تفسیر و ارزیابی دلیل — بدین ترتیب در تفسیر وقایع و دلایل

ارزیابی دلیل با تفسیر آن نیز دو مفهوم متفاوت است در ارزیابی دلیل دادگاه به اثر اقناع کننده آن در اثبات رویداد طرح شده می پردازد و به عنوان مثال، سندی را که به دادگاه تقدیم شده برای اثبات گفتگوهای دو طرف قانع کننده می یابد. ولی، در تفسیر آنچه رخ داده و در سند آمده است، تشخیص می دهد که (۱) عبارتهای مبادله شده ایجاب و قبول و نشانه تراضی است یا پیشنهادهای متفاوتی که به توافق نیانجامیده است. (۲) این تراضی چه وصفی دارد و با کدام نهاد حقوقی تناسب دارد و اقتضای چه حکمی را می کند؟ . بدین ترتیب در تفسیر وقایع و دلایل تنها مسائل ماهوی مطرح نیست، داوری نسبت به قانون قابل اجرا و قلمرو آن نیز صورت می پذیرد و دیوان کشور می تواند به درستی برداشت دادرس ماهوی نیز بپردازد. چنان که ماده ۳۷۴ ق.آ.د.م اعلام می کند: در مواردی که دعوا ناشی از قرارداد باشد: چنانچه به مفاد صریح سند یا قانون یا آیین نامه مربوط به آن قرارداد معنای دیگری غیر از معنای مورد نظر دادگاه صادر کننده رأی داده شود رای صادره در آن خصوص نقض میگردد. حکم ماده ناظر به سند قرارداد است، ولی اختصاص به این دلیل است که تفسیر دادگاه به طور معمول در مفاد سند قرارداد انجام می شود به بیان دیگر حکم ناظر به مورد غالب است نه انحصاری و به همین جهت در تفسیر هر رویداد حقوقی قابل اجرا است. در نتیجه آزادی و تکلیف دادرس در تفسیر سند به موردی اختصاص می یابد که مفاد سند صریح نباشد و انحراف از معنای متعارف سند سبب نقض رأی در دیوان کشور است. دیوان کشور نه تنها به نقض احکامی که مفاد صریح قرارداد را ندیده می گیرد می پردازد در سایر موارد نیز خود را حافظ اعلام اراده های دو طرف می داند. گوبو و بیر (P.Bir) فرهنگ حقوق مدنی دالوز، واژه دلیل (Preuve) ش ۴۶۴ برای دیدن تفاوت میان اثبات و تفسیر و توصیف عقد، رک، ناصر کا توزیان قواعد عمومی قراردادها، ج ۱، ش ۵۰۷. درباره تفسیر قرار داد رک ناصر کا توزیان قواعد عمومی قراردادها، ج ۳، ش ۵۰۷ به بعد قرائت و مثال دیگر برای اثبات ناسازگاری زن و شوهر به شهادت همسایه استناد می شود. شاهد به وقوع مشاجره دائمی و واژه های منازعه گواهی می دهد. در این دعوا، ارزیابی شهادت ناظر به احراز بیطرفی شاهد و راستگویی و عدالت و صحت اطلاعات او است؛ در صورتی که تفسیر آنچه شاهد گفته است به امکان سازش و ایجاد عسر و حرج و مجوز طلاق که از مسائل قانونی است باز می گردد و در بازرسی دیوان کشور قرار می گیرد. با وجود این ارتباط و وابستگی دو مفهوم ارزیابی و تفسیر دلیل انکار ناپذیر است: در فرضی که دادرس اعلام میکند قانع شده است در واقع بر مبنای تفسیری است که او از مفاد شهادت کرده است. از سوی دیگر تفسیر دادرس نیز بر پایه ارزیابی او از صحت و نفوذ دلیل انجام می گیرد و منوط به پذیرش دلیل و نفوذ در وجدان او است.