تفاوت ضمان اتلاف و ضمان ید — رک

فرق این قاعده و قاعده ضمان ید در این است که در اتلاف محور مسئولیت از بین بردن مال دیگری است و این امر ملازمه با تصرف در مال ندارد؛ ولی در ضمان ید، مسئولیت نوع دیگر، ضمان قراردادی است که در اثر تعهد ضامن و قبول مضمون له به وجود می آید و آن را ضمان عقدی» می نامند. رک: نگارنده اصول فقه دفتر دوم مبحث اجماع، ص ۱۰۲-۱۱. متوقف بر اتلاف و از بین بردن مال نیست، بلکه صرف وضع ید و تصرف و استیلا بر مال می گردد. مثلا اگر کسی از راه دور تیری بیندازد و موجب مرگ اسب دیگری بشود، اتلاف صورت گرفته، بدون آن که است تلف شده، در تصرف متلف در آمده باشد؛ در حالی که در ضمان ید چنین نیست و محور مسئولیت و ضمان، تصرف و استقرار «ید» برمال غیر است. در اتلاف، وجود اعتباری مالی که تلف می شود بر ذمه تقرار می گیرد و متلف باید از این ذمه و عهده مبری شود؛ به این ترتیب که در مثلی، مثل و در قیمی، قیمت را تادیه کند تا ذمه اش بری شود. به عبارت دیگر، نسبت بین قاعده اتلاف و ضمان ید، عموم و خصوص من وجه است؛ یعنی در بعضی موارد ضمان ید وجود دارد و ضمان اتلاف نیست و در بعضی موارد ضمان اتلاف وجود دارد و ضمان ید نیست و در بعضی موارد، هم ضمان ید وجود دارد و هم ضمان اتلاف. مصداق صورت اول که ضمان ید هست و ضمان اتلاف نیست جایی است که انسان بر مالی دست گذاشته و هنوز عین آن باقی است و در اثر سهل انگاری، مال به خودی خود تلف می شود. در این جا ضمان از نوع ضمان ید است و اتلاف صادق نیست؛ چون اتلاف به معنای تلف کردن و از بین بردن چیزی است و در مثال بالا چنین امری محقق نشده است. صورت دوم که ضمان ناشی از اتلاف وجود دارد و ضمان ید مطرح نیست، جایی است که مثلاً شخصی سنگی می اندازد و شیشه خانه دیگری را می شکند. در این مورد، مرتکب ضامن است، ولی این ضمان ناشی از اتلاف» است نه «ید»؛ زیرا شیشه اصولاً تحت ید مرتکب قرار نگرفته است. دست خود تلف می کند. چنین شخصی به دو لحاظ ضامن است یکی از لحاظ قاعده ضمان ید و دوم از لحاظ قاعده اتلاف پس اگر شخصی با عمل خود عینی را ناقص کند، به نسبت ارزش عین ضامن خواهد بود؛ ولی بدیهی است که بیش از یک ضمان بر عهده وی مستقر نخواهد گردید؛ چرا که با استیلا و وضع ید بر مال غیر، وجود اعتباری مال در ذمه او قرار گرفته، ولی مادام که عین باقی بوده افراغ ذمه جز با تحویل عین که نزدیک ترین شیه به چیزی است که در ذمه قرار دارد، ممکن نیست، ولی با تحقق اتلاف یا تلفه ب. ت. ب. وجود اعتباری مال در ذمه تصرف، افراغ ذمه از طریق پرداخت مثل یا قیمت صورت خواهد گرفت. گاه ضمان ید و ضمان اتلاف با هم جمع می شوند، ولی میان دو نفره مانند این که شخصی مال دیگری را غصب می کند و فردی دیگر آن را تلف می کند. در این موارد، با این که مالک در رجوع به هر دو اختیار دارد، سرانجام ضمان بر عهده متلف مستقر شود. زیرا چنانچه صاحب مال به غاصب رجوع کند، او نیز حق مراجعه به متلف را خواهد داشت.