تحلیل حقوقی توزیع خسارت

خصوصیت اجتماعی حقوق ایجاب میکند که قواعد اعتباری و غیر ملموس آن تنها در اعمال خارجی اعمال شود. تمام بخشهای حقوقی این ویژگی را دارند؛ مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی ضمان قهری نیز تابع این امر خواهند بود. دقت در این مسئولیتها نشان می دهد که نوع اول قصد محور است و نوع دوم نتیجه محور ولی اگر نتیجه» را مقابل قصد قرار می دهیم به معنای عدم نیاز به عمل خارجی و ظهور قصد در عمل بیرونی نیست و حقوق کیفری قصد محور نیز باید از پرتو افعال و ترک افعال به بررسی مسئولیت بپردازد. ب. ت. ب. تفاوت اساسی که بین حقوق کیفری و مدنی وجود دارد، مفهوم رفتار نا بخشودنی غیر قانونی و نظایر این عناوین که میتوانند در مفهوم کلی تقصیر قرار گیرند. نیز در مسئولیت مدنی و کیفری متفاوت است و سنجش آن ب. ت. ب. مفهوم قصد در مقابل نتیجه صورت می گیرد. معیار مسئولیت در حقوق مدنی گسترده تر از مسئولیت کیفری است زیرا صرف نظر از عقیده ذهن و گمان عامل زیان بر اساس معیارهای دیگر نیز می تواند مبنایی برای مسئولیت به دست آورد در حالی که مسئولیت کیفری با اعتقاد و رفتار درونی سنجیده می شود و دایره مضیق تری دارد. معیار درونی در مسئولیت کیفری حالت ثبوتی دارد و اگر هم به دلایلی برای احراز این مسئولیت از معیارهای خارجی کمک گرفته می شود اثبات آن مورد نظر است نه ثبوت مسئولیت در حالی که در مسئولیت مدنی وضعیت های خارجی و عینی در واقع چهره ثبوتی مسئولیت است و به خودی خود قابل توجه و اثر میباشند ۳۹۵ اثر این تفاوت اساسی را می توان در فرایند رسیدگی مشاهده کرد که در آن دادرس ممکن است با یک اظهار غیر مرتبط با موضوع نیز به ثبوت مسئولیت ۳۹۵ مارک تبیت پیشین صص ۱۹۹ و ۲۱۱ الی ۲۱۴ سی ام وی کلارکسون تحلیل مبانی حقوق جزاء ترجمه دکتر … صادقی مرکز انتشارات جهاد دانشگاهی شهید بهشتی چاپ دوم، ۱۳۷۴، صص ۸۴ الی ۹۰؛ جورج، بی فلجر مفاهیم بنیادین حقوق کیفری، ترجمه سید مهدی سیدزاده ثانی، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی چاپ اول، ۱۳۸۴، صص ۲۰۵ الی ۲۰ در قانون جزای نمونه آمریکا بر مفهوم شناختی تقصیر (cognitive conception) تاکید شده است. همچنین در این قانون گسترده بودن مسئولیت مدنی در مقایسه با مسئولیت کیفری قابل استنباط است زیرا تقصیر کیفری را به انحرافی شدید از رفتار متعارف تعریف می کند: کیفری یا نفی آن پی برد و شخص را مبراً یا محکوم کند ۳۹۶ در حالی که مسئولیت مدنی این ویژگی را ندارد. معیار مسئولیت کیفری اشتقاقی ۲۹۷ قابل تفکیک و درجه بندی است. مسئولیت مدنی جز در مورد شروع به خسارت بدون وجود زیان، موجودیتی نخواهد داشت. حدوث و بقای مسئولیت مدنی وابسته به خسارت است و کمیت یا کیفیت آن نقشی در اصل مسئولیت ندارد. قاعده حاکم بر مسئولیت مدنی قانون همه یا هیچ است بدین معنی که با تحقق خسارت به وجود می آید و با فقدان آن معدوم م. ب.. به تعبیر منطقی هم میتوان مسئولیت مدنی را توصیف کرد و چنین گفت که این مسئولیت مفهومی متواطی است نه مشکک و اصولاً نسبیت و درجات کیفی ندارد. ۳۸۸ هرگاه خسارتی به بار آید مسئولیت مدنی تفاوتی بین شدت و ضعف یا کمیت و کیفیت زبان قائل نیست و بر همه صادق است. به نظر می رسد که این صفات در مسئولیت کیفری وجود ندارد؛ از یکسو رویکرد ذهنی و درون گرا به این مسئولیت سبب نسبی شدن آن می شود و از نظر منطقی آن را مشکک میکند زیرا شدت و ضعف رویکرد ذهنی صدق یکسانی از مسئولیت کیفری را به دنبال ندارد و در برخی مصادیق روشن تر و بیشتر است بر خلاف مفهوم خسارت و زبان که اثر فعل یا ترک فعل است و متصف به شدت و ضعف نیست فعالیت ذهنی انسان به عنوان پایگاه مسئولیت کیفری درجات متفاوت دارد و واکنش متفاوتی را از سوی حقوق