصَدِّقـًا لِما بَینَ یَدَیهِ مِنَ التَّورةِ و ءاتَینـهُ الاِنجیلَ فیهِ هُدیً و نورٌ و مُصَدِّقـًا لِما بَینَ یَدَیهِ مِنَ التَّورةِ و هُدیً و مَوعِظَةً لِلمُتَّقین» هم‌چنین وحی محمّدی نیز تأیید و تصدیقی بر آنچه در اختیار اهل کتاب است معرفی شده است: «و ءامِنوا بِما اَنزَلتُ مُصَدِّقـًا لِما مَعَکُم و لا تَکونوا اَوَّلَ کافِر بِهِ و لا تَشتَروا بِـایـتی ثَمَنـًا قَلیلاً و اِیّـیَ فَاتَّقون» مفسران منظور از این تصدیق را تطابق و هماهنگی پیام قرآن با کتاب‌های آسمانی پیشین دانسته و چنین نتیجه گرفته‌اند که ایمان و تصدیق کتاب‌های آسمانی پیشین با تکذیب قرآن که در بردارنده مضامین همان کتاب‌هاست قابل جمع نیست و تکذیب آن ناگزیر تکذیب آن‌ها را نیز در پی دارد، زیرا آیین همه پیامبران در حوزه اعتقادات که مبتنی بر توحید است یگانه و یکسان است، افزون بر این، برخی احکام فقهی قرآن نیز مطابق کتاب‌های آسمانی گذشته است.
تأکید قرآن بر یکسانی و هماهنگی قرآن با کتاب‌های پیشین برای برانگیختن عواطف مخالفان و کاستن از شدت انکارشان بوده است هم‌چنین نشان درستی بخشی از تورات و انجیل موجود بوده و آیات تحریف آن‌ها دلالت بر نادرستی تمامی بخش‌های آن‌ها ندارد. روند امضای احکام فقهی کتاب‌های پیشین در ارتباط با خود آن کتاب‌ها نیز صادق است؛ عیسی خود را تصدیق کننده تورات و نه ناسخ آن معرفی می‌کند، گرچه او در مواردی نیز پاره‌ای از الزامات فقهی تورات را که بر اثر ستم و طغیان آن‌ها تشریع شده بود برداشته و مسیحیان را از آن معاف داشته است، با این حال تصدیق کتاب‌های آسمانی پیشین مستلزم آن است که احکام آن‌ها در صورت عدم نسخ همچنان پابرجا و معتبر باشد بنابراین از این منظر عملکرد مسیحیان که خود را ملزم به پیروی از احکام فقهی تورات نمی‌بینند نقدپذیر است. ۶.
۶ - مهیمن بودن قرآن قرآن در کنار تصدیق کتاب‌های گذشته، خود را «مُهَیْمِن» بر آن‌ها معرفی می‌کند: «و اَنزَلنا اِلَیکَ الکِتـبَ بِالحَقِّ مُصَدِّقـًا لِما بَینَ یَدَیهِ مِنَ الکِتـبِ و مُهَیمِنـًا عَلَیهِ... لِکُلّ جَعَلنا مِنکُم شِرعَةً و مِنهاجـًا» در تفسیر واژه مهیمن برخی آن را به معنای گواه و شاهد و حافظ یا امین و تصدیق کننده دانسته‌اند بنابراین، عمل به قرآن، عمل به کتاب‌های پیشین را در پی داشته و در نتیجه قرآن برطرف کننده اختلافات پدید آمده در کتاب‌های پیشین است.
برخی در تفسیر ویژگی «مُهَیمِناً» آن را مکمل ویژگی «مُصَدِّقاً» شمرده و آن را به این معنا می‌دانند که قرآن با وجود تصدیق کتاب‌های پیشین برای خود اختیار نسخ یا تکمیل پاره‌ای از آن احکام و گزاره‌های آن را قائل است، بنا بر این، کتاب‌های پیشین همه نیازهای جاودانه دینی بشر را به طور کامل بیان نکرده، دین آخرین در مواردی باید به اصلاح و تکمیل آن‌ها بپردازد. این اصلاح و تکمیل در مواردی مربوط به تحریفات بشری بوده و در مواردی ناظر به تکلیف‌های موقتی است که بنا به نیازها و شرایط آن دوره تشریع شده بود. ۶.
