تصرف

تصرف تصرف مفهومی عرفی و به معنای تسلط اشخاص بر انواع گوناگون اموال می باشد. معنی تصرف در قانون مدنی یا سایر قوانین تعریف نشده، لیکن آثار حقوقی گوناگونی بر آن مترتب است. از نظر واژه شناسی تصرف به معنای: مالک شدن، به چنگ آوردن و تسخیر کردن می باشد. اما از نظر قانونی و در رویه قضایی ایران، تصرف یک مفهوم عرفی است. یعنی معیار و ملاک برای تشخیص این که چه شخصی بر مال تصرف دارد، نگاه عرف و جامعه محلی می باشد. به عنوان نمونه چنانچه خانواده ای در یک منزل مسکونی زندگی کنند و اثاث زندگیشان در آنجا باشد، به عنوان متصرف خانه شناخته می شوند. همچنین چنانچه ساعت یا انگشتری در دستان یک شخص باشد، عرفاً او به عنوان متصرف ساعت یا انگشتر شناخته می شود. از اماره تصرف در حقوق، به عنوان قاعده ید (دست) نیز یاد می شود. قاعده ید، مفهومی فقهی است که در روایات معصومین (ع) به آن اشاره شده است. قاعده ید نیز مانند <a class="artref" href="/ماده/ماده-35-a_0815110235679">ماده ٣۵ قانون مدنی</a>، اقتدار و تسلط دائمی اشخاص بر اموال را نشانه مالکیت می داند. از لحاظ عرفی، مراد از ید، استیلا و سیطره خارجی ذوالید است. به گونه ای که زمام مالی که در ید اوست، به دست وی باشد و بتواند تصرف های عقلایی و متعارف را به دلخواه در آن اعمال کند. از نظر عرف همچنین کسی که در عمل چنین سلطه و استیلایی بر مالی داشته باشد، ذوالید شناخته شده و این سلطه اماره و نشانه مالکیت وی نسبت به آن مال شمرده می شود. برخی گفته اند : «سلطه واقتدار عرفی که شخص به قصد اعمال حق خود بر مالی مستقیم یا به واسطه دیگری دارد [۱] تصرف است. برخی نیز گفته اند: «تصرف عبارت است از اینکه مالی تحت اختیار کسی باشد و او بتواند نسبت به آن مال در حدود قانون یا به عدوان تصمیم بگیرد.» [٢] به عبارت دیگر سلطه واقتدار شخص بر شی به گونه ای که عرفاً شی در اختیار و استیلاء او باشد و بتواند هرگونه تصرف و تغییری در آن صورت دهد . به طور خلاصه می توان گفت سلطه و اقتدار عرفی بر اموال به قصد تملک را تصرف یا ید گویند. ▪سلطه مادی و معنوی تصرف در حقوق، رابطه ای اعتباری است که میان شخص و مال برقرار می شود. اقتداری که شخص متصرف بر مال دارد از دو بعد مادی و معنوی قابل بررسی است. آنچه از تدبر در مواد قانون مدنی و قانون آیین دادرسی مدنی حاصل می شود این است که برای تحقق تصرف، هر دو جنبه مادی و معنوی آن باید وجود داشته باشد. جنبه مادی جنبه مادی تصرف به معنای این است که با توجه به ماهیت مال، متصرف آن در عالم خارج بتواند هرگونه تسلط مادی و اقتدار داشته باشد. برای مثال در مورد سگ شکاری، تسلط به معنای در دست داشتن قلاده و توانایی فرمان دادن سگ می باشد. همچنین در مورد یک خودرو، جنبه مادی تصرفات متصرف، در دست داشتن سوئیچ خودرو یا رانندگی کردن با آن می باشد. مصادیق دیگر تصرف مادی: دیوار کشی، پی کندن، تجمع مصالح ساخت و ساز و غیره (برای املاک شهری و مسکونی) و شخم زدن، برداشت محصول و آبیاری و غیره (برای املاک خارج از شهر و مزروعی). جنبه معنوی در مورد بسیاری از اموال، تصرفات متصرف شکل نامرئی و معنوی دارد. برای مثال در مورد گاو صندوقی که تنها با رمز ویژه باز می شود، متصرف آن کسی به شمار می رود که رمز آن را می داند. همینطور در مورد گوشی تلفن همراه، کارت های بانکی و … نیز متصرف می باید به صورت معنوی بر مال تصرف داشته باشد. تصرف معنوی به تصرفی گفته می‌شود که آثار مالکیت قابل لمس و مشاهده نباشد، اما اسباب و مدارک حقوقی اقتضای مالکیت مالک را در آن داشته باشد مانند اینکه ملکی به ارث منتقل شده باشد یا حکم دادگاه مبنی بر تملیک برای آن ملک وجود داشته باشد یا به‌طور مثال اراضی بایری که مالک دارد یا اراضی آیش نیز تصرف معنوی مالکان بر آنها مسلم است. ▪اقسام ید یا تصرف سلطه و استیلا یک فرد بر یک چیز از لحاظ منشا به چهار قسم تقسیم می شود، و بدین اعتبار، ید نیز که تعبیر دیگری از آن سلطه و استیلا می باشد، به چهار قسم به شرح زیر منقسم می گردد: ۱. سلطه فرد بر یک شی، ناشی از مالکیت او باشد، در این صورت ید او، ید مالکی خوانده می شود. ۲. سلطه فرد بر یک شی، ناشی از اجازه مالک در چارچوب عقودی از قبیل اجاره، عاریه، رهن و... باشد، در این صورت ید او ید امانی خوانده می شود. ٣.سلطه فرد بر یک شی، ناشی از تولیت شرعی او باشد مانند تولیت اوقاف و... در این صورت ید او، ید امانی شرعی خوانده می شود. ۴.سلطه فرد بر یک شی، منشا شرعی و قانونی نداشته باشد و تصرف او غاصبانه، و بدون اذن و رضایت مالک باشد، در این صورت ید او، ید عدوانی نامیده می شود. پی نوشت [١] دکتر ناصر کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی نشر دادگستر چاپ اول، ص ۴۸ به نقل از دوره مقدماتی حقوق مدنی، اموال ، ش ۲۰۱ [۲] دکتر محمدجعفر جعفری لنگرودی، ترمینولوژی حقوق، انتشارات گنج دانش، سال ۱۳۶۷، ص ۱۵۴ Add a comment بختیار سید نظامی 1 1 1