کیفری می طلبد. ضمانت اجرای خسارت وارد شده جبران آن است و در این میان نمی توان درجه بندی و شدت و ضعف تصور نمود اما اعمال مجازات پاسخی است به فعالیت ذهنی شخص و هیچ دو ذهنی را نمیتوان ۳۹۶- برای مثال در جریان صدور رأی اصراری شماره ۲۰ مورخه ۷۶/۱۱/۲۸ هیات عمومی دیوان عالی کشور بر اساس بخشی از اظهارات متهم که گفته بود من بر اساس وجدان محمود... را کشتم و هر کس دیگری هم به جای من بود این کار را میکرد حکم به ثبوت اعتقاد و. م. ب. تلقی مهدور الدم بودن مقتول دادند. مذاکرات و آراء هیات عمومی دیوان عالی کشور جلد سوم جلد سوم اداره وحدت رویه و نشر مذاکرات هیأت عمومی دیوان عالی کشور چاپ اول ۱۳۷۸، ص ۵۷۹ 397- Interstitial and derivative. ۳۹۸- مفهوم متواطی به معنی توافق آن است که بر تمام مصادیق و افراد خود به طور یکسان صدق می کند مانند انسان که نسبت به همه ابنای بشر به یک صورت است. در مقابل مفهوم مشکک آن است که صدق آن بر افراد و مصادیق، یکسان نیست و بر حسب درجات مختلف ناشی از اولویت زیادت و نقصان شدت و ضعف و تقدم و تاخر شناور و منعطف است. مانند مفهوم روشنی شیرینی شجاعت و نظایر آن برای بحث بیشتر رجوع شود به دکتر … صوری جلد اول و دوم مؤسسه انتشارات آگاه چاپ بیست و هشتم، ۱۳۸۴، صص ۹۸ و ۹۹ یکسان دانست و دقیقاً از همین تحلیل است که اصل فردی کردن مجازات استخراج می شود و بر خلاف جبران های مدنی واکنش کیفری را بر حسب اوضاع و احوال هر مورد خاص، تجویز می کند. قانون همه یا هیچ نیز بر مسئولیت کیفری حاکم نیست و حدود بسیاری را می توان بین این دو نقطه آغازین و پایانی تصور نمود. از این رو تفاوت در احکام و تصمیمات مدنی را بی عدالتی می دانند ولی اختلاف کیفی احکام کیفری اجرای بهینه عدالت کیفری خواهد بود. اگر دادگاهی نسبت به یک وضع مشابه حکم به جبران خسارت ندهد، رأی مخالف را به او نشان می دهند و از او انتظار حق گذاری یکسان دارند اما از دادگاه جزایی این انتظار نمی رود و مسئولیت نسبی کیفری به خوبی توجیه گر تفاوت آراء خواهد بود. درجات تقصیر در هنگام بررسی مسئولیت کیفری از عوامل مهم م. ب. و بر اساس آن میزان مسئولیت و مجازات تعیین می شود. در مسئولیت مدنی ممکن است از تقصیر کوچک خسارت بسیاری به بار آید یا تقصیر زیاد سبب خسارتی اندک شود و در تحقق خسارت تأثیر کمی داشته باشد. در عین حال مسئولیتهای اسمی، ۳۹۹ تنبیهی و مشدد که در حقوق بسیاری از کشورها وجود دارد بر اساس رویکرد ذهنی فرد انجام عمل به صورت عمدی، مستبدانه ۳۹۹- خسارات اسمی (Nominal Damage) در مواردی است که علی رغم ارتکاب فعل زیانبار و (Tort) خسارتی به خواهان وارد نمی شود اما وی حق دارد این نوع خسارت را مطالبه کند که معمولاً معادل یا ۲ یا ۵ پوند مبلغی ناچیز است. هنگامی می توان این خسارت را مطالبه کرد که فعل زیانبار فی نفسه و ذاتا (per se) قابل طرح باشد (actionable per se): ۴۰۰ - خسارات تنبیهی (Exemplary or Punitive Damage) وقتی مورد حکم است که ۱ - امکان مطالبه یکی از انواع خسارات اسمی یا واقعی وجود داشته باشد -۲- خطای خوانده از نوعی باشد که استحقاق خواهان را به خسارت تنبیهی نشان دهد ۳ دلیلی بر فقدان صدور حکم علیه خوانده وجود نداشته باشد ۴- از مصادیق خطاهایی نباشد که مجلس اردان انگلستان در دعوای (1964) Rookes V. Barnard آنها را مشمول خسارت تنبیهی ندانست در صورتی که خوانده ارتکاب فعل زیانبار را به صورت قاهرانه و مستبدانه انجام دهد و از موضع برتر اقدام کند یا آن را با بی رحمی و شدت انجام دهد یا آمرانه اقدام کند می توان این خسارت را درخواست کرد. دادگاههای انگلستان از این خسارت به (exemplary) یاد می کنند و دادگاههای کانادا و ایالات متحده آمریکا با عنوان (punitive) می خوانند: