دکترین
تقیه (دیدگاه فریقین): تقیه مسلمان از مسلمان
همان‌طور که گذشت، علمای اهل‌سنت به جواز تقیه تصریح و در عمل نیز به آن پایبند بوده‌اند؛ اما برخی اشکال کرده‌اند که اصل مشروعیت تقیه را ما نیز قبول داریم؛ زیرا نص صریح قرآن آن را ثابت می‌کند؛ اما آنچه از این آیات ثابت می‌شود، تقیه مسلمان از کافر است نه تقیه مسلمان از مسلمان. ۱۰.
۱ - دیدگاه عقل اولاً: از دیدگاه عقل هیچ فرقی بین تقیه از کافر و تقیه از مسلمانی که به دیگران ظلم می‌کند نیست؛ زیرا معیار مشروعیت تقیه در هر دو موجود و در هر دو صورت اگر دین، جان، مال، آبروی انسان و... در خطر باشد، عقل حکم می‌کند که به صورت موقت دست از اظهار عقیده بردارد. قضیه اهم و مهم که یک قضیه پذیرفته شده در میان عقلا است، فرقی میان این دو مورد نمی‌گذارد؛ ۱۰.
۲ - عمومیت ادله قرآن ثانیاً: ادله قرآن بر مشروعیت تقیه نیز عام است و اختصاص به تقیه از کفار ندارد؛ خصوصاً آیه اول «اِلاَّ اَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً» و آیه دوم «اِلاَّ مَنْ اُکْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْایمانِ». این دو آیه ثابت می‌کند که اگر جان کسی در خطر باشد و یا به کاری مجبور شود، می‌تواند تقیه کرده و به صورت موقت از اظهار عقیده خودداری کند. و چون این حکم مطلق است پس هم شامل تقیه از کافر می‌شود و هم شامل تقیه از مسلمان ظالم. درست است که این آیه در مورد خاص و تقیه با کفار نازل شده است؛ اما در علم اصول این قاعده ثابت شده است که مورد و شان نزول نمی‌تواند مخصَّص باشد، یعنی شان نزول و مورد خاص نمی‌تواند دلیل بر تخصیص حکمی باشد که به صورت عام و مطلق نازل شده است؛ ۱۰.
۳ - دیدگاه سایر مذاهب اسلامی دیگر مذاهب اسلامی نیز در این مساله با شیعیان همراه هستند و آنها نیز صراحتاً فتوی داده‌اند که فرقی میان تقیه مسلمان از کافر و تقیه مسلمان از مسلمان ظالم نیست. ظاهر آیه دلالت می‌کند که تقیه فقط از کفار مشروع باشد؛ موارد بسیاری در منابع و آثار اهل‌سنت یافت می‌شود که دلالت می‌کند تقیه از مسلمانان نیز جایز است و اختصاص به تقیه از کافر ندارد. ما به چند مورد اشاره می‌کنیم: ۱۰.
۵ - سیره پیامبر در تقیه از قوم عایشه در تاریخ و روایات مواردی از تقیه پیامبر از مسلمان بیان شده است. فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ اَلاَ تَرُدُّهَا عَلَی قَوَاعِدِ اِبْرَاهِیمَ. قَالَ: «لَوْلاَ حِدْثَانُ قَوْمِکِ بِالْکُفْرِ لَفَعَلْتُ؛ گفتم: چرا شما آن را به حالت اول باز نمی‌گردانید؟ از ابن‌زبیر روایت شده است که خاله من عائشه می‌گفت: رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: اگر قوم تو تازه از کفر و جاهلیت جدا نشده بودند، کعبه را خراب می‌کردم و کف آن را با زمین یکی می‌کردم و برای آن، دو در از شرق و غرب می‌گذاشتم و شش ذراع از سمت حجر به آن اضافه می‌کردم؛ قلت: وهذا اسناد صحیح علی شرط البخاری؛ فَقَالَ «هُوَ مِنَ الْبَیْتِ».
قُلْتُ مَا مَنَعَهُمْ اَنْ یُدْخِلُوهُ فِیهِ قَالَ «عَجَزَتْ بِهِمُ النَّفَقَةُ». فرمود: داخل خانه کعبه است؛ پرسیدم پس چرا آن را وارد کعبه نکرده‌اند؟ فرمود: نتوانستند سرمایه این کار را تأمین کنند. گفتم: چرا درب آن این مقدار بالا است که تنها با نردبان به آن می‌توان رسید؟ فرمود: قوم تو اینگونه کردند تا هر آنکس را می‌خواهند به کعبه وارد کنند و جلوی هرکس را که خواستند بگیرند. این احادیث با اختلافات جزئی که در مضمون آنها وجود دارد، ثابت می‌کند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ، به منظور رعایت مصالحی، تقیه می‌کرده‌اند. ۱۰.
