تعذر مثل در مثلیات (قواعد فقه): توضیح تعذر مثل در مثلیات

هرگاه مالی که در ید متصرف تلف شده از اشیای مثلی باشد و شخص متصرف علی رغم آمادگی ابراء ذمّه خویش از طریق پرداخت مثل ، با نایاب شدن امثال و نظایر آن در بازار مواجه گردد، حکم مساله چه خواهد بود؟ در پاسخ به این مساله باید دو فرض را مطرح کنیم: فرض مطالبه مالک و فرض عدم آن. ۱. ۱ - مطالبه مالک چنانچه مالک حق خویش را مطالبه بکند، ب. ت. ب. تعذر مثل و عدم امکان تهیه آن برای ضامن ، مثل تبدیل به بدل یعنی قیمت می‌گردد و بیش از آن مسئولیتی متوجه ضامن نیست. دلیل این امر را فقها جمع بین حقین برشمرده‌اند، بدین معنا که از یک سو بی‌گمان نایاب شدن مثل مال تلف شده موجب سقوط کلّی حق مالک نیست و از سوی دیگر، چون شخص ضامن از پرداخت مثل متعذر است، الزام وی مشروع نخواهد بود و جمع میان حقوق طرفین اقتضا دارد حکم به پرداخت قیمت گردد. ۱. ۲ - عدم مطالبه مالک چنانچه مالک اقدام به مطالبه نکند آیا با صرف تعذر مثل، حق وی نسبت به مطالبه عین ساقط و منتقل به قیمت می‌گردد؟ از ظاهر عبارات بعضی از فقها چنین استفاده می‌گردد که نایاب شدن مثل شی‌ء تالف و تعذر پرداخت آن، موجب انتقال به قیمت است. آنان به طور مطلق گفته‌اند با تعذر مثل، شخص متصرف مسئول پرداخت‌ قیمت می‌گردد. زیرا همان طور که گفته شد انتقال به قیمت صرفا به منظور رعایت حقوق طرفین است. لذا چنانچه مالک مطالبه نکند و تصمیم بگیرد که صبر کند تا مثل یافت گردد، چه دلیلی بر الزام وی وجود دارد؟ ایشان نظر خود را با جملات فقیهان دیگری از متقدمان منطبق می‌داند که به طور مطلق گفته‌اند، «مثل با نایاب شدن ساقط نمی‌گردد». ان المثل لا یسقط بالاعواز منبع: ج۳، ص۲۲۷ · الجامع الشرایع، ص۳۴۶ · شیخ انصاری، مکاسب، ص۱۰۷