تجارت: آداب تجارت در متون فقهی

در بیش‌تر متون فقهی فصلـی با نام آداب تجارت گشوده شده که در آن از مواردی سخن رفته است که کسبه و تجار به انجام آن‌ها توصیه، یا از ارتکاب آن‌ها بازداشتـه شده‌اند. فقیهان در بحث از آداب تجارت از یک سو به بیان چگونگی رفتار تاجر با مشتـریان پرداخته‌اند و از دیگر سو با استناد به احادیث و روایات نقل شده از معصـومین (علیهم‌السلام) خواسته‌انـد احکام اخلاقـی را با ظرافتی کـه خاص متون فقهی است، به مسائل فقهی و حقوقی پیونـد دهند. از این‌روست که برخی از این آداب را با عنوان مستحبات، و برخی دیگر را ذیل مکروهات ذکر کرده‌اند. رعایت این آداب که برخی از فقیهان تا ۲۴ عنوان از آن را برشمرده‌اند، موجب می‌شود تا کاسب و تاجر مشمول روایاتی گردد که مفاد آن‌ها مدح تجارت و ستایش تاجران است و چنانچه فروشنده آن‌ها را رعایت نکند، مصداق احادیثی قرار می‌گیرد که در آن‌ها تاجر سخت مورد مذمت و نکوهش واقع شده است. این روایت که: «تاجر فاجر است و جایگاه فاجر جهنم است، مگر کسی که به حق می‌دهد و به حق می‌ستاند»، در این راستا قابل توجیه خواهد بود. ۱۴. ۱ - مستحبات مهم‌ترین آدابی که تاجر به آن سفارش شده است و در شمار مستحبات محسوب می‌شود، عبارت‌اند از: ۱. یادگیری احکام فقهی تجارت و کسبی‌ که عهده‌دار آن است، هرچند به تقلید باشد. ۲. نگاه برابر به مشتریان و تساوی در رفتار با آن‌ها اعم از شریف و حقیر. ۳. پذیرش درخواست خریداری که پشیمان شده است و می‌خواهد معامله را فسخ کند. ۴. آسان گرفتن در خرید و فروش. ۵. اگر کالای پیمانه‌ای یا کشیدنی را معامله می‌کند، بیشتر بدهد و کمتر بگیرد. ۶. عیب کالا را بگوید، خواه آشکار باشد، خواه پنهان. ۱۴. ۲ - مکروهات برخـی از مکروهات آداب تجارت نیز از این قرارند: ۱. تزیین کالا به گونه‌ای که رغبت کاذب ایجاد کند. ۲. سوگند خوردن در وقت معامله. ۳. فروختن کالا در محلی که سبب پنهان شدن عیب آن می‌گردد. ۴. ستایش کالایی که می‌فروشد و مذمت آنچه که می‌خرد. ۵. چانه زدن پس از قطعی شدن قیمت. ۶. داخل شدن در معاملۀ دیگران. منبع: النهایة، ج۱، ص۳۷۱ · اللمعة الدمشقیة، ج۱، ص۹۷-۹۹ · وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۸۵