۶ - سیره پیامبر در تقیه از اصحاب «حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ اَخْبَرَنَا ابْنُ عُیَیْنَةَ سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْکَدِرِ سَمِعَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَیْرِ اَنَّ عَائِشَةَ - رضی الله عنها - اَخْبَرَتْهُ قَالَتِ اسْتَاْذَنَ رَجُلٌ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ - صلی الله علیه وسلم - فَقَالَ «ائْذَنُوا لَهُ بِئْسَ، اَخُو الْعَشِیرَةِ اَوِ ابْنُ الْعَشِیرَةِ». فَلَمَّا دَخَلَ اَلاَنَ لَهُ الْکَلاَمَ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْتَ الَّذِی قُلْتَ، ثُمَّ اَلَنْتَ لَهُ الْکَلاَمَ قَالَ «اَیْ عَائِشَةُ، اِنَّ شَرَّ النَّاسِ مَنْ تَرَکَهُ النَّاسُ - اَوْ وَدَعَهُ النَّاسُ - اتِّقَاءَ فُحْشِهِ.» «عایشه روایت کرده است که شخصی خواست نزد رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وارد شود؛ فرمود: به او اجازه دهید که از قوم و عشیره بدی است.
اما وقتی وارد شد به نرمی با وی صحبت کرد. گفتم: ای رسول خدا؛ آن جملات را گفتید و سپس اینگونه با او سخن گفتید؟ فرمود: ای عائشه؛ بدترین مردم کسی است که مردم او را به خاطر پرهیز از زبان او ترک کنند (و او نیز بد زبان بود و من به همین علت با او به خوبی سخن گفتم تا به من دشنام ندهد).» این مورد از مواردی است که تقیه در آن جایز است، زیرا مانع رسیدن به حق نمی‌شود؛ اما در مورد اصل دعوت و دین و وحی که تنها از راه تبلیغ انجام می‌شود تقیه معنی ندارد؛ زیرا سبب گمراهی مردم می‌شود و این کار از معصوم صادر نمی‌شود.
در این‌روایت رسول خدا در برابر شخص بد زبان تقیه می‌کند تا از آسیب‌های زبانی وی در امان بماند. حَتَّی خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعْتُ وَکُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِیقِ عَدَلَ اِلَی الاَرَاکِ لِحَاجَة لَهُ قَالَ: فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّی فَرَغَ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ یَا اَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه وسلم مِنْ اَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْکَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ.
ولی نتوانستم؛ تا زمانی که برای حج به سفر رفت، من نیز به همراه او به راه افتادم در هنگام بازگشت در میان راه برای قضای حاجت به سمت درخت اراک رفت، من ایستادم تا او فارغ شد، به او ملحق شدم و گفتم: ای امیر مؤمنان! آن دو زنی که از بین زنان رسول خدا برای مقابله با آن حضرت پشت به پشت به هم دادند (همپیمان شدند) چه کسانی بودند؟ به او گفتم: قسم به خدا یک سال است که می‌خواستم این سؤال را از تو بپرسم؛ به ویژه در زمان خلیفه دوم که خشونت ذاتی وی و ترس از شلاقش، افراد بسیاری را مجبور به سکوت می‌کرد. ۱۰.۷.
۳ - تقیه حذیفة بن یمان از عثمان رفتار خشونت‌آمیز عثمان بن عفان با برخی از یاران رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله)؛ سبب شد که افرادی همچون حذیفة بن یمان ، راه تقیه را پیش بگیرند تا جان، مال و دین خود را حفظ نمایند. فَقَالَ: مَا قُلْتُهُ، فَقَالَ عُثْمَانُ: اَنْتَ اَصْدَقُهُمْ وَاَبَرُّهُمْ، فَلَمَّا خَرَجَ قُلْتُ لَهُ: اَلَمْ تَقُلْ مَا قُلْتَهُ؟ قَالَ: بَلی، وَلکِنْ اَشْتَرِی دِینِی بِبَعْضِهِ مَخَافَةَ اَنْ یَذْهَبَ کُلُّهُ.» « نزال بن سبره می‌گوید: همراه حذیفه در خانه نشسته بودم؛ عثمان به او گفت: این چه خبر‌هایی است که در مورد تو به من می‌رسد؟
پاسخ داد؟ من آن را نگفته‌ام. عثمان گفت: تو نیکو کار‌ترین ایشان و بهترین ایشان هستی!! وقتی که عثمان بیرون رفت به او گفتم: آیا تو این سخنان را نگفته بودی؟. پاسخ داد: بلی، گفته بودم؛ از نزال بن سبرة روایـت شده است که گفت: ابن‌مسعود و حذیفه نزد عثمان رفتند؛ عثمان به حذیفه گفت: به من خبر رسیده است که تو چنین و چنان گفته‌ای. حذیفه گفت: نه قسم به خدا. من آن را نگفته‌ام. چرا این جملاتی را که از تو شنیدم به او گفتی (قسم خوردی که در مورد عثمان چیزی نگفته‌ای).
