تفاوت حق انتفاع و مالکیت منفعت

تفاوت حق انتفاع و مالکیت منفعت بختیار سید نظامی کارشناس رسمی دادگستری و دانش‌آموخته حقوق در مطلب پیشین؛ «حق انتفاع چیست و چه اقسامی دارد؟» با مفهوم حق انتفاع و اقسام آن آشنا شدیم. پیش از ورود به بحث ارزیابی این حق، لازم است تفاوت آن با مفهوم نزدیک دیگری، یعنی مالکیت منفعت، روشن شود؛ زیرا در هر دو حالت ممکن است شخصی بدون آنکه مالک عین باشد از مال دیگری استفاده کند، اما ماهیت حقوقی این دو وضعیت یکسان نیست. این تفاوت صرفاً نظری نیست. تشخیص اینکه شخص مالک منفعت است یا صاحب حق انتفاع، می‌تواند در تعیین حدود اختیار او، امکان انتقال حق، اثر فوت، مدت برخورداری و در نهایت در تحلیل و ارزیابی اقتصادی حق مؤثر باشد. ▪ مالکیت و حق انتفاع دو عنوان متفاوت‌اند نقطه شروع را می‌توان ماده ۲۹ قانون مدنی قرار داد. قانون‌گذار مقرر کرده است: «ممکن است اشخاص نسبت به اموال علاقه‌های ذیل را دارا باشند: ۱- مالکیت (اعم از عین یا منفعت) ۲- حق انتفاع ۳- حق ارتفاق به ملک غیر.» ساختار این ماده خود حاوی نکته مهمی است. قانون‌گذار مالکیت عین یا منفعت را در یک بند و حق انتفاع را در بندی جداگانه قرار داده است. بنابراین حق انتفاع را نباید همان مالکیت منفعت دانست.[۱] ماده ۴۰ نیز حق انتفاع را چنین تعریف می‌کند: «حق انتفاع عبارت از حقی است که به موجب آن شخص می‌تواند از مالی که عین آن ملک دیگری است یا مالک خاصی ندارد استفاده کند.» در مقابل، ماده ۴۶۶ در تعریف اجاره مقرر می‌کند: «اجاره عقدی است که به موجب آن مستأجر مالک منافع عین مستأجره می‌شود.» پس تفاوت بنیادی از همین‌جا آشکار می‌شود: در اجاره، مستأجر مالک منفعت می‌شود؛ اما در حق انتفاع، آنچه برای منتفع ایجاد می‌شود «حق استفاده و انتفاع» از مال است. در تحلیل ماهیت حق انتفاع نیز این حق نوعی سلطه اعتباری بر انتفاع از عین متعلق به غیر دانسته شده است؛ سلطه‌ای که از مالکیت منفعت متمایز است.[۲] ▫ یک مثال ساده فرض کنیم مالک، واحد مسکونی خود را برای پنج سال به شخصی اجاره می‌دهد. به موجب ماده ۴۶۶، مستأجر در این مدت مالک منافع آن واحد است. حال فرض کنیم همان مالک، برای شخص دیگری نسبت به همان واحد برای پنج سال حق انتفاع برقرار کند. این شخص نیز ممکن است در عمل از همان خانه استفاده کند؛ اما مبنای حقوقی استفاده او متفاوت است. او به اعتبار حق انتفاع از مال بهره می‌برد. بنابراین شباهت ظاهری در نتیجه ــ یعنی استفاده از ملک دیگری ــ نباید موجب شود این دو رابطه حقوقی یکسان تلقی شوند. ▪ تفاوت در مالکیت منافع و گستره سلطه یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های این دو نهاد به نوع و گستره سلطه شخص نسبت به منفعت بازمی‌گردد. در اجاره، قانون صراحتاً مستأجر را مالک منافع می‌شناسد. بنابراین به موجب ماده ۴۶۶ قانون مدنی، مستأجر با انعقاد اجاره مالک منافع عین مستأجره می‌شود. اما در حق انتفاع، وضعیت متفاوت است. بر اساس یک تحلیل، منتفع نه مالک عین است و نه مالک منفعت؛ بلکه صرفاً حق بهره‌برداری و انتفاع از عین را دارد.[۱] در توضیح این تفاوت گفته شده است که در مالکیت منفعت، منافع در ملک مستأجر به وجود می‌آیند؛ در حالی که در حق انتفاع، مالکیت منافع به منتفع تعلق نمی‌گیرد و آنچه برای او وجود دارد، حق بهره‌برداری از مال است.[۱] در تحلیل دیگری، تفاوت مالکیت منفعت و حق انتفاع از حیث شدت و گستره سلطه اعتباری توضیح داده شده است. بر این مبنا، مراتب سلطه نسبت به مال از حیث شدت و ضعف یکسان نیست: مالکیت عین مرتبه قوی‌تر، مالکیت منفعت مرتبه بعدی و حق انتفاع مرتبه محدودتری از سلطه است.[۲] در مالکیت منفعت، شخص نسبت به خودِ منفعت دارای مالکیت است؛ اما در حق انتفاع، سلطه صاحب حق محدود به استحقاق انتفاع از عین است، بدون اینکه مالی به مالکیت او افزوده شده باشد.[۲] بنابراین تفاوت بنیادی را می‌توان چنین بیان کرد: در مالکیت منفعت، خودِ منفعت موضوع مالکیت شخص قرار می‌گیرد؛ اما در حق انتفاع، شخص بر انتفاع از مال سلطه دارد، نه مالکیت بر خودِ منفعت.[۱،۲] این تفاوت در گستره سلطه، آثار عملی نیز دارد. مالک منفعت اصولاً از اختیارات ناشی از مالکیت برخوردار است، در حالی که اختیارات منتفع در حدود حقی قرار دارد که برای او ایجاد شده است. ادامه مطلب را با لمس Instant View مطالعه فرمایید. مطلب بعدی مدت حق انتفاع؛ عمر چه کسی در ارزیابی اهمیت دارد؟ #حق_انتفاع #مالکیت_منفعت #حق_عمری #صلح_عمری #ارزیابی_ملک Add a comment 5 3