تحلیل حقوقی «استثنای بولار» و جایگاه آن در رژیم حقوق مالکیت فکری

تحلیل حقوقی «استثنای بولار» و جایگاه آن در رژیم حقوق مالکیت فکری نویسندگان: محمدی, عمید نشریه: مجله علمی، دوره 22، شماره 2، 2026/05/19 چکیده: در پرتو تعدیل حقوق انحصاری ناشی از نظام مالکیت فکری، طیفی از سازکارهای حقوقی از جمله دکترین استیفای حق، استثنای استفادة منصفانه، و نظام اعطای لیسانس اجباری پیش‌بینی شده است. لیکن، در میان این تمهیدات حقوقی، استثنای موسوم به بولار یکی از نوآوری‌های مهم در عرصة حقوق مالکیت فکری محسوب می‌شود و به‌رغم کارکردهای راهبردی آن در حوزة اخترعات دارویی کمتر مورد توجه قانونگذاران و صاحب‌نظران حقوقی قرار گرفته است. مطابق این مقرره، اشخاص ثالث این حق را دارند که تا پیش از انقضای مدت اختراع، بدون نیاز به کسب رضایت دارندة حق و بی‌آنکه مشمول نقض واقع شوند، از حقوق داروی ثبت‌شده برای توسعة اطلاعات مورد نیاز جهت اخذ تأییدیة بازار استفاده کنند. بدین ترتیب، این نوشته تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ دهد که نقش چنین استثنایی در حیطة حقوق مالکیت فکری و تأثیر آن بر حق دسترسی به دارو چیست. نوشتار حاضر با استفاده از روش تحلیلی‌ـ تطبیقی همراه با شیوة کتابخانه‌ای درصدد است، ضمن معرفی معافیت بولار و تحلیل جایگاه، مزایا و مبانی توجیهی آن در رژیم حقوق مالکیت‏ فکری و چارچوبی علمی جهت ارزیابی سیاستگذاری در استثنای بولار جهت دسترسی به دارو ارائه دهد. یافته‌های تحقیق نشان‌دهندة بلوغ نظام تقنینی کشور و اقبال قانونگذار ایران به مقررة یادشده و پذیرش آن در قانون حمایت از حقوق مالکیت صنعتی مصوب 1403 است. این تحول حقوقی اگرچه متأخرانه صورت پذیرفته، در صورت همراهی با مکانیسم‌‌های اجرایی مناسب و رویة قضایی کارآمد، علاوه بر توسعة سیاست‌های مالکیت فکری، می‌تواند دسترسی به داروهای ضروری را تضمین کند.