۷ - تفصیل کتاب‌های آسمانی هم‌چنین در آیاتی دیگر خداوند قرآن را تفصیل کتاب‌های آسمانی معرفی می‌کند: «و ما کانَ هـذا القُرءانُ اَن یُفتَری مِن دونِ اللّهِ ولـکِن تَصدیقَ الَّذی بَینَ یَدَیهِ و تَفصیلَ الکِتـبِ لا رَیبَ فیهِ مِن رَبِّ العــلَمین» ذکر ویژگی تفصیل پس از تصدیق بدین معنا دانسته شده که قرآن بخش‌های مجمل کتاب‌های پیشین را تفصیل و تبیین کرده است هم‌چنین بشارت آمدن پیامبر اسلام به وسیله پیامبران پیشین می‌تواند به جنبه‌های کاستی آن ادیان اشاره داشته باشد که قرار است در دین آخرین، تکمیل و بیان گردد. ۶.
۸ - تأکید احکام عقلی و عرفی در کنار این آیات به مجموعه‌ای دیگر بر می‌خوریم که تأیید برخی احکام عقلی یا عرفی را در بردارد؛ سفارش به پیروی از عقل و برهان ، آزاد اندیشی و حلال شمردن خرید و فروش نمونه‌های بارزی از این‌گونه گزاره‌های امضایی است. این گونه اخیر از موارد امضایی به ویژه نوع عرفی آن بیشترین بازتاب را در فقه اسلامی داشته است.
منبع: آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۹ · المیزان، ج۳، ص۲۷۸ · تفسیر سید مصطفی خمینی، ج۱، ص۹۹ · التبیان، ج۱، ص۴۶۴ · التبیان، ج۱، ص۴۷۲ · مجمع البیان، ج۲، ص۷۷۰ · المیزان، ج۳، ص۱۲۰۱۲۱ · مائده/سوره۵، آیه۵ · معانی القرآن، ج۲، ص۳۱۹ · شوری/سوره۴۲، آیه۱۳ · المیزان، ج۵، ص۳۵۱ · حمد/سوره۱، آیه۱ · المیزان، ج۷، ص۲۴۸ · مؤمنون/سوره۲۳، آیه۲۳ · روم/سوره۳۰، آیه۳۰ · المیزان، ج۷، ص۱۹۲ · غریب القرآن، ص ۵۴۰ · بقره/سوره۲، آیه۲ · التبیان، ج۱، ص۳۶۴ · مجمع البیان، ج۱، ص۲۰۸ · مجمع البیان، ج۲، ص۷۶۰ · مجمع البیان، ج۳، ص۳۱۳ · تفسیر سید مصطفی خمینی، ج۵، ص۵۴۱ · المیزان، ج۳، ص۸ ۹ · صفّ/سوره۶۱، آیه۶۱ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۳ · جامع‌البیان، مج ۳، ج ۳، ص ۳۸۳ · المیزان، ج۳، ص۳۱۲ · جامع‌البیان، مج ۱۴، ج ۲۸، ص ۷۱ · معانی القرآن، ج۶، ص۳۶۴ · نحل/سوره۱۶، آیه۶۴ · المیزان، ج۵، ص۳۴۹ · المیزان، ج۸، ص۲۴۵ · المیزان، ج۸، ص۲۸۱ · یونس/سوره۱۰، آیه۱۰ · المیزان، ج۱۰، ص۶۴ · صف/سوره۶۱، آیه۶۱ · المیزان، ج۱۹، ص۲۵۲ · زمر/سوره۳۹، آیه۳۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.