تحصیل فضائل: پیش‌نیازهای تحصیل فضائل

در تحصیل صفات حمیده ، به نکات مانند استقامت، هم‌نشینی با نیکان، پرورش عواطف و کسب علم و معرفت باید توجه داشت. ۱. ۱ - ثبات قدم صفات و مَلَکات فاضله اخلاقی از طریق تکرار اعمال مناسب با آن‌ها، در درون انسان به وجود می‌آیند. طبیعی است تا عملی در سایه تکرار، به‌صورت صفت ثابت و ملکه درنیامده است، انجامش مشکل و اغلب همراه با زحمت و مشقت است و لذا چه‌بسا در مراحل اولیه که شخص قصد ایجاد یک فضیلت را در خود دارد، مبادرت به اعمال مناسب با آن فضیلت، به علت مخالفت نفس و عدم تمکین آن در برابر این قبیل اعمال، خالی از سختی و مشقّت نباشد. ولی به‌هرحال باید مدّتی با ثبات قدم و استقامت به انجام این اعمال، هرقدر هم دشوار باشد، مبادرت ورزید تا به‌تدریج آن صفت در درون انسان رسوخ پیدا کند و در نفس او مستقر شود. پس از این مرحله است که انجام این‌گونه اعمال، برخلاف مراحل اولیه، سهل و آسان خواهد شد. بنابر این، نباید سختی موجود در مراحل اولیه، شخصی را از تحصیل فضایل مأیوس و احیاناً منصرف گرداند. این عشق و علاقه شدید برای وصول به کمال سبب می‌شود که اراده آن‌ها در جهت تحصیل این فضایل تقویت شود. یعنی چون عمل آن‌ها با اخلاص و توجه به خدا و خواست قلبی شدید همراه است و تحصیل این فضایل را شرط لازم برای رسیدن به مقصد نهایی می‌دانند، لذا با تمام وجود در این مسیر قدم می‌نهند و به جهت برخورداری از عنایات الهی سریع‌تر و سهل‌تر به کسب این امتیازات معنوی نائل می‌شوند. ۱. ۲ - هم‌نشینی با نیکان یکی از عواملی که در ایجاد و تقویت صفات حمیده بسیار مؤثر است، معاشرت با صاحبان فضایل و حشرونشر با صالحان است. برخورد با این افراد ازیک‌طرف سبب تقویت قوای روحی و اراده انسان در جهت تحصیل آن صفات می‌گردد و از طرف دیگر باعث می‌شود تا شخص با دقت در اعمال و رفتار و حالات آن‌ها الگوی زنده فضیلت را در وجودشان مشاهده کند که این امر او را در اقتباس فضایل بسیار یاری می‌کند. تأثیر فوق العاده مصاحبت و معاشرت با اهل کمال و صاحبان فضیلت را هر یک از ما به سهم خود در عمل یافته‌ایم. چه بسا فردی مدّت‌ها گرفتار یک صفت مذموم اخلاقی باشد و به‌تنهایی از عهده ترک آن برنیاید، امّا بعد از مدّتی معاشرت و مؤانست با اشخاص وارسته، به سهولت قادر به ترک آن شود زیرا علاوه بر جهات و جنبه‌های فوق‌الذکر، قدرت معنوی شخص وارسته نیز در این امر شایان توجه است. از اینجا می‌توان به نقش تربیتی معاشرت و مصاحبت در زندگی انسان پی برد و راز تأکید اسلام به معاشرت با صالحان و دوری از بدکاران را دریافت. در روایات آمده است که: "مَثَل هم‌نشین نیک مَثَل عطّار است، اگر ترا عطر ندهد بوی خوش او گیری، و مَثَل هم‌نشین بد مَثَل آهنگر بود، اگر آتش او ترا نسوزاند بوی ناخوش او در تو گیرد." و نیز "قارِن اَهلَ الخَیرِ تکُن مِنهُم، وَ فارِق اَهلَ الشَّرِ تَبِن عَنهُم؛ با اهل خیر باش تا از ایشان باشی، و از اهل شرّ دورباش تا از ایشان جدا شوی." در خبر است که از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) سؤال شد که بهترین هم‌نشینان کیست؟ آن حضرت فرمودند: "من ذَکَّرَکُم بِاللهِ رؤیتُهُ، وَ زادَکُم فی عِلمکُم مَنطِقُهُ وَ ذَکَّرکُم بالآخِرَةِ عَمَلُهُ؛ وقتی در دل شخصی نسبت به شخص دیگر محبّتی ایجاد می‌شود، این محبّت در حکم دری است که به روی دل او بازشده است و شخص به شدّت از آثار روحی و معنوی او (اعم از این‌که در جهت کمال باشد یا نقص) متأثّر می‌گردد. از این روی در تعالیم دینی مؤمنین از این‌که محبّت افراد ناشایست را به دل گیرند و با آنان دوستی و برادری کنند، سخت منع شده‌اند. و برعکس توصیه‌های مؤکّدی هست که باب دل خود به روی محبّت و دوستی اهل صلاح بگشایند و قلباً از آن‌ها جدا نشوند. پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) فرمود: "هرگاه خداوند بخواهد خیر کثیری به بنده‌ای عطا فرماید، به او دوست شایسته و نیکو می‌بخشد." علاوه بر معاشرت با اهل کمال، مطالعه در زندگی آنها نیز بسیار مفید است.کتاب‌هایی که در شرح‌حال مردان بزرگ نوشته‌شده بهترین الگوی اخلاقی برای جویندگان کمال است. ۱. ۳ - پرورش عواطف برای ایجاد و تقویت یک صفت اخلاقی مثبت از قبیل بخشش، عفو ، خیرخواهی ، ایثار و امثال آن نباید تنها اراده خود را معطوف به آن صفت مشخص کرد، بلکه باید به تقویت و پرورش سایر کمالات اخلاقی نیز مبادرت ورزید، عواطف را که سرچشمه بسیاری از صفات حمیده اخلاقی و در نقطه مقابل صفات منشعب از خودخواهی است، در درون خود به‌طور کلّی پرورش داد. ۱. ۴ - کسب علم و معرفت عامل مهم دیگر در تقویت کمالات اخلاقی عبارت است از ازدیاد علم و آگاهی و بصیرت و معرفت که درمجموع امکان تفکر آزاد و واقع‌بینی را به انسان می‌دهد، به‌طوری که در سایه همین قدرت درک و واقع‌بینی، فرد قادر به تشخیص حق از باطل می‌شود و به‌سرعت وظایف و تکالیف خود را در جهت حق شناسایی و عمل می‌کند. تحصیل علم و آگاهی وقتی همراه با تزکیه و مبارزه با خودخواهی باشد، عامل مهمّی در جهت تحصیل کمالات است، زیرا اراده انسان را از قدرت حاصل از درک حقایق و معانی، بارور می‌کند و شخص می‌تواند زمام نفس را به‌دست گیرد. منبع: اخلاق محتشمی، ص ۳۶۵ · خواجه‌ نصیرالدین، اخلاق محتشمی، ص ۳۶۵ و ۳۶۶ · جاذبه و دافعه علی، ص ۶۹ · جاذبه و دافعه علی، بخش «بهترین وسیله تهذیب نفس» ص۷۲