شنیدم که حذیفه برای عثمان قسم می‌خورد که مطالبی که در مورد وی به عثمان رسیده است دروغ است. نزال بن سبرة گفته است: از حذیفه شنیدم که برای عثمان قسم خورد که بعضی سخنان را بر زبان نیاورده است؛ اما ما از وی شنیده بودیم که گفته است؛ از وی علت این کار را سؤال کردند، گفت: من بعضی از دینم را برای حفظ بعضی دیگر می‌فروشم؛ فقال حذیفة: والله ما قلته. وقد سمعناه قبل ذلک یقوله، فلما خرج قلنا له: الیس قد سمعناک تقول؟ قال: بلی. قلنا: فَلِمَ حلفت؟
قال: انی اشتری دینی بعضه ببعض مخافة ان یذهب کله.» «از نزال بن سبرة روایت شده است که گفت: نزد عثمان بودیم و حذیفه نیز حضور داشت؛ عثمان به او گفت: به من خبر رسیده است که چنین و چنان گفته‌ای. پاسخ داد: قسم به خدا من نگفته‌ام؛ اما ما از وی این سخنان را شنیده بودیم. وقتی که عثمان بیرون رفت به او گفتیم: آیا ما از تو این سخنان را نشنیده بودیم؟ پاسخ داد: بلی. گفتیم: پس چرا قسم خوردی؟ پاسخ داد: من بعضی از دین خود را برای حفظ بعضی دیگر می‌فروشم؛ فقال: لا والله ما قلتها.
قال: انی اشتری دینی بعضه ببعض مخافة ان یذهب کله. وقال الحسن البصری: اعطهم ما شاءوا بلسانک اذا خفتهم؛ عثمان و حذیفه کنار در خانه کعبه به هم رسیدند؛ عثمان به او گفت: آیا این سخنانی را که به من رسیده است تو گفته‌ای؟ پاسخ داد: قسم به خداوند من آن را نگفته‌ام. وقتی که با حذیفه تنها شدیم به او گفتیم: ای اباعبدالله؛ قسم خوردی با اینکه این سخنان را گفته بودی. پاسخ داد: من بعضی از دین خود را برای حفظ برخی دیگر فروختم مبادا که تمام دینم از دست برود.
به او گفتند: تو منافق هستی؛ پاسخ داد: خیر؛ من بعضی از دین خود را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم تا مبادا تمام دینم از دست برود؛ و نیز وی در زمان رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نیز به همین مشکل دچار شده بود که عده‌ای از مشرکین او را گرفتند و او را قسم دادند که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را یاری ننماید؛ وقتی که از دست ایشان آزاد شد، نزد رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) آمده و به آن حضرت خبر داد؛ فرمود: تو به پیمانت وفا بنما؛ «حذیفه برای عثمان قسم می‌خورد که چیزهایی را نگفته است؛ با اینکه ما شنیده بودیم که وی گفته است؛ به او گفتیم: ای اباعبدالله؛ از تو شنیدیم که برای عثمان قسم می‌خوردی که چیزهایی را نگفته‌ای با اینکه ما از تو شنیده‌ایم که آنها را گفته‌ای.
پاسخ داد: من قسمتی از دین خود را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم. حذیفه یکی از بزرگان صحابه بوده و بین وی و عثمان مدارا صورت می‌گرفت؛ وی در کلام خویش در چیزهایی که به عثمان می‌گفت و برای او قسم می‌خورد، با کنایه سخن می‌گفت؛ این موضوع برای شنونده ایجاد مشکل کرد، به وی گفت: من قسمتی از دینم را برای حفظ قسمتی دیگر فروختم؛ به او گفتم، دیدی که کار مردم ( معاویه ) به کجا رسیده است و به ما چیزی داده نشد. در پاسخ گفت: نزد ایشان برو که ایشان منتظر تو هستند و می‌ترسم که اگر نزد ایشان نروی سبب تفرقه شود.
اما ترسیدم که سخنان من سبب تفرقه در بین مردم و خونریزی شود و کسی گمان کند که من منظور دیگری دارم (گمان کنند مقصود من حسن بن علی است. ) به همین سبب یاد نعمت‌های بهشتی افتادم. از ابن‌عمر روایت شده است که گفت: حجاج مشغول سخنرانی بود؛ از وی سخنی شنیدم که آن را قبول نداشتم؛ تصمیم گرفتم تا به وی اعتراض کنم؛ اما به یاد سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) افتادم که می‌فرمود: سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل کند؛ از ایشان پرسیدند که چگونه خود را ذلیل می‌سازد؟
فرمود: خود را در معرض بلاهایی قرار می‌دهد که توانایی آن را ندارد.» و در ذیل روایت می‌گوید: «اسناده رجاله ثقات؛ «از ابن‌عمر روایت شده است که گفت: از حجاج شنیدم که سخنرانی می‌کرد و چیزی را گفت که من آن را اشتباه دانستنم؛ اما به یاد سخن رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) افتادم که می‌فرمود: سزاوار نیست مؤمن خود را ذلیل کند؛ گفتم: ای رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چگونه خود را ذلیل می‌سازد؟ فرمود: خود را در معرض بلائی قرار می‌دهد که طاقت آن را ندارد.» ۱۰.۷.
