تأمین دلیل، ابزاری برای حفظ شواهد و دلایل در رویه دادرسی مدنی

تأمین دلیل، ابزاری برای حفظ شواهد و دلایل در رویه دادرسی مدنی بختیار سید نظامی کارشناس رسمی دادگستری و دانش آموخته حقوق تأمین دلیل یکی از مهم‌ترین سازوکارهای پیش‌بینی‌شده در قانون آیین دادرسی مدنی ایران است که با هدف حفظ و ثبت دلایل و مدارک، پیش از آنکه فرصت استفاده از آن‌ها در یک دعوای قضایی از بین برود، انجام می‌شود. این اقدام در واقع یک درخواست حقوقی است و نه یک دعوای کامل، که بر اساس ماده ۱۴۹ قانون آیین دادرسی مدنی استوار است. ▪مفهوم و هدف تأمین دلیل تأمین دلیل به معنای "در امنیت قرار دادن دلیل" است. هدف اصلی آن فقط ملاحظه و صورت‌برداری از دلایلی است که شخص ذی‌نفع احتمال می‌دهد در آینده استفاده از آن‌ها متعذر یا متعسر (دشوار یا غیرممکن) خواهد شد. هر یک از اصحاب دعوا مکلف به ارائه دلایل اعمال و وقایعی است که ادعاهای خود را بر آن بنا نهاده است. در اعمال حقوقی (مانند عقد یا قرارداد)، دلایل معمولاً از پیش فراهم شده‌اند (مانند تنظیم سند کتبی). اما در وقایع حقوقی (مانند خسارت وارده به ملک یا یک حادثه)، دلیل از پیش فراهم‌شده‌ای وجود ندارد و اثبات آن باید با دلایلی صورت گیرد که پس از وقوع واقعه تدارک می‌شود. همین فاصله زمانی بین پیدا شدن منشأ حق و اقامه دعوا و رسیدگی به آن می‌تواند ادله را در معرض تغییر، جابه‌جایی، یا نابودی قرار دهد؛ مانند بیم از بین رفتن سندی نزد شخص ثالث، یا احتمال خروج شاهدان از کشور. همچنین وقایعی که موجب پیدا شدن حق می‌شوند، ممکن است در طول زمان در معرض تغییر قرار گیرند یا آثار آن‌ها از بین برود، یا برای پیشگیری از خسارات بیشتر، ترمیم آثار مزبور لازم شود. مانند آنکه ملک خسارت‌دیده برای امکان ادامه سکونت باید بازسازی شود. ▪ماهیت و محتوای «صورت‌برداری» به موجب ماده ۱۴۹ قانون آیین دادرسی مدنی، «در مواردی که اشخاص ذی نفع احتمال دهند که در آینده استفاده از دلایل و مدارک دعوای آنان از قبیل تحقیق محلی و کسب اطلاع از مطلعین و استعلام نظر کارشناسان یــا دفاتر تجاری یا استفاده از قراین و امارات موجود در محل و یا دلایلی که نزد طرف دعوا یا دیگری است، متعذّر یا متعسّر خواهد شد می‌توانند از دادگاه درخواست تأمین آن‌ها را بنمایند. مقصود از تأمین در این موارد فقط ملاحظه و صورت برداری از این گونه دلایل است». صورت‌برداری در تأمین دلیل، فرآیند ثبت عینی و بی‌طرفانه از یک وضعیت یا دلیل است و شامل موارد زیر است: ملاحظه و مشاهده دقیق: ناظر (معمولاً کارشناس) باید دلیل یا محل مورد نظر را با دقت ببیند. ثبت جزئیات: ثبت دقیق جزئیات وضعیت موجود، مانند ابعاد، نوع خسارت، تعداد، و مشخصات فنی. تهیه مستندات: تهیه عکس، فیلم، و کروکی (نقشه ترسیمی ساده) از وضعیت، که باید ضمیمه گزارش شوند. تنظیم صورت‌مجلس: ثبت تمامی مشاهدات و جزئیات در قالب یک گزارش یا صورت‌مجلس رسمی و کتبی توسط مجری قرار. مسئولیت اجرا و ثبت: این صورت‌برداری باید توسط مجریان قانونی قرار تأمین دلیل انجام شود. مجری قرار می‌تواند دادرس علی‌البدل یا مدیر دفتر دادگاه باشد. در مواردی که موضوع نیاز به تشخیص فنی و تخصصی داشته باشد، مرجع قضایی اجرای قرار را به کارشناس رسمی دادگستری در رشته مربوطه ارجاع می‌دهد. در این حالت، کارشناس وظیفه دارد با صورت‌برداری و ارائه گزارش کارشناسی، امر تأمین دلیل را محقق سازد. نکته نهایی در خصوص صورت‌برداری: کارشناس منتخب برای تأمین دلیل فقط باید شرح وضعیت موجود را در گزارش خود ثبت نماید و اجازه دخالت و اظهار نظر در اموری که خواهان عنوان می‌نماید (مانند تعیین مقصر یا نتیجه‌گیری حقوقی) را نخواهد داشت. ▪مجریان تأمین دلیل (ماده ۱۵۳ ق.آ.د. م) مطابق ماده ۱۵۳ قانون آیین دادرسی مدنی، دادگاه می‌تواند تأمین دلیل را به دادرس علی‌البدل یا مدیر دفتر دادگاه ارجاع دهد. با این حال، در مواردی که فقط تأمین دلیل مبنای حکم دادگاه قرار گیرد (اهمیت بالا)، قاضی صادرکننده رأی باید شخصاً اقدام نماید یا گزارش تأمین دلیل باید موجب وثوق و اطمینان دادگاه باشد. این ماده اختیارات وسیعی را برای مشخص کردن مأمور اجرای دلیل بین رئیس، دادرس و مدیر دفتر دادگاه، برای جلوگیری از تعلل در حفظ ادله، ایجاد کرده است. پیشنهاد جهت مطالعه تعیین ریالی خسارت در تأمین دلیل؛ تقاطع حکم قانون و ضرورت قضایی #تامین_دلیل Add a comment 3