تسبیب: نکته

مثلاً هرگاه شخصی در محلی غیرمجاز چاه حفر کند و دیگری شخص ثالثی را در آن بیفکند، افکننده ضامن است. ترجیح مباشر بر مسبِّب در مسئولیت، بر پایه این استدلال است که مباشر عامل مستقیم تلف است و از تمام عوامل به علت تلف نزدیک‌تر است. بیشتر فقهای اهل‌سنّت در تعیین مسئول تلف، عامل موثرتر را معیار قرار داده و در فرض تساوی سهم مسبِّب و مباشر در حصول تلف، هر دو را ضامن دانسته‌اند. در عین حال، اکراه در قتل، از دیدگاه بیش‌تر این مذاهب، مسئولیت را از مکرَه (مباشر) سلب نمی‌کند. مأمور بودن مباشر؛ مسئول نبودن مباشر به سبب خردسالی یا جنون وی؛ فقدان شعور و اراده در مباشر مانند حیوان؛ و مباشرت عوامل طبیعی از قبیل سیل و زلزله و آتش و باد و آفتاب. منبع: ج۳، ص۱۸۶، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸ · ج۱۳، ص۳۲، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۸، ص۳۳۶، بیروت ۱۴۱۲ـ۱۴۱۴/ ۱۹۹۲ـ۱۹۹۳ · ج ۹، ص ۱۳۳ـ۱۳۵بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۱ · ج۲، ص۲۶۸، تهران: صدر، (بی تا) · ج۹، ص۳۳۰ـ۳۳۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۱۵، ص۳۰، بیروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲ · ج۱، ص۳۲۰، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج ۱۰، ص ۲۸۰ـ۲۸۱ بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی تا) · ج۶، ص۲۴۲ـ۲۴۳، دمشق ۱۴۰۹/ ۱۹۸۹ · ج۴، ص۱۸۴، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸ · ج۵، ص۴۵۰، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳ · ج۵، ص۴۵۰ـ۴۵۱، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