۶ - تقیه مسروق از معاویه «عن مسروق رحمه الله قال بعث معاویة رضی الله عنه بتماثیل من صفر تباع بارض الهند فمر بها علی مسروق رحمه الله قال والله لو انی اعلم انه یقتلنی لغرقتها ولکنی اخاف ان یعذبنی فیفتننی والله لا ادری‌ای الرجلین معاویة؟ رجل قد زیّن له سوء عمله او رجل قد یئس من الآخرة فهو یتمتع فی الدنیا؛ از مسروق روایت شده است که گفت: معاویه بت‌هایی از طلا را برای فروش به هند فرستاد؛ در راه مسروق آنها را دید و گفت: اگر می‌دانستم که معاویه به سبب این کار من را می‌کشد، این بت‌ها را غرق می‌کردم؛ اما می‌ترسم که من را شکنجه نماید و سبب به فتنه افتادن من شود.
قسم به خدا نمی‌دانم معاویه کدام‌یک از این دو شخص است: شخصی که کارهای بد خود را نیک می‌پندارد؛ و یا کسی که از آخرت نا‌امید شده است و از دنیای خویش بهره می‌برد.» ۱۰.۷.
۷ - تقیه انس از دولت بنی‌امیه « انس بن مالک که مدتی خادم رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، دشمنی آشکاری با اهل بیت (علیهم‌السّلام) داشته و در موارد متعدد سعی در پنهان کردن فضائل اهل بیت داشته است. قضیه کتمان حدیث غدیر در کوفه بهترین شاهد بر این مطلب است. انه سئل عن الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم والاسرار به فقال: لا ادری... از انس در مورد بلند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم سؤال شد؛ اما وی پاسخ داد نمی‌دانم. ...
این‌روایت تهمتی دیگر را (بر بنی‌امیه ) اثبات می‌کند که علی همیشه بسم‌الله را بلند می‌گفت؛ ام‌سلمه به وی فرمان داد که تقیه بیعت کند و با وی بیعت نماید. قالت: اذا فبایع فان التقیة حملت اصحاب الکهف علی ان کانوا یلبسون الصلب ویحضرون الاعیاد مع قومهم؛ وی گفت: وقتی خواستی بیعت کنی تقیه کن؛ به من گفت: چه شده است که مردم لبیک نمی‌گویند؟ پاسخ دادم: از معاویه می‌ترسند. ابن‌عباس از خیمه بیرون آمد و گفت: لبیک اللهم لبیک لبیک. قال الحاکم: " صحیح علی شرط الشیخین " ووافقه الذهبیغ؛ فقال: ادفعها الی ولاة الامر.
فلما قام سعید تبعته فقلت: انک امرتنی ان ادفعها الی ولاة الامر وهم یصنعون بها کذا ویصنعون بها کذا؟ فقال: ضعها حیث امرک الله سالتنی علی رؤس الناس فلم اکن لاخبرک؛ «از سعید بن جبیر در مورد زکات سؤال کردم؛ پاسخ داد: آن را به والیان حکومت بده. وقتی که مجلس را ترک کرد با وی همراه شدم و گفتم: تو به من دستور دادی که آن را به والیان حکومت بدهم؟ با اینکه ایشان با زکات چنین و چنان می‌کنند؛ پاسخ داد: آن را در همان راهی مصرف کن که خداوند دستور داده است؛ تو در حضور مردم سؤال کردی و من نمی‌توانستم به تو پاسخ بدهم.» این‌روایت نشان می‌دهد که سعید بن جبیر از تمامی مسلمانان تقیه می‌کرده است.
فردی مورد اطمینان، مشهور، فقیه، دانشمند از طبقه سوم راویان است؛ مکحول گفته است: من دانشمند‌تر از او ندیدم.» عامر شعبی از کسانی است که تقیه می‌کرد. «از شعبی روایت شده است که گفت: ما در بصره نزد حجاج رفتیم؛ حجاج با آنان مشغول گفتگو بود تا اینکه از علی بن ابی‌طالب سخن به میان آمد، حجاج به علی دشنام داد. دارای جایگاهی بزرگ و نامی والا بود و در علم و دانش و عمل از رؤسا بود.» او از کسانی است که در موارد بسیاری تقیه می‌کرد؛ تا جایی که جرأت نمی‌کرد، نام امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) را در سلسله روایات خود نقل نماید.
