تمیز خوانده از منظر ماهوی و آیینی — شناسایی مخاطب دعوا یا همان شخصی که

برای اقامه دعوا مهم و لازم است که خوانده دعوا را به درستی تشخیص دهیم و او را از میان اشخاص مختلفی که ممکن است در برابر خواهان صف کشیده باشد، برگزید و بیرون کشید. تمیز خوانده همواره کار ساده ای نیست. در پرونده های پیچیده اشتباه در تمیز خوانده باعث میشود، دعوا و دادرسی مسیر درست خود را طی نکند و خواهان به علت تشخیص ندادن خوانده واقعی و توجه دعوا به وی موفق به گرفتن حکم به نفع خود نشود. در این برش از نوشتار حاضر قواعد مربوط به توجه دعوا به خوانده و چگونگی تمیز خوانده را به اختصار شرح میدهیم. الف - شناسایی خوانده بر پایه وضعیت و رابطه حقوقی تمیز خوانده از نقطه نظر ماهوی ناظر به وضعیتی است که نه تنها نام وی لازم است در دادخواست بیاید بلکه الزاماً دعوا باید متوجه او نیز باشد. به ماهیت دعوا هنگامی می توان وارد شد و رسیدگی ماهوی را آغاز کرد که به تشخیص دادگاه دعوا متوجه خوانده باشد. در غیر این صورت دادرسی راجع به ماهیت دعوا شروع نخواهد شد. این نگرش این اثر را دنبال دارد که اگر دادگاه بدون رعایت این شرط مهم یعنی ضرورت توجه دعوا به خوانده وارد رسیدگی به ماهیت دعوا شود، در صورت نقض رأی در مرحله تجدیدنظر به جهت مزبور، تمام رسیدگی ماهوی دادگاه نخستین منتفی شده و زائل خواهد شد. در این صورت دادگاه تجدید نظر ضمن نقض حکم دادگاه نخستین به جهت یاد شده (عدم توجه دعوا به خوانده، قرار رد دعوای خواهان را صادر خواهد کرد. شناسایی مخاطب دعوا یا همان شخصی که در اصطلاح دعوا و دادرسی از آن به عنوان خوانده یاد میشود، اهمیتی بسزا دارد. در بسیاری موارد تشخیص چنین شخصی به سهولت انجام می پذیرد و زحمتی برای خواهان یا طراح دعوا ندارد. اما در مواردی هم تمیز چنین شخصی خواهان را به زحمت و تکلف می اندازد به گونه ای که در تشخیص خوانده دچار اشتباه میشود و شخصی را مخاطب دادخواست خود قرار میدهد که دعوا توجهی به او ندارد. گاه نیز تعیین خوانده در کمال غفلت صورت می گیرد. بدین ترتیب که خواهان می پندارد که مخاطب دعوا را به درستی تشخیص داده و همان را به عنوان خوانده بر میگزیند ولی در این انتخاب عناصری را نادیده گرفته و شخص دیگری را به جای خوانده اصلی که دعوا به او توجه دارد، طرف دعوای خود قرار داده و در جای خوانده نشانده است. طرف قرارداد و طرفیت دعوا و همچنین محکومیت اشخاص در دادرسی به دلخواه و میل خواهان نیست تا به تشخیص و سلیقه ی خود هر که را خواست و متمکن دید، طرف خود شناخته و به دادرسی فراخواند؛ این امر بی تردید مستلزم وجود یک رابطه حقوقی اعم از رابطه قرار دادی و قانونی میان طرفین دعوا و امکان توجه دعوا به خوانده است؛ بر همین اساس نیز مطالبه خسارت بر فرض تحقق نمیتواند و نباید علیه متمکنی که طرف قرارداد و مالاً طرف دعوا نیست مطرح و از او مطالبه و وصول گردد. دعوا اصولاً متوجه شخصی است که موضوع دعوا در اختیار اوست و لاجرم در صورت اثبات و احراز حقانیت خواهان باید از آن شخص استیفاء شود. علت چنین وضعی، در موقعیت و وضعیت حقوقی خوانده در نظام حقوقی کشور نهفته است که در مباحث مربوط به ادعا و دفاع به تفصیل به آن می پردازیم. یکی از نکات بسیار مهم در باب توجه دعوا به خوانده عنایت به قواعد حقوقی ماهوی است. دعوا همواره ممکن است از دو جهت به خوانده توجه و ارتباط داشته باشد؛ نخستین جهت و شاید بتوان گفت مهمترین و شایع ترین جهت توجه دعوا به خوانده، در پرتو قوانین ماهوی صورت می پذیرد. با این تعبیر که هرگاه بتوان شخصی را از حیث قواعد حقوقی ماهوی مسؤول و متعهد شناخت، از منظر نظام دادرسی مدنی نیز دعوای مرتبط با آن مسؤولیت و تعهد به چنین شخصی توجه دارد و می توان او را به عنوان خوانده دعوا، به دادرسی فراخواند. پس چنانچه شخصی به موجب قرارداد فروش مال معینی را به دیگری فروخته باشد، دعوای مربوط به تسلیم مبیع مزبور که در شمار آثار قرارداد بیع صحیح به شمار می رود نیز متوجه همان فروشنده است. جهت دوم، الزاما و فقط تابعی از قواعد و قوانین ماهوی نیست بلکه به علاوه برخاسته از ضرورت نگاه آیینی به آن است که در بخش بعد به آن می پردازیم.