تجاوز (جرم بین المللی): پیشینه جرم تجاوز در حقوق بین‌الملل

جنایت تجاوز ، برای نخستین‌بار، پس‌از جنگ دوم جهانی در محاکمات نورنبرگ به‌عنوان یک جرم بین‌المللی که مسئولیت فردی به همراه دارد، شناخته شد. دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ «جنایات علیه صلح را در حوزهٔ صلاحیت خود قرار داد، یعنی برنامه‌ریزی، آماده‌سازی، شروع یا اجرای جنگ تجاوزکارانه یا جنگی که ناقض معاهدات، توافق‌نامه‌ها یا تضمین‌های بین‌المللی باشد، یا مشارکت در یک‌طرح یا توطئهٔ مشترک برای انجام هریک از موارد فوق». دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ جرم تجاوز را «جنایت برتر بین‌المللی» می‌دانست که «تنها از این‌نظر با سایر جنایات متفاوت است که شرّ انباشته‌شده از کل را در خود جای‌داده‌است». با این‌حال، پس‌از دادگاه نورنبرگ و نیز دادرسی‌های کیفری بین‌المللی در توکیو نزد دادگاه نظامی بین‌المللی برای خاور دور، «جنایت تجاوز از نقشهٔ حقوق بین‌الملل ناپدید شد». البته چند استثنا وجود داشت. از جمله، این‌مفهوم توسط مجمع‌عمومی سازمان ملل متحد در۱۹۷۴، زمانی‌که قطعنامه‌ای را برای تعریف تجاوز تصویب کرد، قدری توسعه یافت. سپس، در۱۹۸۵، شورای امنیت سازمان ملل متحد چندین اقدام دولتی را به‌عنوان اقدامات تجاوزکارانه محکوم کرد از جمله حملهٔ هوایی اسرائیل به تأسیسات سازمان آزادی‌بخش فلسطین در تونس و حملهٔ آفریقای‌جنوبی به آنگولا. لکن اساسنامه مقرر داشت که تعریف جرم تجاوز در تاریخ دیگری تعیین شود. این اَمر در ۲۰۱۰ حادث شد، یعنی زمانی‌که کنفرانس بررسی در کامپالا برای تصمیم‌گیری در مورد تعریفی برای جرم تجاوز، که از طریق مادهٔ ۸ مکرّر در اساسنامهٔ رم گنجانده شد، برگزار گردید. در نهایت مقرر شد که پس‌از اصلاحیه، صلاحیت دیوان «برای آن‌دسته از کشورهای عضو که اصلاحیه را یک سال پس‌از تودیع اَسناد تصویب یا پذیرش‌خود پذیرفته‌اند» لازم‌الاجرا شود (اساسنامهٔ دیوان بین‌المللی کیفری، موادّ ۵(د) و ۱۲1(5)). برعکس، «در مورد کشوری که اصلاحیه را نپذیرفته‌است، دیوان صلاحیت خود را درمورد جرمی که مشمول اصلاحیه است، در صورتی‌که توسط اتباع آن کشور یا در قلمرو آن ارتکاب‌یابد، اِعمال نخواهد کرد» (اساسنامهٔ دیوان بین‌المللی کیفری، مادّه ۱۲۱). تقریباً یک‌دهه بعد، در اواخر۲۰۱۷، در شانزدهمین جلسهٔ مجمع کشورهای عضو در نیویورک، زمانی‌که تعریفی از این‌جرم در اساسنامهٔ دیوان بین‌المللی کیفری گنجانده‌شد، جرم تجاوز «فعّال» گردید و بدین‌ترتیب، «به‌مثابهٔ یک جرم واقعی از نظر قانونی تثبیت شد» و در ۱۷جولای۲۰۱۸ لازم‌الاجرا گردید. مادهٔ ۸ مکرر اساسنامهٔ رم، جنایت تجاوز را برنامه‌ریزی، آماده‌سازی، شروع یا اجرای یک عمل تجاوز توسط شخصی‌که در موقعیتی‌است که به‌طور مؤثر می‌تواند بر اقدام سیاسی یا نظامی یک‌کشور کنترل یا هدایت کند، تعریف می‌کند که از نظر ماهیت، شدّت و مقیاس، نقض آشکار منشور سازمان‌ملل‌متحد محسوب‌می‌شود. منبع: «آیندۀ جرایم بین‌المللی؛ امکان‌سنجی تطبیق جرم تجاوز به‌منظور مقابله با هوش مصنوعی ,»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، شماره چهارم، 1404