تو می‌گویی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چنین گفته است اما ایشان را ندیده‌ای. پاسخ داد: فرزند برادر، از من در مورد چیزی سؤال کردی که تا کنون کسی از من سؤال نکرده بود؛ و اگر تو نزد من جایگاهی نداشتی به تو پاسخ نمی‌دادم؛ ما در زمانی هستیم که اینگونه است (حجاج خلیفه بود) هر آنچیزی که از من شنیدی که گفتم: رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) چنین گفته است، آن را از علی بن ابی‌طالب شنیده‌ام؛ یکی از این جاسوسان در جلسه رجاء بن حیوة نشسته بود و شنید که یکی از ایشان به ولید دشنام می‌دهد؛ به ولید گزارش داد.
ولید به رجاء گفت: شنیده‌ام در حضورت به من دشنام می‌دهند و تو پاسخ نمی‌دهی؟ گفت: ای امیر‌مومنان چنین نبوده است. ولید گفت: به خدا قسم بخور. وی نیز به خدا قسم خورد. ولید دستور داد تا جاسوس را آورده و هفتاد شلاق زدند. پس از آن هر گاه آن فرد جاسوس رجاء را می‌دید، می‌گفت: ای رجاء، چه‌طور است که به دعای تو باران می‌بارد؛ اما من به خاطر تو هفتاد ضربه شلاق خورده‌ام؟ ۱۰.۸.
۵ - تقیه ابن‌شهاب از بنی‌امیه ابن‌شهاب زهری (متوفای۱۲۵هـ) از کسانی است که در دربار بنی‌امیه جایگاه ویژه‌ای داشته است. فقیه، حافظ (بیش از ۱۰۰۰۰۰ روایت حفظ است)؛ کسی است که همه بر بزرگی و جایگاه علمی او اتفاق دارند؛ زهری، دارای مال و ثروت زیادی بود و در حکومت بنی‌امیه اسم و رسمی داشت.» از برخی نقل‌ها استفاده می‌شود که وی به خاطر ترس از دربار بنی‌امیه از نقل فضائل امیر‌مؤمنان (علیه‌السّلام) خودداری می‌کرده است. عبید الله بعد از نقل حدیث از زهری می‌گوید: به زهری گفتم: حدیث غدیر را در شام نقل نکن؛ درحالی که گوش‌های تو مملو از دشنام علی است (همه جا به علی ناسزا می‌گویند).
قال: وکذلک الزهری لم یرو فیها الا حدیثاً واحداً، کانا یخافان بنی امیة؛ گفته می‌شود که اوزاعی در مورد فضائل (علی) غیر از این یک روایت نقل نکرده است. و زهری نیز تنها یک روایت نقل کرده است؛ زیرا آن دو از بنی‌امیه می‌ترسیدند.» ۱۰.۸.
۶ - تقیه واصل از خوارج واصل بن عطا (متوفای۱۳۱هـ)، متکلم مشهور اهل‌سنت، نیز از کسانی است که تقیه می‌کرده است. فقال واصل لاصحابه: لا ینطق منکم احد، ودعونی معهم. فقالوا: نعم. قال: فقصدهم واصل، واتبعه اصحابه. فلما قربوا بدا الخوارج لیوقعوا بهم، فقال: کیف تستحلون هذا، وما تدرون ما نحن، ولای شیء جئنا؟ قالوا: نعم، فما انتم؟ قال: قوم من المشرکین، جئناکم مستجیرین لنسمع کلام الله. قال: فکفوا عنهم، وبدا رجل یقرا علیهم القرآن. فقالوا: هذا واجب، سیروا.
قال: فسرنا، والخوارج والله معنا برماحهم، یسیروننا ویحموننا، عدة فراسخ، حتی قربنا من بلد لا سلطان لهم علیه. فقالوا: ذاک مامنکم؟ فقال واصل: نعم، فارجعوا عنا. گروهی از سربازان خوارج مانع ایشان شدند؛ وی به همراهانش گفت: هیچ‌کدام از شما سخن نگوید؛ بگذارید من با ایشان سخن بگویم. واصل نزد آنان رفت و همراهانش نیز با او آمدند؛ پرسیدند خوب شما چه کسانی هستید؟ گفت: ما گروهی از مشرکین هستیم که نزد شما آمده و پناه می‌خواهیم تا کلام خدا را بشنویم.
گروه خوارج یا شنیدن سخنانش آرام گرفتند و یکی از آنان آیاتی از قرآن را خواند؛ وقتی که قرآن خواندن وی تمام شد واصل به او گفت: اکنون ما را به جای امنی برسانید تا در مورد دین شما بیندیشیم. گفتند: این کار واجب است. با ایشان بروید. خوارج نیزه به دست تا مسافتی دور و با محافظت با ما همراهی کردند. نزدیک شهری رسیدیم که از حاکمیت خوارج خارج بود؛ پرسیدند: آیا اینجا برای شما جای امنی است؟ قال: الله یشهد علی ّ حتی تقوم الساعة، فقال: حسبک.
سپس گفت: آنان برای من اسوه هستند و با آن فقیهان همراه شد. خداوند شاهد بر تو باشد که از درون قلبت با من بیعت نمایی. منصور نیز قبول کرد. پاسخ داد: مقصود من از «تقوم الساعة» آن بود که تا زمانی که او از برای قضای حاجت و رفتن به دسشتویی و یا برای کار دیگر از جایش برخیزد..» ۱۰.۹.
۲ - مالک بن انس ترس امام مالک بن انس (متوفای۱۷۹هـ)، از بنو‌امیه سبب شده بود که وی نتواند از امام صادق (علیه‌السّلام) روایتی نقل کند. لاجل انتشار مذهب التشیع فی ذلک الوقت.. فانّه من بیت الحدیث ولکن غلت الشام فی زمانه بالرفض بل ومصر والمغرب بالدولة العبیدیة بل والعراق وبعض العجم بالدولة البویهیة واشتد البلاء دهرا وشمخت الغلاة بانفها وتواخی الرفض والاعتزال حینئذ؛ ظاهراً تشیع موسی بن حسن بن سمسار از روی تقیه بوده است؛ و نه از روی اعتقاد؛ زیرا وی از خانواده اهل حدیث است؛ اما در زمان وی شام پر از رافضیان شده بود؛ و حتی مصر و مغرب در حکومت عبیدیان ؛ و عراق و بعضی از عجم‌ها در دولت آل‌بویه بوده است. در آن زمان بلا بسیار زیاد شده بود؛ و غالیان در آن زمان مقام شامخی داشته و تشیع و اعتزال آزاد بود.» ۱۰.
۱۰ - تقیه اهل‌سنت در فتنه خلق قرآن مذهب اعتزال در زمان خلفای عباسی به اوج خود رسیده بود و خلفای عباسی مردم را مجبور به پذیرش اعتقادات کلامی معتزله می‌کردند؛ به‌طوری که هرکس معتقد به خلق قرآن بود، کشته می‌شد، بسیاری از علما و تقریباً تمام مردم اهل‌سنت، دعوت سلاطین را اجابت کرده و به عدم خلق قرآن اقرار می‌کردند؛ با این که اعتقاد قلبی آنها عکس آن بود. تاریخ‌نویسان اهل‌سنت از این فتنه به «محنة خلق القرآن» یاد می‌کنند و تقیه کردن مردم را تایید و به آن مشروعیت می‌بخشیدند.
فقال: مخلوق. فقال: تتوب والا اقدمت علیک. قال: فتابعه فقال: القرآن کلام الله. قال: فدار به فی الخلق یخبرهم انّه قد تاب من قوله القرآن مخلوق. فقال ابی: فقلت لابی حنیفة: کیف صرت الی هذا وتابعته؟ وی پاسخ داد: قرآن مخلوق است. وی را در شهر می‌گرداندند و این مطلب را به مردم می‌گفت که وی از اعتقاد به مخلوق بودن قرآن دست برداشته است. لکونه اجاب فی المحنة تقیة... او از روی تقیه و ترس از عقوبت پاسخ گفته است؛ لانه قیل خلط فی مسالة القرآن کانه مجمح فی الجواب.
زیرا در مورد وی گفته شده بود که در بحث قرآن پایش لغزیده و پاسخ گفته است. به نظر من این کار وی از روی تقیه بوده است اما امام احمد بسیار پابرجا بود (و از روی تقیه پاسخ نمی‌داد) خدا او را پاداش خیر دهد؛ و بعد در جواب می‌نویسد: «قلت: هذا امر ضیّق ولا حرج علی من اجاب فی المحنة؛ علت وجوب زکات در مورد انجیر و زیتون آن است که خداوند در مورد آن دو نعمت، آنها را بسیار بزرگ دانسته است و مردم آن را جمع‌آوری کرده و نگه می‌دارند؛ به همین سبب ما در مورد آنها فتوای به وجوب زکات دادیم؛ اما فرار بسیاری از علما از تصریح به وجوب زکات در این دو، تقیه از ظلم حاکمان بوده است؛ وی امام، دانشمند و از علمای علم کلام ، فقه و اصول است.» وی از کسانی است که تقیه از حاکمان جور را جایز دانسته است.
اما در جایی که عصیان خداوند است واجب نیست؛ و به همین سبب گفته‌ایم که حاکمان زمان ما، اطاعت از ایشان و یاری کردن و بزرگ دانستن‌شان جایز نیست؛ اما اگر جهاد کردند باید ایشان را یاری کرد؛ و واجب است که از طرف ایشان قضاوت و امامت و مسئولیت قبول کرد و آن را مطابق با شریعت انجام داد. و اگر خود امام جماعت شدند در صورتی می‌توان پشت سر ایشان نماز خواند که اهل بدعت نباشند؛ اما اگر اهل بدعت بودند نماز پشت سر ایشان جایز نیست؛ مگر از روی تقیه به خاطر ترس از ایشان؛ کسی که نمی‌توان او را بر یک دانه، مورد اطمینان دانست، چگونه می‌توان او را امین در دین دانست؟
اصل این قضیه آن است که حاکمانی که بر مردم نماز می‌خواندند، وقتی که بی دین بودند، شخص نمی‌توانست پشت سر ایشان نماز بخواند و نه می‌توانست آنان را از کار بر کنار کند؛ به همین جهت با ایشان نماز می‌خواند؛ همآنطور که عثمان گفته است که نماز بهترین کاری است که مردمان انجام می‌دهند؛ اگر ایشان این کار نیک را انجام دادند تو نیز با ایشان انجام بده؛ اما اگر کارهای پلید انجام دادند، تو آن را انجام مده. همچنین عده‌ای از مردم بوده‌اند که وقتی با ایشان از روی تقیه نماز می‌خواندند، این نماز را برای خداوند تکرار می‌کردند؛ عده‌ای نیز آن نماز را به عنوان نماز واجب خویش دانسته و دیگر نماز را تکرار نمی‌کردند؛ اما نظر من آن است که باید این نماز را تکرار کند.
بنابراین سزاوار نیست که نماز پشت سر این امامان جماعت که از جهت دینی مورد اطمینان نیستند ترک شود؛ اما این نماز را دوباره به‌طور پنهانی تکرار کند، و این کار را در نزد دیگران انجام ندهد.»
منبع: آل عمران/سوره۳، آیه۲۸ · نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۶ · التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب، ج۸، ص۱۹۴ · صحیح البخاری، ج۲، ص۱۴۶ ح ۱۵۰۶ · صحیح البخاری، ج۲، ص۱۴۷، ح۱۵۸۶ · مسند احمد بن حنبل، ج۴۲، ص۲۹۲، ۲۵۴۶۳ · ارواء الغلیل، کتاب الحج، ج۴، ص۳۰۶، تحقیق:اشراف:زهیر الشاویش، ناشر:المکتب الاسلامی - بیروت - لبنان، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۵ - ۱۹۸۵م · سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۹۸۵، ح۲۹۵۵ · صحیح ابن‌ماجه، جزء ۲، ص۱۶۲، شماره ۲۹۵۵ · صحیح البخاری، ج۸، ص۱۷، ح۶۰۵۴، بَاب ما یَجُوزُ من اغْتِیَابِ اَهْلِ الْفَسَادِ وَالرِّیَبِ · صحیح البخاری، ج۶، ص۱۵۶، ح۴۶۱۳، بَاب تَبْتَغِی مرضات اَزْوَاجِکَ · صحیح البخاری، ج۱، ص۳۵، العلم، باب حِفْظِ الْعِلْمِ، ح۱۲۰ · البدایة والنهایة، ج۱۱، ص۳۷۲ · سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۶۰۱، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۶۰۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۱۲، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت، ۱۴۱۹، الطبعة:الاولی · المصنف، ج۱۱، ص۲۶۲، ح۲۰۴۹۶، تحقیق حبیب الرحمن الاعظمی، ناشر:المکتب الاسلامی - بیروت، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۳ه · جامع بیان العلم وفضله، ج۲، ص۱۰۰۳ · ج۱، ص۲۷۹ · الکتاب المصنف فی الاحادیث والآثار، ج۶، ص۴۷۴، ح۳۳۰۴۵ · العقد الفرید، ج۷، ص۲۹۶ · البصائر والذخائر، ج۸، ص۳۶، تحقیق:د.
وداد القاضی، ناشر:دار صادر - بیروت · علی بن خلف، شرح صحیح البخاری، ج۸، ص۸۱، تحقیق:ابو تمیم یاسر بن ابراهیم، ناشر:مکتبة الرشد - السعودیة/ الریاض، الطبعة:الثانیة، ۱۴۲۳ه - ۲۰۰۳م · شرح صحیح البخاری، ج۸، ص۳۰۹، تحقیق:ابو تمیم یاسر بن ابراهیم، ناشر:مکتبة الرشد - السعودیة/ الریاض، الطبعة:الثانیة، ۱۴۲۳ه - ۲۰۰۳م · المبسوط، ج۲۴، ص۴۶، ناشر:دار المعرفة – بیروت · المبسوط، ج۳۰، ص۲۱۴، ناشر:دار المعرفة – بیروت · صحیح البخاری، ج۵، ص۱۱۰ · الأمثال فی الحدیث النبوی، ج۱، ص۱۸۷، ح۱۵۲، تحقیق:الدکتور عبد العلی عبد الحمید حامد، ناشر:الدار السلفیة - بومبای - الهند، الطبعة:الثانیة، ۱۴۰۸ - ۱۹۸۷م · کتاب الامثال فی الحدیث النبوی، ج۱، ص۱۸۷ · المعجم الاوسط، ج۵، ص۲۹۴، ح۵۳۵۷، تحقیق:طارق بن عوض الله بن محمد، عبد المحسن بن ابراهیم الحسینی، ناشر:دار الحرمین - القاهرة – ۱۴۱۵ه · التفسیر الکبیر او مفاتیح الغیب، ج۱، ص۱۸۱ · تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۹۷، ناشر:دار صادر – بیروت · المجتبی من السنن، ج۵، ص۲۵۳، تحقیق: عبدالفتاح ابو غدة، ناشر: مکتب المطبوعات الاسلامیة - حلب، الطبعة: الثانیة، ۱۴۰۶هـ – ۱۹۸۶م · صحیح و ضعیف سنن النسائی، ج۷، ص۷۸، ح۳۰۰۶ · المستدرک علی الصحیحین، ج۱، ص۶۳۶، ح۱۷۰۶، تحقیق:مصطفی عبد القادر عطا، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه - ۱۹۹۰م · حجة النبی، ج۱، ص۷۲، ناشر:المکتب الاسلامی – بیروت، الطبعة:الخامسة – ۱۳۹۹ · کتاب الاموال، ج۱، ص۶۸۴، ح۱۸۱۳، ناشر:دار الفکر. - بیروت.
تحقیق:خلیل محمد هراس، ۱۴۰۸ه - ۱۹۸۸م · تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۸۷، تحقیق:محمد عوامة، ناشر:دار الرشید - سوریا، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۶ - ۱۹۸۶. علی بن عابس · انساب الاشراف، ج۱۳، ص۳۸۷ · عیون الاخبار، ج۱، ص۹۱ · الکاشف فی معرفة من له روایة فی الکتب الستة، ج۱، ص۳۲۲، تحقیق محمد عوامة، ناشر:دار القبلة للثقافة الاسلامیة، مؤسسة علو - جدة، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۳ه - ۱۹۹۲م · تهذیب الکمال، ج۶، ص۱۲۴، تحقیق:د. بشار عواد معروف، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۰ه – ۱۹۸۰م · صحیح البخاری، ج۶، ص۲۵۴۵ · تاریخ الاسلام، ج۳، ص۲۳۴ · الجامع لاحکام القرآن، ج۱۰، ص۱۹۰، القاهرة · تقریب التهذیب، ج۱، ص۵۰۶، تحقیق:محمد عوامة، ناشر:دار الرشید - سوریا، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۶ - ۱۹۸۶.
علی بن عابس · سیر اعلام النبلاء، ج۵، ص۳۳۷، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۱، ص۴۵۰ · اسد الغابة فی معرفة الصحابة، ج۱، ص۴۹۸ · نشوار المحاضرة واخبار المذاکرة، ج۲، ص۲۰۵ · الانتقاء فی فضائل الثلاثة الائمة الفقهاء مالک والشافعی وابی حنیفة رضی الله عنهم، ج۱، ص۱۵۹، ناشر:دار الکتب العلمیة – بیروت · تهذیب الکمال، ج۵، ص۷۶، تحقیق:د. بشار عواد معروف، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۰۰ه – ۱۹۸۰م · لسان المیزان، ج۴، ص۲۴۸ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۷، ص۵۰۷، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة:التاسعة، ۱۴۱۳ه · سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۳۲۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۳۸۷، رقم:۷۴۶۷، ناشر:دار الکتب العلمیة – بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۴۸۱-۴۸۲، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۵۷۳، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت · طبقات الشافعیة الکبری، ج۲، ص۸۲ · سیر اعلام النبلاء، ج۱۱، ص۸۷، تحقیق:شعیب الارناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر:مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة:التاسعة، ۱۴۱۳ه · لسان المیزان، ج۱، ص۳۹۹، تحقیق:دائرة المعرف النظامیة - الهند، ناشر:مؤسسة الاعلمی للمطبوعات - بیروت، الطبعة:الثالثة، ۱۴۰۶ه – ۱۹۸۶م · احکام القرآن، ج۴، ص۴۱۳ · طبقات المالکیة، ج۱، ص۱۵۴ · احکام القرآن، ج۵، ص۲۵۹، تحقیق: محمد عبد القادر عطا، ناشر: دار الفکر للطباعة والنشر - لبنان · احکام القرآن، ج۴، ص۱۴۷، تحقیق:محمد عبد القادر عطا، ناشر:دار الفکر للطباعة والنشر - لبنان
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.